{"id":127197,"date":"1997-01-04T15:52:00","date_gmt":"1997-01-04T13:52:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/film-zonder-marcello-mastroianni-dat-wordt-wennen\/"},"modified":"1997-01-04T15:52:00","modified_gmt":"1997-01-04T13:52:00","slug":"film-zonder-marcello-mastroianni-dat-wordt-wennen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/film-zonder-marcello-mastroianni-dat-wordt-wennen\/","title":{"rendered":"Film zonder Marcello Mastroianni, dat wordt wennen"},"content":{"rendered":"
\n

‘Geen persoonlijkheid hebben, dat maakt je een goed acteur,’ had de koppenmaker gezet boven een interview dat ik zo’n twintig jaar geleden had met Marcello Mastroianni. Dit citaat kwam vervolgens terecht in de brievenbus of op kleedkamerspiegels van heel wat Nederlandse acteurs en actrices. Die verweerden zich tegen die plagerij door te zeggen dat Mastroianni zelf de vleesgeworden ontkenning van zijn stelling was.<\/p>\n

In de loop van de tijd heb ik Mastroianni vaker gesproken, persconferenties zien geven of zien opdraven in televisietalkshows. Op de persconferenties hulde hij zich meestal in zwijgen, liet het woord aan de regisseur of vlotter gebekte collega’s naast hem. Hij was onveranderlijk beduusd over de beroering die zijn verschijning wekte, of het nu enthousiasme was of verontwaardiging als hij weer eens in een controversi\u00eble film had gespeeld. Onder vier ogen was hij noodgedwongen spraakzamer, maar niet wezenlijk anders: iemand die alleen zijn werk had gedaan, een rol had gespeeld omdat hem dat was gevraagd, voor de interpretatie van zijn personage alleen regie-instructies had gevolgd. Roem in het algemeen en zijn roem in het bijzonder was de absurde en hinderlijke bonus van een vak dat verder alleen voordelen had: de scenario’s droegen ervaringen en situaties aan die hij niet zelf hoefde te verzinnen of echt te beleven, hem werd verteld wat hij moest doen, hij kwam in contact met aardige en interessante mensen en zolang de opnamen duurden, werd hij in elk opzicht verzorgd en op zijn wenken bediend. Eigenlijk veel makkelijker dan het leven van alledag waarin hij werd verondersteld zichzelf te amuseren of initiatieven te ontwikkelen. Vragen naar dat priv\u00e9leven werden afgewimpeld met de melding dat het bestond uit een soms aangenaam, maar vaker vervelend far niente: wachten op de volgende rol.<\/p>\n

Met de jaren veranderde dit betoog alleen in nuances. Geconfronteerd met de veronderstelde luiheid waarop hij zich zo had laten voorstaan, ging hij verwijzen naar zijn opmerkelijk grote activiteit: hij was misschien niet iemand die hard werkte, wel iemand die vaak werkte. Vroeger zei hij dat hij geen internationale carri\u00e8re hoefde te ambi\u00ebren zolang er in eigen land genoeg goede vrienden waren om mee te werken. Later noemde hij zich een bofkont die op gevorderd middelbare leeftijd nog werd gevraagd voor films in Rusland, Brazili\u00eb, Hongarije of Argentini\u00eb, landen waar hij uit eigen beweging nooit was gekomen. Het merendeel van zijn Italiaanse filmvrienden was inmiddels gestorven of met pensioen gestuurd. Ook gaf hij toe dat hij geen scenario’s las en voor zijn films uitsluitend afging op gesprekken met de regisseur en op de indruk of diens persoonlijkheid hem aanstond. Lang had hij dat als een schuldig geheim verzwegen tot hij van collega en vriend Michel Piccoli vernam dat hij ook zo te werk ging.<\/p>\n

Al is Marcello Mastroianni in Rome begraven als nationale held, de laatste kwarteeuw van zijn loopbaan was hij vooral het boegbeeld van de Europese cinema die vaker over de grenzen filmde dan in Itali\u00eb. Hij was een van de weinige acteurs die even beroemd werden om de kwaliteit van hun rollen als om de kwaliteit van de films waarin zij ze speelden. Een voorkeur voor de zogenaamde auteurscinema die hij deelde met vooral Franse collega’s: Michel Piccoli, Jean-Louis Trintignant, G\u00e9rard Depardieu of bij de vrouwen Jeanne Moreau, wier wegen hij niet toevallig ook regelmatig voor de camera’s kruiste. Meestal leidt zoiets tot een reputatie bij een select publiek – er zullen nu nog steeds mensen zijn die niet hebben gehoord van Depardieu – de naam van Mastroianni werd en bleef wereldwijd bekend. Ook bij degenen die geen enkele filmtitel van hem kunnen noemen.<\/p>\n

Een man zonder ambities, maar ook een jongen die zich op zijn veertiende al binnen de filmstudio’s manoeuvreert en emplooi als figurant weet te krijgen. Voor zijn ouders is acteur niet alleen een weinig respectabel beroep, maar ze hebben ook geen geld voor een opleiding. Door zijn antifascistische opstelling is vader Mastroianni als chemicus ontslagen en moet een karige boterham verdienen in wisselende baantjes. Moeder is wat lankmoediger, hoopt dat de bevlieging voorbij zal gaan door eraan toe te geven. Een van haar collega’s op de bank waar ze werkt, is de zuster van regisseur Vittorio de Sica die de achttienjarige ambachtsschoolleerling een minieme bijrol geeft in zijn film I bambini ci guardano. Hij blijft bij De Sica bedelen om volgende rollen, maar krijgt steevast te horen dat hij dan eerst hard zal moeten werken.<\/p>\n

Na 1945 werkt zijn broer Ruggero als ober in een caf\u00e9 dat vooral wordt bezocht door geallieerde militairen. Van Britse soldaten hoort hij van een baan als boekhouder op het Romeinse distributiekantoor van filmmaatschappij Eagle Lion. Met dat salaris schrijft hij zich in aan de universiteit als student economie, de collegekaart is zijn paspoort voor het studententoneelgezelschap CUT. Zijn tegenspeelster is de studente filosofie Giulietta Masina, die al getrouwd is met (scenarioschrijver) Fellini en vrienden heeft bij het beroepstoneel. Hun bezoek aan de voorstelling Orlando leidt voor Mastroianni tot twee professionele aanbiedingen, bij de gezelschappen van Nino Besozzi en van Luchino Visconti. Besozzi is het eerst. Bij hem speelt hij een seizoen bijrolletjes in society comedies voordat hij eind 1948 bij Visconti debuteert als anonieme hoveling in Shakespeares As You Like It. In die tijd heeft hij verkering met de jonge aspirant-actrice Silvana Mangano, die haar ambities zal verwezenlijken via de voor Itali\u00eb gebruikelijke weg van een missverkiezing. (Het zal een kwarteeuw duren voor ze professioneel met elkaar te maken krijgen: Mangano’s latere echtgenoot verbiedt jarenlang samenspel uit angst voor herleving van de oude vlam.)<\/p>\n

Begin 1949 speelt hij zijn eerste prominente personage. In de Europese premi\u00e8revoorstelling van Tennessee Williams’ A Streetcar Named Desire is hij Blanches goedgelovige aanbidder Mitch, in de loop van de lange reeks zal hij promoveren naar de hoofdrol van Stanley Kowalski. In de voorstelling doet ook de jonge actrice Flora Carabella mee met wie hij in 1950 trouwt. Tot 1956 blijft hij voor Visconti werken. Hij is onder meer Diomedus in Shakespeares Troilus and Cressida, Astrov in Oom Wanja en Vasilji in Drie zusters van Tsjechov. Theater is geen vetpot, voor aanvulling van het gezinsinkomen speelt hij in ruim dertig films. Het naoorlogse neorealisme is in de jaren vijftig optimistisch vertaald in volkse komedies waarin hij idealistische proletari\u00ebrs speelt: taxichauffeurs, politieagenten, landbouwers. Hij is competent en innemend in rollen die niet meer vergen dan dat en inwisselbaar met tientallen andere acteurs van zijn leeftijd. Zijn aandeel wisselt van hoofdrol – degene die het meisje krijgt – naar bijrol – degene die haar niet krijgt – en terug; niet vanwege fluctuaties in zijn status, maar vanwege de wisselende tijdsruimte die de toneelverplichtingen hem laten.<\/p>\n

In 1954 speelt Mastroianni in de omnibusfilm Tempi nostri van de befaamde regisseur Alessandro Blasetti: van de all star cast is hij het minst prominent, maar hij heeft een rol in de meest gewaardeerde episode. Als gevolg van de lovende kritiek wordt hij in drie achtereenvolgende films tegenspeler van Sophia Loren. Zijn eerste films die internationale verspreiding krijgen, maar er verandert niets aan zijn status. Hij blijft in elke film alleen discreet stand-by voor het happy end tot Loren als goedmoedige vamp is uitgedold.<\/p>\n

Visconti, die jaren niet heeft gefilmd, plant een eigentijdse bewerking van Dostojevski’s Witte nachten. Omdat films van Visconti duur en weinig commercieel heten te zijn, eist de producent als garantie Europese steracteurs. Met Maria Schell en Jean Marais lijkt aan die voorwaarde te zijn voldaan, zodat er niet al te veel weerstand overwonnen hoeft te worden om de feitelijke hoofdrol aan Mastroianni te geven. Hij speelt voor de camera’s zijn eerste dramatisch personage, dat des te meer aandacht krijgt omdat bij de premi\u00e8re van Le notti bianche het acteren van zijn beroemde partners wordt gekraakt. Ondanks bekroningen flopt de film in de bioscoop. Om die verliezen te compenseren, besluit de producent het voor Visconti gebouwde decor te recyclen voor een andere film. Mario Monicelli’s misdaadkomedie I soliti ignoti met Mastroianni als een van de vier kruimeldieven die een hopeloos ontsporende inbraak plegen. Die film wordt de koploper van een nieuw genre: de ‘commedia all’Italiana’. Hoewel het internationale succes meer is te danken aan het vernuftige scenario dan aan de spelprestaties is Mastroianni door de combinatie van prestige en kassa voor het eerst een acteur met wie producenten graag rekening houden.<\/p>\n

Zo niet regisseur Federico Fellini, die films bij voorkeur cast met acteurs van alle nationaliteiten behalve de Italiaanse. Voor La dolce vita wil hij eigenlijk Paul Newman, maar die blijkt contractueel vast te zitten in Hollywood. Als Mastroianni als vervanger is ge\u00ebngageerd haken Fellini’s producers af – voor hen heeft zijn ster onvoldoende glans voor de dragende rol in een grootschalige film die mondiaal publiek moet trekken. Met andere en tijdens de opnamen nog wisselende financiers wordt de film toch gerealiseerd. Er is voldoende roddel en speculatie over de inhoud ervan en het verloop van de opname om de premi\u00e8re in 1960 tot society-evenement te maken, maar de film ontstijgt het lokale succ\u00e8s de scandale en wordt een blijvend wereldsucces. De titel wordt een begrip en maakt Rome tot toeristische trekpleister als stad waar alles gebeurt en mogelijk lijkt. En Mastroianni is de nieuwe latin lover.<\/p>\n

Ruim drie decennia blijft hij fulmineren tegen dit etiket. Gemakshalve noemt Hollywood elke niet-Engelstalige acteur die niet hoogblond is latin – van de Duitser Horst Buchholz tot de Egyptenaar Omar Sharif, van de Fransman Louis Jourdan tot de Italiaan Rossano Brazzi. Maar dat Mastroianni na La dolce vita wordt gepromoveerd tot romantisch idool is gezien zijn personage merkwaardig. Het grootste deel van de lange film doet hij op zijn minst vrouwonvriendelijk. De beide bevlogen liefdesverklaringen die hij afsteekt, zijn aan dovevrouwsoren gericht: Anita Ekberg verstaat geen Italiaans, nymfomane Anouk Aim\u00e9e, die hij toefluistert door akoestische buizenpost, wordt aan de andere kant van de verbinding versierd door een andere heer. Zelf is hij vijfendertig, de leeftijd van zijn rol is onbenoemd, maar heeft alle kenmerken van de midlifecrisis. Iemand die zich confuus bewust wordt dat hij de idealen van weleer heeft verzaakt en zijn priv\u00e9leven verziekt zonder dat hij daarin verandering kan brengen. Een man die last krijgt van een schuldgevoel dat des te nijpender is omdat hij niet weet waaraan hij eigenlijk schuldig is, alsof het is misgegaan toen hij even de andere kant opkeek. Zijn persona is daarmee voorgoed gedefinieerd: de langste midlife crisis uit de geschiedenis van de mensheid die in de loop van nog ruim honderd films steeds opnieuw kan worden gevarieerd of anders genuanceerd.<\/p>\n

Sekssymbool en verwonde underdog: het is een onweerstaanbare combinatie. Bij een enqu\u00eate onder vrouwelijke sterren naar hun gedroomde tegenspeler eindigt hij met straatlengten op de eerste plaats. Opmerkelijker dan het feit dat Joanne Woodward hem verkiest boven echtgenoot Paul Newman is dat Sophia Loren, Claudia Cardinale, Jeanne Moreau, Annie Girardot en Anouk Aim\u00e9e hem noemen die (meer dan eens) met hem h\u00e9bben gespeeld en uit ervaring spreken. Dat was in 1964, in 1995 eindigt de zeventigplusser in een vergelijkbare internationale enqu\u00eate onder vrouwen nog steeds als meest begeerde man. Regisseurs en producenten zijn al even hitsig: hij houdt internationale aanbiedingen af door zich te verschuilen achter gebrekkige talenkennis, maar tekent wel een contract met Hollywoods Joseph Levine die zich garant stelt voor de financiering en uitbreng van zijn Italiaanse films. Hij verdient vier keer zoveel als de andere Italiaanse steracteurs van zijn generatie (die in eigen land meer geld in de bioscoopkassa’s brengen).<\/p>\n

Anders dan Sordi, Gassman, Tognazzi en Manfredi gaat hij niet zelf regisseren, wel begint hij een eigen productiemaatschappij: Master Films. Daarmee stelt hij Visconti in staat om Camus’ L’\u00e9tranger te verfilmen, die niet viel te financieren nadat Alain Delon de titelrol had geweigerd. Maar als het niet lukt om Tchin Tchin, die de uit de gratie geraakte Anna Magnani aan een filmcomeback had moeten helpen, te produceren, houdt hij ermee op. Aan het eind van de jaren zestig wordt becijferd dat de opbrengsten van zijn films niet in verhouding staan tot de kosten: te vaak hetzelfde (de falende rokkenjager) heeft het publiek blas\u00e9 gemaakt, hoewel zijn persoonlijke populariteit onaangetast blijft. Maar om voldoende filmfinanciering te krijgen, moet Visconti hem in La caduta degli dei vervangen door Dirk Bogarde en Fellini in Casanova door Donald Sutherland.<\/p>\n

Al dan niet noodgedwongen begint Mastroianni, bevrijd van de knoet van Levine, na 1970 buiten Itali\u00eb te filmen. Met fonetisch geleerde dialogen in Londen, in Frankrijk werkt hij zelfs vaker dan in eigen land en verwekt een dochter (Chiara) bij Catherine Deneuve. Films en rollen gaan steeds vaker de conventie voorbij: hij stort zich met wellust op groteske karikaturen in films die soms stormen van gechoqueerde verontwaarding wekken – La grande bouffe – maar waarvoor hij zelf altijd blijft gespaard. Dat hij meteen na La dolce vita al begon met het spelen van rollen boven zijn leeftijd – grijs haar, een kaal hoofd of brillen met dikke lenzen – maakt hem even leeftijdloos als waardevast. Zelfs in de zoveelste re\u00fcnie met Loren die lijkt op het herkauwen van een beproefd recept wordt het verwachtingspatroon omgedraaid: hij als de vervolgde homoseksueel tegenover haar rol van genegeerde huissloof. Una giornata particolare bezorgt hem de tweede van zijn drie oscar-nominaties in Hollywood: de eerste acteur die zoiets bereikt met niet-Engelstalige rollen. Inmiddels zijn De Sica, Visconti, Fellini gestorven (evenals minder prominente regisseurs als Pietrangeli, Petri en Zurlini, die hij aan een doorbraak hielp door in hun films te spelen). Hij filmt nog wel met Ettore Scola, de broers Taviani, Marco Bellochio of Giuseppe Tornatore, al lijkt het soms of de meeste rollen waarvoor hij in Itali\u00eb in aanmerking kan komen nu aan de Fransman Philippe Noiret worden gegeven.<\/p>\n

Zelf filmt hij overal ter wereld – hij heeft twee van zijn sterkste rollen in Griekenland onder regie van Theo Angelopoulos. Na ruim dertig jaar gaat hij zelfs overstag voor Hollywood en Used People – alleen omdat regisseuse Beeban Kidron zulke vriendelijke ogen heeft – en ziet als filmminnaar van Shirley MacLaine al zijn eerdere scepsis meer dan bevestigd. In Robert Altmans satire Pr\u00eat-\u00e0-porter is hij met een voornamelijk zwijgende rol nog geen kwartier te zien, toch lijkt zijn aanwezigheid de film te domineren, zowel in beeld als tijdens de opnamen. De tientallen actrices uit de cast, van Lauren Bacall tot Kim Basinger, van Sally Kellerman tot Tracy Ullman, vallen net niet in katzwijm als hij hen op de set passeert. Hij reageert met vriendelijk onbegrip, maar laat Sophia Loren in de damesgrimekamer melden dat het enige wat hij op zijn leeftijd nog omhoog krijgt zijn grote teen is.<\/p>\n

Toch blijft de reputatie van grote verleider beklijven. Zelf onthoudt hij zich van confidenties of commentaren. Romances met Jeanne Moreau, Faye Dunaway of Marthe Keller worden – jaren after the fact – onthuld door die dames zelf. Bij zijn overlijden wordt pas bekend dat hij al twintig jaar het leven deelde met regie-assistente Anna Maria Tat\u00f2, een feit dat is ontsnapt aan de aandacht van de hardnekkigste gossipjournalisten en paperazzi. Zoals zijn slopende ziekte een goedbewaard geheim blijft, ook op filmsets en in theaters waar hij onverminderd actief is.<\/p>\n

Een paar weken voor zijn dood komt nog het bericht dat de New Yorkse independent Abel Ferrara een eigentijdse remake van La dolce vita gaat maken en Mastroianni heeft gestrikt voor ‘een symbolisch gastoptreden’.<\/p>\n

Misschien gelukkig dat d\u00e1t er niet van zal komen. De nalatenschap van ruim honderdvijftig films, waaronder een aantal obscure die ontdekt of herontdekt kunnen worden, andere die bijna eindeloos kunnen worden herzien, plus de vele minder goede films met zijn toch goede rollen, is genoeg om hem levend te houden. Maar wel is er een gapend gat gekomen dat alle zorgelijke fin de si\u00e8cle-diagnosen dat de cinema niet meer is wat hij is geweest heel erg bevestigt. Film zonder Mastroianni, dat wordt moeilijk wennen.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

‘Geen persoonlijkheid hebben, dat maakt je een goed acteur,’ had de koppenmaker gezet boven een interview dat ik zo’n twintig jaar geleden had met Marcello Mastroianni. Dit citaat kwam vervolgens terecht in de brievenbus of op kleedkamerspiegels van heel wat Nederlandse acteurs en actrices. Die verweerden zich tegen die plagerij door te zeggen dat Mastroianni zelf de vleesgeworden ontkenning van zijn stelling was.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[2207,253,14,269],"tags":[3207,783],"acf":[],"author_name":"Ab van Ieperen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127197"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=127197"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127197\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ab van Ieperen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=127197"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=127197"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=127197"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}