{"id":127359,"date":"1994-05-07T12:05:00","date_gmt":"1994-05-07T10:05:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/de-dans-om-van-mierlo-is-begonnen\/"},"modified":"1994-05-07T12:05:00","modified_gmt":"1994-05-07T10:05:00","slug":"de-dans-om-van-mierlo-is-begonnen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-dans-om-van-mierlo-is-begonnen\/","title":{"rendered":"De dans om van Mierlo is begonnen"},"content":{"rendered":"
\n

Vierentwintig zetels. Regeren zonder D66 lijkt niet meer mogelijk. Dat is ook niemands bedoeling: Van Mierlo zal en moet in welke coalitie dan ook naar binnen geknuffeld worden. Dan kan hij het eindelijk weer eens proberen, en als het niet lukt kan hij weer afgevoerd worden, liefst natuurlijk ook door de kiezers. Bij de PvdA lagen de scenario’s al klaar, al waren het er als altijd m\u00e9\u00e9r dan \u00e9\u00e9n. <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Informateurs genoeg, maar wat voor soort kabinet? En voor hoe lang? En zal het CDA een ander soort leiders gaan zoeken in plaats van de baby-boomers, die niet de stemmentrekkers van vlees en bloed bleken die hun voorgangers wel waren? En tenslotte: hoe lang zal het duren voordat iedereen in de bestaande partijen struikelt over de bejaardenkernen, die zo snel mogelijk de winnende bejaardenpartijen moeten neutraliseren? <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Ach, hoe snel kunnen tijden veranderen. Aan de vooravond van de Tweede-Kamerverkiezingen van 3 mei was het in Den Haag weer gebruikelijk geworden elkaar met partijgenoot aan te spreken. Politici en topambtenaren die zich er jarenlang voor schaamden dat ze sociaal-democraat waren, durfden daar nu weer openlijk voor uit te komen. Sommigen van hen waren in de haast zelfs vergeten dat ze hun PvdA-lidmaatschap hadden opgezegd toen daar toch geen eer meer aan leek te behalen. Rond Wim Kok en zijn aanhangers was plotseling een sfeer van join the winners ontstaan. Dus wilden velen een graantje van dat succes meepikken. Een tikkeltje opportunistisch? Nou ja, zo gaat dat nu eenmaal in de politiek.<\/p>\n

Ook van de nederigheid, die de sociaal-democraten zich met moeite hadden aangeleerd, was opeens weinig meer over. Triomfalisme en euforie waren daarvoor in de plaats getreden. Alleen lijsttrekker Kok bleef er op hameren dat de verkiezingsoverwinning in feite een nederlaag was – de PvdA had vergeleken met 1989 nog steeds meer dan tien zetels verloren. Maar sommige van zijn strijdmakkers deden alweer alsof ze de lakens in Nederland uitdeelden, net als in de goede oude jaren zeventig.<\/p>\n

De PvdA sloot maandagmiddag 2 mei haar campagne af met een borrel in de Leidse taverne De Koornbrug. Het was er bomvol. Aan de tap stonden de partijprominenten al volop te delibereren over de coalitieonderhandelingen. Moest Kok meteen tot formateur worden benoemd? Of was dat te link? Had zijn legendarische voorganger Joop den Uyl, toen die formateur was, zijn tanden niet op dat karwei stukgebeten? Was een informateur, die meer afstand van de Haagse politiek had, niet verstandiger? Commissaris van de Koningin in Noord-Holland Jos van Kemenade bijvoorbeeld? De nieuwe Amsterdamse burgemeester Schelto Patijn? Of Wim Meijer, als dat van zijn nieuwe werkgever (de Rabobank) mocht?<\/p>\n

Wat voor kabinet-Kok moest er worden gevormd: een paarse coalitie met D66 en de VVD of toch weer een centrum-linkse regering? Wie moesten er in het formatieteam van de sociaal-democraten? De vice-premier en zijn kroonprins Jacques Wallage natuurlijk, maar ook Ed. van Thijn, Hans Alders, Jan Pronk? Het enthousiasme en de dadendrang waren zo groot dat de in de sleutelstad verzamelde PvdA’ers bijna over het hoofd zagen dat de verkiezingen nog moesten worden gehouden (zo werd de omvang van de bejaardenrevolutie door niemand voorspeld).<\/p>\n

Ach, hoe snel kunnen tijden veranderen.<\/p>\n

Vijf jaar geleden, in 1989, zat nog bijna niemand te wachten op Hans van Mierlo en zijn Democraten. Toenmalig CDA-fractieleider Bert de Vries sprak zijn veto over hun deelname aan het derde kabinet-Lubbers uit. De christen-democraten konden het zich nog veroorloven van bovenaf op te leggen dat \u00e9\u00e9n progressieve coalitiepartner (de PvdA) wel voldoende was. Als de socialisten D66 erbij wilden, moesten ze hun eigen zetels voor dat doel maar afstaan. Wat de PvdA-fractie vervolgens weigerde. Het najaar van 1989 liet littekens na die nog steeds niet zijn genezen.<\/p>\n

Van Mierlo heeft het Kok nooit vergeven dat hij toen aan zijn enge partijbelang voorrang gaf. Geoefende D66-watchers beschouwen dat als een handicap voor het nu te vormen nieuwe kabinet: zullen die twee wel goed met elkaar kunnen samenwerken?<\/p>\n

Maar voor het overige verschilt de situatie hemelsbreed van vijf jaar geleden. Iedereen wil Van Mierlo als vice-premier, al is het maar om hem aan het regeringsbeleid te committeren. Om hem te dwingen kleur te bekennen. Om hem verantwoordelijkheid te geven voor de impopulaire maatregelen die het nieuwe kabinet zal moeten nemen (want daarover zijn alle betrokkenen het eens). Om hem vervolgens een kopje kleiner te maken. Iedereen dingt daarom nu naar zijn hand. Bolkestein ziet Van Mierlo graag toetreden tot een centrum-rechts kabinet. Kok gunt hem in al zijn scenario’s een plaats onder de zon: hij heeft hem zowel voor een paarse als voor een centrum-linkse coalitie nodig.<\/p>\n

De scheidende premier en EU-commissaris in spe Lubbers bleef alle anderen die de Democraten het hof maken, een zet voor. In de CDA-Krant van 23 april deed hij het voorstel om nu eerst voorbereidende gesprekken tussen zijn eigen partij en D66 te voeren. Dan kan later nog worden bekeken of hetzij de VVD hetzij de PvdA zich daarbij aansluit. Want, meent Lubbers: ‘CDA en D66 staan op sociaal-economisch terrein het dichtste bij elkaar en kunnen waarschijnlijk het snelst tot zaken komen.’ Samen zouden ze bijvoorbeeld kunnen besluiten het rapport-Buurmeijer (geen WAO voor gedeeltelijk arbeidsongeschikten) uit te voeren. Als ze het daarover eens worden, is dat een leuke verrassing voor de PvdA (die niet achter dat rapport staat). D66 moet dan wel even haar voorstel de euthanasiewetgeving verder te liberaliseren inslikken. Voor wat, hoort wat. Genereus als altijd oppert Lubbers zelfs de mogelijkheid dat de partij die de meeste zetels heeft gewonnen (D66 dus) ook als eerste de informateur levert. Of de Democraten daar veel trek in hebben, valt te betwijfelen. Het is nu eenmaal meer regel dan uitzondering dat de eerste informateur in zijn missie faalt. Maar het CDA zal het strategische en tactische vernuft van Ruud Lubbers nog gaan missen.<\/p>\n

De dans om de Democraten was in elk geval in volle gang.<\/p>\n

Ach, tijden veranderen snel.<\/p>\n

Wie herinnert zich niet de historische uitspraak van het CDA-kamerlid Joost van Iersel: we run this country. Wie dacht niet dat dat ook nog lang zo zou blijven? Maar het CDA besefte te laat dat een steeds mondiger wordend land niet vanuit \u00e9\u00e9n Torentje aan het Binnenhof kan worden bestuurd. De christen-democraten bleven lijden aan de arrogantie van de macht, alsof vierenvijftig zetels in de Kamer van God gegeven waren. Ze gingen er voetstoots van uit dat de kandidaat die ze uit eigen kring aanwezen, ook door de rest van Nederland wel als premier zou worden aanvaard.<\/p>\n

Die kandidaat, Elco Brinkman, maakte vervolgens de fout zich frontaal te keren tegen het kabinet waar zoveel vooraanstaande partijgenoten van hem in zaten (alsof Bush het ooit in zijn hoofd heeft gehaald om tegen de kiezers te zeggen: die Reagan was maar niets, onder mij wordt alles pas goed). Hij zaaide daarmee tweespalt binnen de partij. Riep de toorn van Ruud Lubbers, Bert de Vries en Koos Andriessen over zich af.<\/p>\n

Brinkman voerde rond zijn persoon een high-techcampagne die door het meer preutse en calvinistische deel van zijn achterban niet werd geaccepteerd. Zijn uitgekiende mediastrategie wekte ook andere weerstanden, zoals bij het Koninklijk Huis dat hem via-via liet weten niet gecharmeerd te zijn van zijn goede contacten met de yellow press, met de roddelbladen die het hof het leven soms zo zuur maakten.<\/p>\n

De lijsttrekker van het CDA lonkte zo naar rechts dat hij vergat dat de christen-democratie het ook van de steun van uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden moest hebben. Hij voerde de pragmatische no nonsense-politiek van zijn erflater Lubbers zo ver door dat hij de voeling met de samenleving verloor. Brinkmans dramatische nederlaag (rond de twintig zetels verlies) betekende ook dat de hele generatiewisseling, die het CDA had geprobeerd door te voeren, mislukt was. De vijftigers hadden de macht willen overdragen aan de veertigers, de baby-boomers, de eerste lichting christen-democraten van na de tijd van de verzuiling. Maar juist zij bleken te weinig voelsprieten te hebben voor wat er onder de bejaarden, de boeren, maar ook onder de gelovige christenen speelde. Ze opereerden te technocratisch. Waren te ambtelijk. Kenden hun dossiers beter dan hun aanhangers. Waren vaak ook te beschermd opgevoed. Zondagskinderen die nooit tegenspoed hadden gekend en die ook niet verwachtten.<\/p>\n

Die karakteristiek geldt niet alleen voor de oud-burgemeesterszoon uit de Alblasserwaard Elco Brinkman, maar ook voor andere topkandidaten van het CDA als Yvonne van Rooy (dochter van een ex-gouverneur van Limburg) en Jaap de Hoop Scheffer (voormalig diplomaat en rechterhand van minister Van den Broek). Brinkmans nederlaag was ook de hunne. Geen wonder dat binnen de christen-democratische beweging de nostalgie toenam naar de voormannen en -vrouwen van vroeger, naar mensen van vlees en bloed die nog wisten hoe je zieltjes moest winnen. Geen wonder dat veteranen als Barend Biesheuvel en Jelle Zijstra zich op het laatst (via een advertentie in de dagbladen) nog in de strijd probeerden te werpen. Geen wonder dat tijdens CDA-manifestaties bezielende sprekers als Gerrit Braks weer moesten opdraven (spijtig alleen dat Braks ook het bewind voerde over de omroep die lijsttrekker Brinkman zo lelijk beschadigde).<\/p>\n

Geen wonder ook dat het CDA plotseling een voorkeur heeft voor een vijftigplusser als opvolger van de over de AOW-affaire gestruikelde partijvoorzitter Wim van Velzen. Het moet geen verbazing wekken als ook binnen de christen-democratie de grijze panters de macht weer naar zich toe zullen trekken.<\/p>\n

-\u00f3k binnen de christen-democratie. Want het meest opmerkelijke aan deze Tweede-Kamerverkiezingen was uiteraard de zegetocht van het Algemeen Ouderenverbond en de Unie 55+. Van de senioren die zich verlaten voelden. Die al hun frustraties (over de kortingen op de AOW, over de onveiligheid van hun woonomgeving, over de loodzware biobakken die ze van de reinigingspolitie naar beneden moesten dragen) op de grote politiek botvierden. Die – zoals dat heet – een signaal gaven. Die nu een echte factor zijn. Die nog wel zullen merken hoe snel de gevestigde partijen nu zullen lopen om hun verlangens in te willigen, al is het maar om van zo’n lastige protestbeweging af te komen. Want het zal binnenkort wemelen van de seniorenconventen, ouderenoverleggen, bejaardencommissies. Het CDA heeft er al \u00e9\u00e9n ingesteld. De andere partijen zullen niet lang op zich laten wachten. Zo zal de grijze golf weer worden ingedamd.<\/p>\n

Maar eerst moest er dus nog een nieuw kabinet worden gevormd. Werd het paars? Werd het dat niet? Binnen de PvdA-top tekenden de eerste meningsverschillen zich al af. Partijleider Kok – in de rug gesteund door het voorzittersduo Rottenberg en Vreeman – voelde niet al te veel voor toenadering tot de voormalige erfvijand, de VVD. Sociale politiek viel met de christen-democraten makkelijker te voeren, zeker nu de PvdA de grootste partij was. Kok vond het niet verstandig de benarde CDA’ers nog verder tegen de wand te drukken. Anderen – zoals de minister van Binnenlandse Zaken Ed. van Thijn en de kamerleden Ad Melkert en Willem Vermeend – durfden het waagstuk van een paarse coalitie wel aan.<\/p>\n

Er tekende zich ook al een derde stroming af (rond minister van Ontwikkelingssamenwerking Jan Pronk). Die bewindsman, soms kan hij heel realistisch zijn, ging ervan uit dat de politieke situatie die nu was ontstaan zo onstabiel was dat de nieuwe regering sowieso niet lang in het zadel zat. Het maakte volgens hem niet veel uit wie aan de nieuwe coalitie deelnam. De PvdA deed er beter aan de tijd, die de partij nu gegeven was, te gebruiken voor het tot stand brengen van een progressieve krachtenbundeling. Inclusief Van Mierlo’s Democraten. Inclusief ook GroenLinks.<\/p>\n

Zulke meningsverschillen bestonden ook binnen de andere partijen. Binnen de VVD waar Bolkestein (als er geen centrum-rechts kabinet in zit, kiest hij voor de splendid isolation) op tegenspraak kon rekenen van zijn vice-fractievoorzitter Hans Dijkstal, het net gekozen kamerlid AnneLize van der Stoel en de Amsterdamse loco-burgemeester Frank de Grave. Zij willen wel serieus onderhandelen met de PvdA en D66. Binnen het CDA dat – nu Elco Brinkman zwaar gehavend is – ook een vleugelstrijd tegemoet kan zien: tussen de Lubberianen van de oude stempel die zo gouvernementeel zijn ingesteld dat ze hoe dan ook zullen willen doorregeren (als het niet met Brinkman kan, dan wel met Deetman en Heerma) en anderen die niet voor oppositie voeren terugdeinzen. Zoals oud-staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Ren\u00e9 van der Linden die er tegenover wie het maar horen wil al hardop van droomt dat het CDA de spil van het verzet tegen een eventuele links-liberale coalitie kan gaan vormen. Dat die partij dan het verzamelpunt van conservatief Nederland wordt. Net als de CDU in Duitsland.<\/p>\n

Al die ontwikkelingen en discussies moeten zich de komende dagen nog gaan uitkristalliseren. Een van de ingewikkeldste kabinetsformaties van na de oorlog ligt in het verschiet, een formatie vol schijnbewegingen en listige manoeuvres. Er breekt een tijdperk aan van labiele politieke verhoudingen, vergelijkbaar met de periode tussen 1967 en 1973 toen de confessionelen ineenschrompelden, de sociaal-democraten aan hevige schommelingen onderhevig waren, groeperingen als de Boerenpartij en Binding Rechts opkwamen en weer ten onder gingen, DS’70 even mocht meeregeren en toen weer verdween.<\/p>\n

De nieuwe politieke situatie zal zonder twijfel zorgen voor meer spanning en sensatie. Voor lossere verhoudingen tussen het kabinet en het parlement bijvoorbeeld. Voor meer dualisme. Het valt te verwachten dat ook tussen de kamerfracties onderling meer grensverkeer zal plaatsvinden – door de intocht van een lichting volksvertegenwoordigers die niet uit traditionele partijtijgers bestaat en bereid is naar elkaars mening te luisteren (Rick van der Ploeg bij de PvdA, AnneLize van der Stoel bij de VVD, Guikje Roethof bij D66). Dat zal andere patronen tot stand brengen.<\/p>\n

Hopelijk laat die drang naar onbevangenheid ook de sociaal-democraten niet onberoerd. De PvdA is nu weer de grootste partij, ondanks het aanzienlijke zetelverlies. In de malaisejaren is steeds gezegd dat aan meer open vormen van samenwerking met de rest van links en links-liberaal Nederland (aan de oprichting van een Progressieve Volkspartij bijvoorbeeld) pas gedacht kon worden als de sociaal-democratie eerst uit het dal was opgekrabbeld.<\/p>\n

Nu de PvdA op krachten is gekomen, zal de verleiding groot zijn dat streven weer naar de achtergrond te schuiven. Dat zou van kortzichtigheid getuigen. De machtsbalans tussen PvdA en D66, die allebei in de winning mood zijn, is op dit moment idealer dan ooit om stappen in elkaars richting te doen. Want – Jan Pronk heeft gelijk: als dat kabinet-Kok er komt, zit het er misschien niet voor lang. De politieke situatie is daar te instabiel voor. Het zou dus ook voor de PvdA geen kwaad kunnen om wat verder vooruit te kijken. Want ook tijden van voorspoed kunnen snel in hun tegendeel verkeren.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Vierentwintig zetels. Regeren zonder D66 lijkt niet meer mogelijk. Dat is ook niemands bedoeling: Van Mierlo zal en moet in welke coalitie dan ook naar binnen geknuffeld worden. Dan kan hij het eindelijk weer eens proberen, en als het niet lukt kan hij weer afgevoerd worden, liefst natuurlijk ook door de kiezers.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[47,155,1761,171,153],"tags":[2131],"acf":[],"author_name":"Max van Weezel, Leonard Ornstein","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127359"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=127359"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127359\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Max van Weezel, Leonard Ornstein","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=127359"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=127359"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=127359"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}