{"id":127201,"date":"1996-12-07T11:27:00","date_gmt":"1996-12-07T09:27:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/de-ongeleefde-levens-van-gunter-grass-een-gebied-zonder-eind\/"},"modified":"1996-12-07T11:27:00","modified_gmt":"1996-12-07T09:27:00","slug":"de-ongeleefde-levens-van-gunter-grass-een-gebied-zonder-eind","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-ongeleefde-levens-van-gunter-grass-een-gebied-zonder-eind\/","title":{"rendered":"De ongeleefde levens van G\u00fcnter Grass, een gebied zonder eind."},"content":{"rendered":"
\n

G\u00fcnter Grass is er al tientallen jaren aan gewend. Een nieuw boek van hem wordt de hemel in geprezen, maar ook verguisd. Over zijn laatste roman ‘Ein weites Feld’ waren sommige critici wel erg fel. Dat gaat dan ook over de hereniging van de twee Duitslanden – en Grass is razend over de arrogantie van de Wessies. Een uitvoerig gesprek over politiek, de saaiheid van de roem en zijn goede tijdgevoel: ‘Dat loopt van de jonge steentijd tot het heden. En soms kan ik zelfs in de toekomt kijken.’ <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Plotseling is hij er. Fors en gedrongen, in corduroy. Rechterhand losjes in de wijde zak van zijn jasje, links de pijp waarmee hij het hele gesprek in de weer blijft. De verweerde eelthanden van een beeldhouwer. Rouwranden van klei onder de nagels. Zijn snor, ogen, haar, huid en kleding allemaal in dezelfde bruine tinten. <\/p>\n

G\u00fcnter Grass is aan de roem gewend geraakt. In 1927 in Danzig geboren als zoon van een comestibleshandelaar en zijn Kasjoebische (Slavisch volk uit de buurt van Danzig) vrouw. Als zestienjarige direct uit de Hitlerjugend ingezet bij een van de laatste Duitse verdedigingsacties. Danzig werd na de oorlog het Poolse Gdansk. ‘Ik heb nooit meer wortel geschoten. Dat ervaar ik niet als verlies. Mijn onderhuidse rusteloosheid geeft me de mogelijkheid me overal snel in te richten. Wel altijd met een koffer binnen handbereik. In Denemarken en Portugal, overal staat een oude Olivetti, een voorraad papier, een stapel carbonpapier. Ik ben op snelle verplaatsingen voorbereid. Heb me in een paar uur tijd ook weer genesteld.<\/p>\n

Bodemvastheid maakt me nerveus. Kom ik in Beieren, W\u00fcrttemberg of in het Rijnland, waar de mensen niets substantieels verloren hebben, dan bespeur ik een zekere starheid. Die zitten daar in hun gelei en zijn tevreden. Dat had ik misschien ook gehad als ik nooit had moeten vertrekken.’<\/p>\n

Na de oorlog werkte hij in de kalimijnen, volgde een opleiding tot steenhouwer en studeerde beeldende kunsten in D\u00fcsseldorf en Berlijn. In 1958 verscheen Die Blechtrommel, dat hem in \u00e9\u00e9n klap beroemd maakte. Hij baarde opzien door vanaf 1965 de SPD in het openbaar te steunen. Kunstenaars bekenden zich in Duitsland niet tot de politiek. ‘Ik heb Willy Brandt gesteund. Die had voor het eerst een echte Duitsland-politiek. Daarv\u00f3\u00f3r waren er alleen eenmaal per jaar de offici\u00eble krokodillentranen op 17 juni, de dag van de Duitse eenheid, en dan weer, ijverig als het beste jongetje van de klas, pure westers geori\u00ebnteerde, aan Amerika schatplichtige politiek.’<\/p>\n

Met de roem kwam ook de kift. Grass werd afgeschilderd als een pornograaf, nihilist en lasteraar. Hoe groter de bestseller, des te harder de kritiek.<\/p>\n

Ook zijn nieuwste roman, Ein weites Feld, die vorig jaar in Duitsland verscheen en de val van de Muur en de hereniging van Duitsland tot onderwerp heeft, lag onder een venijnig spervuur.<\/p>\n

‘Mijn boeken zijn altijd omstreden geweest. Ze werken polariserend: voor, tegen. Ook deze keer was het weer raak. Als ik een bespreking uit de jaren zestig lees is dat vaak ook een frontale aanval, maar je merkt dat de criticus het boek tenminste gelezen heeft, terwijl de literatuurrechters nu het boek niet gelezen of er alleen aan gesnuffeld hebben.’
Hij wil zichzelf graag als slachtoffer zien van de West-Duitse recensentendictatuur. Hij constateert in Duitsland een fundamentele onzekerheid aan de kant van de Wessies, de overwinnaars. ‘Ze kunnen niet verdragen dat hun schijnbaar onaantastbare positie onder vuur komt.’<\/p>\n

Grass is bescheiden, maar overtuigd van het belang van zijn werk. ‘De schrijver is tijdgenoot. Zonder dat ik vooraf een plan had opgesteld, kun je nu vaststellen dat ik in de periode waarin ik schrijvend gewerkt heb, naast allerlei andere boeken ook iedere tien jaar een episch boek heb geschreven dat de tijd verwoordt waarin het geschreven is.’ Hij telt zijn boeken op en deelt ze met tevredenheid in de decennia van vijftig tot negentig in. Die Blechtrommel, Hundejahre, Der Butt, Die R\u00e4ttin, Ein weites Feld. Trots wijst hij erop dat hij parallel met de tijd schrijft. Een risicovolle onderneming die h\u00e9m aantrekt. Maar er zijn t\u00e9 veel jonge schrijvers die zich daar niet aan wagen.<\/p>\n

Hoewel hij grote romans over de tijdgeest schrijft, draagt hij geen horloge. ‘Ik heb een zeer goed tijdsgevoel. Het loopt van de jonge steentijd tot het heden. En soms kan ik zelfs in de toekomst kijken.’<\/p>\n

Ein weites Feld is een boek vol tegenstellingen, verdubbelingen en koppels. Zo treden gepaard op: de schrijver Theodor Fontane (1819-1898) en de romanfiguur Theo Wuttke, alias Fonty, die een re\u00efncarnatie of een uit de hand gelopen groupie van Fontane lijkt te zijn. Een tweede paar, de onafscheidelijke, dag-en-nachtschaduw van Fonty, de eeuwige spion en verklikker Hoftaller, die op zijn beurt weer gebaseerd is op een romanfiguur van de Oost-Duitse schrijver Hans Joachim Sch\u00e4dlich. De tegenstelling tussen DDR en BRD.<\/p>\n

‘Deze manier van vertellen knoopt duidelijk aan bij de pittoreske verteltraditie. De pittoreske roman, begonnen bij Don Quichot en Sancho Panza, werkt graag met paren. Ook de heer-knechtverhouding. Die tegenstelling heeft mij altijd ge\u00efnteresseerd. Hier komt er natuurlijk nog iets bij dat het bijzonder moeilijk, maar ook aantrekkelijk maakt: de toenemende nabijheid en verbondenheid van het slachtoffer met de dader. De klikspaan van de geheime dienst en degene die hij moet bewaken. Die op zijn beurt weer mededader is, omdat hij de klikspaan van informatie voorziet. Dit aspect heeft zeker tot de negatieve kritiek bijgedragen. Veel critici neigen ertoe om de Stasi te demoniseren. Ze willen zwart-wit denken. Je wint er niets mee als je het infame raffinement van de Stasi verdoezelt. Maar het is een raffinement dat uit bezorgdheid ontstond. Ze traden niet op als demonische, sluipende regenjassen met een colt op zak, nee, ze vatten hun werk op als bescherming van de arbeider tegen de kapitalistische verleiding door de klassevijand. Alleen als de ander niet wilde gehoorzamen kwam het bekende dreigende zinnetje: het kan ook anders, we willen toch geen moeilijkheden?Deze feiten wilde ik beschrijven, de vloeiende grenzen en de elkaar overlappende overgangen. Niets is zwart-wit, alles is veelzijdiger dan het lijkt.’<\/p>\n

Grass wijst erop dat hij in zijn boek geen oordeel heeft willen uitspreken. Hij wilde juist steeds het dubbele van de dingen verduidelijken. De symbiose van zijn hoofdpersonen Fonty en Hoftaller, die hij op het omslag, in een tekening van eigen hand, haast versmolten samen tegen de wind in laat lopen. ‘Het kapitalistische systeem heeft zich aan controle onttrokken omdat de tegenvoeter ontbreekt. Het wordt stil rond het kapitalisme, het vereenzaamt. De vijand is zoekgeraakt en het kapitalisme begint zichzelf te vernietigen. Je kunt nu zien hoe leidende vertegenwoordigers van het kapitalisme, managers en ondernemers iets doen wat vroeger de communisten graag deden: zelf geloven in de eigen propagandaleugens. Geloven dat de markt alles regelt.’<\/p>\n

Het dubbelgangersmotief komt steeds weer terug in uw boek. Kunt u ons uw eigen dubbelganger beschrijven?
‘Toen ik als zestienjarige opgeroepen werd en mijn compagnie, die louter bestond uit zestienjarigen en oude mannen, werd ingezet voor de eerste actie, ervoer ik hoe plotseling nog maar de helft van hen in leven was nadat het stalinorgel eroverheen was gegaan. Sinds die tijd heb ik niet alleen het gevoel, maar ook de zekerheid dat ik toevallig leef. Het had ook heel anders kunnen eindigen. Die mensen daar naast me die plotseling dood waren, had ik net nog gesproken. Die hadden precies zulke overdreven en puberale dromen als ik. Ongeleefd leven. Ik heb bij het schrijven latent het gevoel dat ik plaatsvervangend schrijven moet, voor de mensen uit mijn generatie die nooit aan de beurt zijn gekomen. Dat beantwoordt uw vraag naar de dubbelganger niet in de klassieke zin van het woord, maar ik heb wel sterk het gevoel van het dubbel geschonken leven.’<\/p>\n

Grass is nog altijd politiek bevlogen. De SPD was voor een strenger asielbeleid en Grass stapte uit de partij. Toch kan hij zich voorstellen dat hij zich, mits zijn gezondheid het toestaat, weer actief inzet voor individuele politieke kandidaten. ‘De werkelijke rechts-radicalen zijn geen skinheads, maar dragen een das en hebben een nette scheiding in hun haar. Ze zitten in het ministerie van Defensie en Binnenlandse Zaken, zoals minister van Binnenlandse Zaken Manfred Kanther. Het cynisme waarmee Kanther zegt dat de Bosni\u00ebrs over de grens gezet moeten worden omdat we hier geen Balkan-toestanden willen, is pure demagogie, direct uit het boekje. Als de Beierse minister-president Edmund Stoiber het heeft over het gevaar van de Durchrassung des deutschen Volkes, dan is dat rechts-radicaal.’<\/p>\n

Ook bondskanselier Kohl staat niet in een goed blaadje. Grass vermijdt zijn naam, noemt hem de ‘regerende massa’. Zegt dat de kanselier de geschiedenis opvat als een hobby. ‘De kanselier bedrijft vooruitgrijpende geschiedschrijving. Hij is voortdurend ijverig bezig met de vraag hoe hij later in de schoolboekjes terechtkomt. De kanselier is bang dat mijn boek zijn comfortabele positie in de schoolboekjes in gevaar kan brengen.’<\/p>\n

Walter Jens beschreef hoe hij Ein weites Feld van a tot z bestudeerde met een stapel biografie\u00ebn en boeken van Fontane, Nietzsche en Bismarck onder handbereik. Hebt u dat ook zo bedoeld?<\/p>\n

‘Nee, natuurlijk niet. Een lezer kan het boek ook zonder kennis van Fontane en de negentiende eeuw goed lezen. Wij lezen ook verhalen uit Latijns-Amerika zonder dat we de achtergrond precies kennen. Wie nu aan Tolstojs Oorlog en vrede begint, waarin het wemelt van namen en betrekkingen, zonder dat hij de specifiek Russische omstandigheden van die tijd kent, leest toch door.<\/p>\n

Een lezer die zich werkelijk aangesproken voelt door Ein weites Feld kan de moeite nemen om nog eens in het werk van Fontane te duiken en zich te verdiepen in de geschiedenis van de negentiende eeuw.’<\/p>\n

De identificatie van Grass met zijn vakbroeder uit de vorige eeuw gaat ver. Een paar keer, als het gesprek op Fontane komt, lijkt hij in diens huid te kruipen. Hij beantwoordt vragen met citaten van Fontane en spreekt gepassioneerd over diens leven en onbegrepen kanten.<\/p>\n

U schrijft in uw boeken graag vanuit het gezichtspunt van de kleine trommelaar Oskar Matzerath, uit uw roman Die Blechtrommel, die onder de tribune van de grote historische gebeurtenissen zit en vandaar uit toekijkt.
‘Ik heb Ein weites Feld bewust vanuit het gezichtspunt van de betrokkenen in de ten onder gaande DDR geschreven. West-Duitsland komt alleen als overwinningsmacht voor. Ik heb nooit geschreven vanuit de verheven positie van de overwinnaar of degenen die alles overzien. Dit draagt bij aan het succes van het boek in Oost-Duitsland. Overigens iets dat ik pas later heb ontdekt. Ik heb nog nooit zoveel brieven van lezers gekregen, steeds schrijven ze dat het voor hen onbegrijpelijk is hoe een Wessie, die ik per slot van rekening ook ben, zich zo in hen heeft kunnen verplaatsen. Ik kan alleen antwoorden: dat moet een schrijver kunnen. Anders moet hij een ander beroep kiezen. Of zijn eigen navel bezingen, wat op den duur tamelijk saai is. Hoewel sommige schrijvers dat eindeloos blijven proberen. In Oost-Duitsland heeft het publiek begrepen dat mijn boek voornamelijk om politieke redenen zo vreemd ontvangen werd. Dat fenomeen kenden ze daar en dat schrok ze dus niet af.’<\/p>\n

Achter in het boek staat een korte passage waarin plotseling een echtpaar opduikt dat foto’s neemt. Uit de beschrijving wordt duidelijk dat het om G\u00fcnter Grass en zijn vrouw gaat. De schrijver neemt foto’s van een bronzen monument voor Fontane. Daar bevinden zich op dat moment ook de twee romanfiguren Fonty en zijn dag-en-nachtschaduw Hoftaller. Als wij hem op die passage wijzen is Grass zichtbaar aangedaan. Eerst mompelt hij dat hij er niets over te zeggen heeft, gaat dan op de punt van zijn stoel zitten, heft zijn armen, zijn pijp in de ene hand, een lucifer in de andere. ‘Dat is een klucht. Natuurlijk ook een verhelderend spel, naar ik hoop, met de fictie, met de omgedraaide these dat de realiteit zich ook aan de fictie aanpast. En de fictie wordt realiteit als je je als auteur even zichtbaar maakt en je meteen weer terugtrekt. De fictie breekt in de realiteit in, en op dat moment verandert die. Dit stuk is nog geen criticus opgevallen. Ze zoeken slechts doelbewust naar de politiek gevoelige passages.’<\/p>\n

In deze sc\u00e8ne ziet het echtpaar de twee romanfiguren Fonty en Hoftaller niet, hoewel ze vlak naast ze staan. Je zou kunnen zeggen dat het hier eigenlijk om een droom gaat. Hoe belangrijk zijn dromen voor uw werk?
‘Wat dit werk betreft zeer belangrijk. In Calcutta had ik ‘s middags een droom. De ventilator stond aan en in de hitte droomde ik iets koels, iets Noord-Duits. Ik zag ons huis in Sleeswijk-Holstein. Ik zag mezelf in het atelier uit het raam kijken en zag mijn vrouw onder de perenboom ijverig in gesprek met een oude man. Het klikte tussen die twee. De oude kwam me bekend voor. Ik keek beter en herkende Fontane. Meteen kwam er, in die droom, jaloezie bij me boven. Ik was buitengesloten. Ik besloot niet lichtzinnig te handelen maar berekenend koel. Ik heb een stoel genomen, ben naar beneden gegaan, de tuin in, en naast hen gaan zitten. Sindsdien voeren wij vanuit de droom een m\u00e9nage \u00e0 trois.’
Ein weites Feld zou oorspronkelijk Treuhand gaan heten. Waarom hebt u dat veranderd?<\/p>\n

‘Omdat het Treuhand-gedeelte alleen nog in het vierde deel voorkomt. Ik had een titel nodig die de hele lading dekt. Dus heb ik het Fontane-citaat uit zijn roman Effi Briest genomen, dat ik in mijn boek uitbreid. Er is een passage waarin Fonty’s zoon, die uit West-Duitsland komt, bepaalde schuldbekentenissen wil hebben. En hij verwacht een duidelijke keuze voor de Duitse eenheid. Dan valt op dat dit alles een zeer breed terrein is. De waarheid, de schuld en zeer zeker de eenheid.’<\/p>\n

U hebt een tekening van de Treuhand als werkelijke hand met vijf vingers getekend, die ieder een van de vijf delen van het boek symboliseren. Een soort kaart van het boek met woorden erop?<\/p>\n

‘Ja, die heeft een tijd aan de muur gehangen tot hij overbodig werd. Plannen zijn alleen geldig gedurende de tijd dat je ermee bezig bent, daarna moet weer snel een nieuw plan ontwikkeld worden.’<\/p>\n

Het handschrift van uw boek ziet eruit alsof het in \u00e9\u00e9n keer werd schreven.<\/p>\n

‘Dat is ook zo. De eerste versie is zonder doorhalingen opgeschreven. Met hiaten natuurlijk, als me niets invalt schrijf ik op een andere plek, waar ik wel een idee voor heb, verder. Alles in een schrift. Er zitten ook veel tekeningen tussen, die bepaalde beeldende situaties en de wisselende verhouding tussen de beide hoofdfiguren verduidelijken. Dat helpt ook. Bij de tweede, derde en in dit geval ook de vierde versie begint de oude Olivetti-typemachine – een computer heb ik niet – zijn werk te doen.’<\/p>\n

Die Olivetti is, naast uw vrouw en Theodor Fontane, de vierde persoon in uw huwelijk?<\/p>\n

‘Ja, dat is-ie.’<\/p>\n

Toen Grass twee\u00ebnveertig was, schreef Time: ‘Grass ziet er misschien niet uit als ‘s werelds, of Duitslands grootste levende schrijver, maar waarschijnlijk is hij het allebei.’<\/p>\n

‘Plotseling was hij er, de roem. Ik was eenendertig. Ik stelde snel vast dat roem een saaie aangelegenheid is. Tenminste, in Duitsland. Het kan zijn dat het in Itali\u00eb, waar de roem als in een operette gevierd wordt, onderhoudender is.’<\/p>\n

Hebt u nu nog belangrijke doelen?<\/p>\n

‘Dat veronderstelt dat ik iets zou willen bereiken. Wat ik bereiken wil, is de moeilijkheden benutten die in schrijven, tekenen en sinds kort ook weer in aquarelleren zitten. Uit deze bezigheden ontstaan boeken. Ik werk nu aan een dichtbundel waarin aquarellen en gedichten op een nieuwe manier met elkaar verbonden zijn.’<\/p>\n

Roem is saai. Uw boeken worden al sinds de publicatie van Die Blechtrommel iedere keer weer ongenadig hard aangepakt. Waarom schrijft u toch steeds weer nieuwe boeken?<\/p>\n

‘Ik kan niet anders. Ik kan ook niets anders.’ Het lijkt of hij zichzelf moet overtuigen en dan langzaam uit de twijfel omhoogklimt. ‘Ik kan niet autorijden, niet pianospelen, er is een lange rij dingen die ik niet kan. Maar ik kan heel goed schrijven.’ Hij geeft nu een tevreden knor. ‘Ik ben een goede tekenaar, en zoals nu blijkt heb ik het aquarelleren ook nog niet verleerd. Dat is genoeg. Dat is zelfs veel. Ik ervaar mijzelf door de vele talenten die me zijn meegegeven als begunstigd. En ik probeer daar iets mee te doen. Dat is het ene.<\/p>\n

Het andere is dat ik al als jonge, op het esthetische gefixeerde auteur heb moeten inzien dat het zo niet verder ging. Dat in mijn generatie, in Duitsland, de thema’s waren voorgeschreven. Dat de vrijheid van de kunstenaar haar grenzen heeft. Aan het thema van de schuld, het medeschuldig zijn, de aanhoudende schuld, was niet te ontkomen. Ik was al in Parijs, in de jaren vijftig, enthousiast over Camus’ boek over De mythe van Sisyfus, ook al begreep ik de implicaties daarvan niet werkelijk. Nu zijn die me duidelijker. Die steen die Sisyfus omhoogduwt, blijft nooit boven liggen. Dat beeld dekt al mijn bezigheden, de kunstzinnige maar ook de politieke. Dat behoedt me ook voor geloof aan de zaligmakendheid van deze of gene ideologie.’<\/p>\n

Schrijven is uw sisyfusarbeid, uw steen?<\/p>\n

‘Ja, maar ook de politiek. Ik werk voorbij het principe van de hoop. Ik kan ook zonder hoop werken.’
Gelooft u eigenlijk nog in de mensen? ‘De mens is een geniaal misontwerp. Met ongelofelijke mogelijkheden bedeeld, van de kunsten tot de techniek, en tegelijkertijd een niet-sociaal schepsel vergeleken met dieren; met ratten bijvoorbeeld. De mensheid is nog nooit zo goed opgeleid en ge\u00efnformeerd geweest als nu, en dan nog doen ze niets om de catastrofale ontwikkelingen te remmen, te stoppen of om te keren. Dat leidt dan tot het bittere inzicht dat deze soort niet lang meer te gast zal zijn op deze aardbol. Bedenkelijk is dat ze wel veel vuilnis zal achterlaten in vergelijking met de dinosauri\u00ebrs. Die hebben alleen schone beenderen achtergelaten. Wij laten stralende halfwaardetijden na.’
U neemt in Ein weites Feld ook weer stelling. Er is een vergelijking van de directeur van de Treuhand, Rohwedder met rijksmaarschalk G\u00f6ring. Er is u verweten dat u de Raf-moord op Rohwedder zou rechtvaardigen.<\/p>\n

‘Ten eerste wordt de Treuhand-chef in de roman met sympathie beschreven. Bovendien is de these van Fonty: “Waar door politieke besluiten onrecht ontstaat, ontstaat ook haat,” niet makkelijk te bestrijden. Daarbij is de Treuhand-chef niet meer dan een functionaris. Hij knapt het smerige werk voor de kanselier op. Die maakt zijn handen niet vuil. Wat ik in het vierde deel van het boek vertel, gaat alleen over het ontstaan van het onrecht. Vandaag, een paar jaar later, ontdekken we pas wat de Treuhand aan een enorme criminele energie heeft losgemaakt. Het ene Treuhand-schandaal na het andere komt aan het licht. Corruptie met honderden miljoenen D-mark. Mensen die zich hebben verrijkt zijn gedeeltelijk nog in functie. Maar wat zwaarwegender is: het bestaan van honderdduizenden is kapotgemaakt.’<\/p>\n

Het is te merken dat u woedend bent.<\/p>\n

‘Dat ben ik ook. Ik heb de mogelijkheid van de Duitse eenheid verwelkomd, maar ben woedend en ook beschaamd over wat ervan terecht is gekomen. Wat me woedend maakt, is dat die afgetakelde communistische ideologie\u00ebn, die zichzelf ad absurdum doorgevoerd hebben, door het kapitalisme in het gelijk gesteld lijken te worden. De ergste propagandisten, die het kapitalisme en de klassevijanden altijd karikaturaal hebben afgeschilderd, lijken er niet eens zo ver naast gezeten te hebben. Dat is het ergste wat er kon gebeuren. Dat verklaart ook het succes van de PDS. Ik heb in West-Duitsland mensen letterlijk horen zeggen dat er in de DDR maar eens hard opgetreden moet worden tegen het Stasi-verleden. Wij willen de fouten die wij in West-Duitsland tijdens de denazificering gemaakt hebben niet herhalen. Op de keper beschouwd wil dat zeggen, dat het falen van West-Duitsland na de oorlog moet worden goedgemaakt over de rug van de zestien miljoen Oost-Duitsers – die toch al de grootste last dragen van Duitslands verloren oorlog. Wat een aanmatiging om te zeggen: jullie horen nu bij ons en doen je zaakjes netjes zoals wij; vergeet wat jullie gedaan hebben, dat was allemaal een puinhoop. Ook de biografie\u00ebn van de individuele mensen. Iemand in mijn boek merkt op: we mogen ons toch nog wel blijven herinneren?’<\/p>\n

U hebt gezegd dat uw boek Helmut Kohl in een ander historisch licht zal plaatsen. Is er voor u een persoonlijke rivaliteit?<\/p>\n

‘Voor mij is hij een bewijs dat iemand die toch gedeeltelijk politiek begaafd is, door zijn ongebroken omgang met de macht dom en onverantwoordelijk handelen kan. Het behoud van de macht staat bij hem altijd op de eerste plaats. Wat politiek gewenst is, heeft hij ondergeschikt gemaakt aan zijn machtspositie. Al die leugens over de bloeiende landschappen die hij heeft verspreid, wijzen in deze richting. Voor mij is hij, historisch gezien, onbeduidend wat zijn prestaties betreft. Maar de gevolgen van zijn daden zijn helaas zwaarwegender.’<\/p>\n

Hoe zit dat dan met de gevolgen van een verenigd Duitsland voor de rest van Europa?<\/p>\n

‘De vereniging stagneert omdat de Duitsers weer onzekerder over zichzelf zijn. Het breekt ze lelijk op. Wij hebben tot nu toe een mooi-weerdemocratie gehad, maar daarmee is nog niet bewezen dat we het ook bij slecht weer klaarspelen. Er zijn eerder aanwijzingen dat het proces afbrokkelt.<\/p>\n

Ik heb geleerd dat democratie niet vanzelfsprekend is. Dat die dagelijks verdedigd en ontwikkeld moet worden. De Weimarrepubliek is maar door weinigen verdedigd. De jongste generatie heeft nog geen eigen vorm gevonden, al wil dat niet zeggen dat ze niet politiek ge\u00efnteresseerd is. Ze weten nog niet hoe ze moeten opkomen voor de eigen bestaansvoorwaarden. Maar dat kan wel plotseling veranderen. In 1965, toen ik mijn eerste verkiezingstournee voor de SPD maakte, heerste er windstilte. We waren op zijn hoogst opgekomen voor betere maaltijden in de mensa. Drie jaar later was het een heksenketel. Maar ook dat donderde weer snel in elkaar.’<\/p>\n

G\u00fcnter Grass is aan de roem gewend geraakt. In 1927 in Danzig geboren als zoon van een comestibleshandelaar en zijn Kasjoebische (Slavisch volk uit de buurt van Danzig) vrouw. Als zestienjarige direct uit de Hitlerjugend ingezet bij een van de laatste Duitse verdedigingsacties. Danzig werd na de oorlog het Poolse Gdansk. ‘Ik heb nooit meer wortel geschoten. Dat ervaar ik niet als verlies. Mijn onderhuidse rusteloosheid geeft me de mogelijkheid me overal snel in te richten. Wel altijd met een koffer binnen handbereik. In Denemarken en Portugal, overal staat een oude Olivetti, een voorraad papier, een stapel carbonpapier. Ik ben op snelle verplaatsingen voorbereid. Heb me in een paar uur tijd ook weer genesteld.<\/p>\n

Bodemvastheid maakt me nerveus. Kom ik in Beieren, W\u00fcrttemberg of in het Rijnland, waar de mensen niets substantieels verloren hebben, dan bespeur ik een zekere starheid. Die zitten daar in hun gelei en zijn tevreden. Dat had ik misschien ook gehad als ik nooit had moeten vertrekken.’<\/p>\n

Na de oorlog werkte hij in de kalimijnen, volgde een opleiding tot steenhouwer en studeerde beeldende kunsten in D\u00fcsseldorf en Berlijn. In 1958 verscheen Die Blechtrommel, dat hem in \u00e9\u00e9n klap beroemd maakte. Hij baarde opzien door vanaf 1965 de SPD in het openbaar te steunen. Kunstenaars bekenden zich in Duitsland niet tot de politiek. ‘Ik heb Willy Brandt gesteund. Die had voor het eerst een echte Duitsland-politiek. Daarv\u00f3\u00f3r waren er alleen eenmaal per jaar de offici\u00eble krokodillentranen op 17 juni, de dag van de Duitse eenheid, en dan weer, ijverig als het beste jongetje van de klas, pure westers geori\u00ebnteerde, aan Amerika schatplichtige politiek.’<\/p>\n

Met de roem kwam ook de kift. Grass werd afgeschilderd als een pornograaf, nihilist en lasteraar. Hoe groter de bestseller, des te harder de kritiek.<\/p>\n

Ook zijn nieuwste roman, Ein weites Feld, die vorig jaar in Duitsland verscheen en de val van de Muur en de hereniging van Duitsland tot onderwerp heeft, lag onder een venijnig spervuur.<\/p>\n

‘Mijn boeken zijn altijd omstreden geweest. Ze werken polariserend: voor, tegen. Ook deze keer was het weer raak. Als ik een bespreking uit de jaren zestig lees is dat vaak ook een frontale aanval, maar je merkt dat de criticus het boek tenminste gelezen heeft, terwijl de literatuurrechters nu het boek niet gelezen of er alleen aan gesnuffeld hebben.’
Hij wil zichzelf graag als slachtoffer zien van de West-Duitse recensentendictatuur. Hij constateert in Duitsland een fundamentele onzekerheid aan de kant van de Wessies, de overwinnaars. ‘Ze kunnen niet verdragen dat hun schijnbaar onaantastbare positie onder vuur komt.’<\/p>\n

Grass is bescheiden, maar overtuigd van het belang van zijn werk. ‘De schrijver is tijdgenoot. Zonder dat ik vooraf een plan had opgesteld, kun je nu vaststellen dat ik in de periode waarin ik schrijvend gewerkt heb, naast allerlei andere boeken ook iedere tien jaar een episch boek heb geschreven dat de tijd verwoordt waarin het geschreven is.’ Hij telt zijn boeken op en deelt ze met tevredenheid in de decennia van vijftig tot negentig in. Die Blechtrommel, Hundejahre, Der Butt, Die R\u00e4ttin, Ein weites Feld. Trots wijst hij erop dat hij parallel met de tijd schrijft. Een risicovolle onderneming die h\u00e9m aantrekt. Maar er zijn t\u00e9 veel jonge schrijvers die zich daar niet aan wagen.<\/p>\n

Hoewel hij grote romans over de tijdgeest schrijft, draagt hij geen horloge. ‘Ik heb een zeer goed tijdsgevoel. Het loopt van de jonge steentijd tot het heden. En soms kan ik zelfs in de toekomst kijken.’<\/p>\n

Ein weites Feld is een boek vol tegenstellingen, verdubbelingen en koppels. Zo treden gepaard op: de schrijver Theodor Fontane (1819-1898) en de romanfiguur Theo Wuttke, alias Fonty, die een re\u00efncarnatie of een uit de hand gelopen groupie van Fontane lijkt te zijn. Een tweede paar, de onafscheidelijke, dag-en-nachtschaduw van Fonty, de eeuwige spion en verklikker Hoftaller, die op zijn beurt weer gebaseerd is op een romanfiguur van de Oost-Duitse schrijver Hans Joachim Sch\u00e4dlich. De tegenstelling tussen DDR en BRD.<\/p>\n

‘Deze manier van vertellen knoopt duidelijk aan bij de pittoreske verteltraditie. De pittoreske roman, begonnen bij Don Quichot en Sancho Panza, werkt graag met paren. Ook de heer-knechtverhouding. Die tegenstelling heeft mij altijd ge\u00efnteresseerd. Hier komt er natuurlijk nog iets bij dat het bijzonder moeilijk, maar ook aantrekkelijk maakt: de toenemende nabijheid en verbondenheid van het slachtoffer met de dader. De klikspaan van de geheime dienst en degene die hij moet bewaken. Die op zijn beurt weer mededader is, omdat hij de klikspaan van informatie voorziet. Dit aspect heeft zeker tot de negatieve kritiek bijgedragen. Veel critici neigen ertoe om de Stasi te demoniseren. Ze willen zwart-wit denken. Je wint er niets mee als je het infame raffinement van de Stasi verdoezelt. Maar het is een raffinement dat uit bezorgdheid ontstond. Ze traden niet op als demonische, sluipende regenjassen met een colt op zak, nee, ze vatten hun werk op als bescherming van de arbeider tegen de kapitalistische verleiding door de klassevijand. Alleen als de ander niet wilde gehoorzamen kwam het bekende dreigende zinnetje: het kan ook anders, we willen toch geen moeilijkheden?<\/p>\n

Deze feiten wilde ik beschrijven, de vloeiende grenzen en de elkaar overlappende overgangen. Niets is zwart-wit, alles is veelzijdiger dan het lijkt.’<\/p>\n

Grass wijst erop dat hij in zijn boek geen oordeel heeft willen uitspreken. Hij wilde juist steeds het dubbele van de dingen verduidelijken. De symbiose van zijn hoofdpersonen Fonty en Hoftaller, die hij op het omslag, in een tekening van eigen hand, haast versmolten samen tegen de wind in laat lopen. ‘Het kapitalistische systeem heeft zich aan controle onttrokken omdat de tegenvoeter ontbreekt. Het wordt stil rond het kapitalisme, het vereenzaamt. De vijand is zoekgeraakt en het kapitalisme begint zichzelf te vernietigen. Je kunt nu zien hoe leidende vertegenwoordigers van het kapitalisme, managers en ondernemers iets doen wat vroeger de communisten graag deden: zelf geloven in de eigen propagandaleugens. Geloven dat de markt alles regelt.’<\/p>\n

Het dubbelgangersmotief komt steeds weer terug in uw boek. Kunt u ons uw eigen dubbelganger beschrijven?
‘Toen ik als zestienjarige opgeroepen werd en mijn compagnie, die louter bestond uit zestienjarigen en oude mannen, werd ingezet voor de eerste actie, ervoer ik hoe plotseling nog maar de helft van hen in leven was nadat het stalinorgel eroverheen was gegaan. Sinds die tijd heb ik niet alleen het gevoel, maar ook de zekerheid dat ik toevallig leef. Het had ook heel anders kunnen eindigen. Die mensen daar naast me die plotseling dood waren, had ik net nog gesproken. Die hadden precies zulke overdreven en puberale dromen als ik. Ongeleefd leven. Ik heb bij het schrijven latent het gevoel dat ik plaatsvervangend schrijven moet, voor de mensen uit mijn generatie die nooit aan de beurt zijn gekomen. Dat beantwoordt uw vraag naar de dubbelganger niet in de klassieke zin van het woord, maar ik heb wel sterk het gevoel van het dubbel geschonken leven.’<\/p>\n

Grass is nog altijd politiek bevlogen. De SPD was voor een strenger asielbeleid en Grass stapte uit de partij. Toch kan hij zich voorstellen dat hij zich, mits zijn gezondheid het toestaat, weer actief inzet voor individuele politieke kandidaten. ‘De werkelijke rechts-radicalen zijn geen skinheads, maar dragen een das en hebben een nette scheiding in hun haar. Ze zitten in het ministerie van Defensie en Binnenlandse Zaken, zoals minister van Binnenlandse Zaken Manfred Kanther. Het cynisme waarmee Kanther zegt dat de Bosni\u00ebrs over de grens gezet moeten worden omdat we hier geen Balkan-toestanden willen, is pure demagogie, direct uit het boekje. Als de Beierse minister-president Edmund Stoiber het heeft over het gevaar van de Durchrassung des deutschen Volkes, dan is dat rechts-radicaal.’
Ook bondskanselier Kohl staat niet in een goed blaadje. Grass vermijdt zijn naam, noemt hem de ‘regerende massa’. Zegt dat de kanselier de geschiedenis opvat als een hobby. ‘De kanselier bedrijft vooruitgrijpende geschiedschrijving. Hij is voortdurend ijverig bezig met de vraag hoe hij later in de schoolboekjes terechtkomt. De kanselier is bang dat mijn boek zijn comfortabele positie in de schoolboekjes in gevaar kan brengen.’<\/p>\n

Walter Jens beschreef hoe hij Ein weites Feld van a tot z bestudeerde met een stapel biografie\u00ebn en boeken van Fontane, Nietzsche en Bismarck onder handbereik. Hebt u dat ook zo bedoeld?<\/p>\n

‘Nee, natuurlijk niet. Een lezer kan het boek ook zonder kennis van Fontane en de negentiende eeuw goed lezen. Wij lezen ook verhalen uit Latijns-Amerika zonder dat we de achtergrond precies kennen. Wie nu aan Tolstojs Oorlog en vrede begint, waarin het wemelt van namen en betrekkingen, zonder dat hij de specifiek Russische omstandigheden van die tijd kent, leest toch door.<\/p>\n

Een lezer die zich werkelijk aangesproken voelt door Ein weites Feld kan de moeite nemen om nog eens in het werk van Fontane te duiken en zich te verdiepen in de geschiedenis van de negentiende eeuw.’<\/p>\n

De identificatie van Grass met zijn vakbroeder uit de vorige eeuw gaat ver. Een paar keer, als het gesprek op Fontane komt, lijkt hij in diens huid te kruipen. Hij beantwoordt vragen met citaten van Fontane en spreekt gepassioneerd over diens leven en onbegrepen kanten.<\/p>\n

U schrijft in uw boeken graag vanuit het gezichtspunt van de kleine trommelaar Oskar Matzerath, uit uw roman Die Blechtrommel, die onder de tribune van de grote historische gebeurtenissen zit en vandaar uit toekijkt.
‘Ik heb Ein weites Feld bewust vanuit het gezichtspunt van de betrokkenen in de ten onder gaande DDR geschreven. West-Duitsland komt alleen als overwinningsmacht voor. Ik heb nooit geschreven vanuit de verheven positie van de overwinnaar of degenen die alles overzien. Dit draagt bij aan het succes van het boek in Oost-Duitsland. Overigens iets dat ik pas later heb ontdekt. Ik heb nog nooit zoveel brieven van lezers gekregen, steeds schrijven ze dat het voor hen onbegrijpelijk is hoe een Wessie, die ik per slot van rekening ook ben, zich zo in hen heeft kunnen verplaatsen. Ik kan alleen antwoorden: dat moet een schrijver kunnen. Anders moet hij een ander beroep kiezen. Of zijn eigen navel bezingen, wat op den duur tamelijk saai is. Hoewel sommige schrijvers dat eindeloos blijven proberen. In Oost-Duitsland heeft het publiek begrepen dat mijn boek voornamelijk om politieke redenen zo vreemd ontvangen werd. Dat fenomeen kenden ze daar en dat schrok ze dus niet af.’<\/p>\n

Achter in het boek staat een korte passage waarin plotseling een echtpaar opduikt dat foto’s neemt. Uit de beschrijving wordt duidelijk dat het om G\u00fcnter Grass en zijn vrouw gaat. De schrijver neemt foto’s van een bronzen monument voor Fontane. Daar bevinden zich op dat moment ook de twee romanfiguren Fonty en zijn dag-en-nachtschaduw Hoftaller. Als wij hem op die passage wijzen is Grass zichtbaar aangedaan. Eerst mompelt hij dat hij er niets over te zeggen heeft, gaat dan op de punt van zijn stoel zitten, heft zijn armen, zijn pijp in de ene hand, een lucifer in de andere. ‘Dat is een klucht. Natuurlijk ook een verhelderend spel, naar ik hoop, met de fictie, met de omgedraaide these dat de realiteit zich ook aan de fictie aanpast. En de fictie wordt realiteit als je je als auteur even zichtbaar maakt en je meteen weer terugtrekt. De fictie breekt in de realiteit in, en op dat moment verandert die. Dit stuk is nog geen criticus opgevallen. Ze zoeken slechts doelbewust naar de politiek gevoelige passages.’<\/p>\n

In deze sc\u00e8ne ziet het echtpaar de twee romanfiguren Fonty en Hoftaller niet, hoewel ze vlak naast ze staan. Je zou kunnen zeggen dat het hier eigenlijk om een droom gaat. Hoe belangrijk zijn dromen voor uw werk?<\/p>\n

‘Wat dit werk betreft zeer belangrijk. In Calcutta had ik ‘s middags een droom. De ventilator stond aan en in de hitte droomde ik iets koels, iets Noord-Duits. Ik zag ons huis in Sleeswijk-Holstein. Ik zag mezelf in het atelier uit het raam kijken en zag mijn vrouw onder de perenboom ijverig in gesprek met een oude man. Het klikte tussen die twee. De oude kwam me bekend voor. Ik keek beter en herkende Fontane. Meteen kwam er, in die droom, jaloezie bij me boven. Ik was buitengesloten. Ik besloot niet lichtzinnig te handelen maar berekenend koel. Ik heb een stoel genomen, ben naar beneden gegaan, de tuin in, en naast hen gaan zitten. Sindsdien voeren wij vanuit de droom een m\u00e9nage \u00e0 trois.’<\/p>\n

Ein weites Feld zou oorspronkelijk Treuhand gaan heten. Waarom hebt u dat veranderd?<\/p>\n

‘Omdat het Treuhand-gedeelte alleen nog in het vierde deel voorkomt. Ik had een titel nodig die de hele lading dekt. Dus heb ik het Fontane-citaat uit zijn roman Effi Briest genomen, dat ik in mijn boek uitbreid. Er is een passage waarin Fonty’s zoon, die uit West-Duitsland komt, bepaalde schuldbekentenissen wil hebben. En hij verwacht een duidelijke keuze voor de Duitse eenheid. Dan valt op dat dit alles een zeer breed terrein is. De waarheid, de schuld en zeer zeker de eenheid.’<\/p>\n

U hebt een tekening van de Treuhand als werkelijke hand met vijf vingers getekend, die ieder een van de vijf delen van het boek symboliseren. Een soort kaart van het boek met woorden erop?<\/p>\n

‘Ja, die heeft een tijd aan de muur gehangen tot hij overbodig werd. Plannen zijn alleen geldig gedurende de tijd dat je ermee bezig bent, daarna moet weer snel een nieuw plan ontwikkeld worden.’<\/p>\n

Het handschrift van uw boek ziet eruit alsof het in \u00e9\u00e9n keer werd schreven.<\/p>\n

‘Dat is ook zo. De eerste versie is zonder doorhalingen opgeschreven. Met hiaten natuurlijk, als me niets invalt schrijf ik op een andere plek, waar ik wel een idee voor heb, verder. Alles in een schrift. Er zitten ook veel tekeningen tussen, die bepaalde beeldende situaties en de wisselende verhouding tussen de beide hoofdfiguren verduidelijken. Dat helpt ook. Bij de tweede, derde en in dit geval ook de vierde versie begint de oude Olivetti-typemachine – een computer heb ik niet – zijn werk te doen.’<\/p>\n

Die Olivetti is, naast uw vrouw en Theodor Fontane, de vierde persoon in uw huwelijk?<\/p>\n

‘Ja, dat is-ie.’<\/p>\n

Toen Grass twee\u00ebnveertig was, schreef Time: ‘Grass ziet er misschien niet uit als ‘s werelds, of Duitslands grootste levende schrijver, maar waarschijnlijk is hij het allebei.’
‘Plotseling was hij er, de roem. Ik was eenendertig. Ik stelde snel vast dat roem een saaie aangelegenheid is. Tenminste, in Duitsland. Het kan zijn dat het in Itali\u00eb, waar de roem als in een operette gevierd wordt, onderhoudender is.’<\/p>\n

Hebt u nu nog belangrijke doelen?<\/p>\n

‘Dat veronderstelt dat ik iets zou willen bereiken. Wat ik bereiken wil, is de moeilijkheden benutten die in schrijven, tekenen en sinds kort ook weer in aquarelleren zitten. Uit deze bezigheden ontstaan boeken. Ik werk nu aan een dichtbundel waarin aquarellen en gedichten op een nieuwe manier met elkaar verbonden zijn.’
Roem is saai. Uw boeken worden al sinds de publicatie van Die Blechtrommel iedere keer weer ongenadig hard aangepakt. Waarom schrijft u toch steeds weer nieuwe boeken?<\/p>\n

‘Ik kan niet anders. Ik kan ook niets anders.’ Het lijkt of hij zichzelf moet overtuigen en dan langzaam uit de twijfel omhoogklimt. ‘Ik kan niet autorijden, niet pianospelen, er is een lange rij dingen die ik niet kan. Maar ik kan heel goed schrijven.’ Hij geeft nu een tevreden knor. ‘Ik ben een goede tekenaar, en zoals nu blijkt heb ik het aquarelleren ook nog niet verleerd. Dat is genoeg. Dat is zelfs veel. Ik ervaar mijzelf door de vele talenten die me zijn meegegeven als begunstigd. En ik probeer daar iets mee te doen. Dat is het ene.<\/p>\n

Het andere is dat ik al als jonge, op het esthetische gefixeerde auteur heb moeten inzien dat het zo niet verder ging. Dat in mijn generatie, in Duitsland, de thema’s waren voorgeschreven. Dat de vrijheid van de kunstenaar haar grenzen heeft. Aan het thema van de schuld, het medeschuldig zijn, de aanhoudende schuld, was niet te ontkomen. Ik was al in Parijs, in de jaren vijftig, enthousiast over Camus’ boek over De mythe van Sisyfus, ook al begreep ik de implicaties daarvan niet werkelijk. Nu zijn die me duidelijker. Die steen die Sisyfus omhoogduwt, blijft nooit boven liggen. Dat beeld dekt al mijn bezigheden, de kunstzinnige maar ook de politieke. Dat behoedt me ook voor geloof aan de zaligmakendheid van deze of gene ideologie.’<\/p>\n

Schrijven is uw sisyfusarbeid, uw steen?<\/p>\n

‘Ja, maar ook de politiek. Ik werk voorbij het principe van de hoop. Ik kan ook zonder hoop werken.’
Gelooft u eigenlijk nog in de mensen? ‘De mens is een geniaal misontwerp. Met ongelofelijke mogelijkheden bedeeld, van de kunsten tot de techniek, en tegelijkertijd een niet-sociaal schepsel vergeleken met dieren; met ratten bijvoorbeeld. De mensheid is nog nooit zo goed opgeleid en ge\u00efnformeerd geweest als nu, en dan nog doen ze niets om de catastrofale ontwikkelingen te remmen, te stoppen of om te keren. Dat leidt dan tot het bittere inzicht dat deze soort niet lang meer te gast zal zijn op deze aardbol. Bedenkelijk is dat ze wel veel vuilnis zal achterlaten in vergelijking met de dinosauri\u00ebrs. Die hebben alleen schone beenderen achtergelaten. Wij laten stralende halfwaardetijden na.’
U neemt in Ein weites Feld ook weer stelling. Er is een vergelijking van de directeur van de Treuhand, Rohwedder met rijksmaarschalk G\u00f6ring. Er is u verweten dat u de Raf-moord op Rohwedder zou rechtvaardigen.<\/p>\n

‘Ten eerste wordt de Treuhand-chef in de roman met sympathie beschreven. Bovendien is de these van Fonty: “Waar door politieke besluiten onrecht ontstaat, ontstaat ook haat,” niet makkelijk te bestrijden. Daarbij is de Treuhand-chef niet meer dan een functionaris. Hij knapt het smerige werk voor de kanselier op. Die maakt zijn handen niet vuil. Wat ik in het vierde deel van het boek vertel, gaat alleen over het ontstaan van het onrecht. Vandaag, een paar jaar later, ontdekken we pas wat de Treuhand aan een enorme criminele energie heeft losgemaakt. Het ene Treuhand-schandaal na het andere komt aan het licht. Corruptie met honderden miljoenen D-mark. Mensen die zich hebben verrijkt zijn gedeeltelijk nog in functie. Maar wat zwaarwegender is: het bestaan van honderdduizenden is kapotgemaakt.’<\/p>\n

Het is te merken dat u woedend bent.<\/p>\n

‘Dat ben ik ook. Ik heb de mogelijkheid van de Duitse eenheid verwelkomd, maar ben woedend en ook beschaamd over wat ervan terecht is gekomen. Wat me woedend maakt, is dat die afgetakelde communistische ideologie\u00ebn, die zichzelf ad absurdum doorgevoerd hebben, door het kapitalisme in het gelijk gesteld lijken te worden. De ergste propagandisten, die het kapitalisme en de klassevijanden altijd karikaturaal hebben afgeschilderd, lijken er niet eens zo ver naast gezeten te hebben. Dat is het ergste wat er kon gebeuren. Dat verklaart ook het succes van de PDS. Ik heb in West-Duitsland mensen letterlijk horen zeggen dat er in de DDR maar eens hard opgetreden moet worden tegen het Stasi-verleden. Wij willen de fouten die wij in West-Duitsland tijdens de denazificering gemaakt hebben niet herhalen. Op de keper beschouwd wil dat zeggen, dat het falen van West-Duitsland na de oorlog moet worden goedgemaakt over de rug van de zestien miljoen Oost-Duitsers – die toch al de grootste last dragen van Duitslands verloren oorlog. Wat een aanmatiging om te zeggen: jullie horen nu bij ons en doen je zaakjes netjes zoals wij; vergeet wat jullie gedaan hebben, dat was allemaal een puinhoop. Ook de biografie\u00ebn van de individuele mensen. Iemand in mijn boek merkt op: we mogen ons toch nog wel blijven herinneren?’<\/p>\n

U hebt gezegd dat uw boek Helmut Kohl in een ander historisch licht zal plaatsen. Is er voor u een persoonlijke rivaliteit?<\/p>\n

‘Voor mij is hij een bewijs dat iemand die toch gedeeltelijk politiek begaafd is, door zijn ongebroken omgang met de macht dom en onverantwoordelijk handelen kan. Het behoud van de macht staat bij hem altijd op de eerste plaats. Wat politiek gewenst is, heeft hij ondergeschikt gemaakt aan zijn machtspositie. Al die leugens over de bloeiende landschappen die hij heeft verspreid, wijzen in deze richting. Voor mij is hij, historisch gezien, onbeduidend wat zijn prestaties betreft. Maar de gevolgen van zijn daden zijn helaas zwaarwegender.’<\/p>\n

Hoe zit dat dan met de gevolgen van een verenigd Duitsland voor de rest van Europa?<\/p>\n

‘De vereniging stagneert omdat de Duitsers weer onzekerder over zichzelf zijn. Het breekt ze lelijk op. Wij hebben tot nu toe een mooi-weerdemocratie gehad, maar daarmee is nog niet bewezen dat we het ook bij slecht weer klaarspelen. Er zijn eerder aanwijzingen dat het proces afbrokkelt.<\/p>\n

Ik heb geleerd dat democratie niet vanzelfsprekend is. Dat die dagelijks verdedigd en ontwikkeld moet worden. De Weimarrepubliek is maar door weinigen verdedigd. De jongste generatie heeft nog geen eigen vorm gevonden, al wil dat niet zeggen dat ze niet politiek ge\u00efnteresseerd is. Ze weten nog niet hoe ze moeten opkomen voor de eigen bestaansvoorwaarden. Maar dat kan wel plotseling veranderen. In 1965, toen ik mijn eerste verkiezingstournee voor de SPD maakte, heerste er windstilte. We waren op zijn hoogst opgekomen voor betere maaltijden in de mensa. Drie jaar later was het een heksenketel. Maar ook dat donderde weer snel in elkaar.’<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

G\u00fcnter Grass is er al tientallen jaren aan gewend. Een nieuw boek van hem wordt de hemel in geprezen, maar ook verguisd. Over zijn laatste roman ‘Ein weites Feld’ waren sommige critici wel erg fel.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,9,97],"tags":[3081,783],"acf":[],"author_name":"Christian Stahl, Yoeri Albrecht","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127201"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=127201"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127201\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Christian Stahl, Yoeri Albrecht","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=127201"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=127201"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=127201"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}