{"id":127125,"date":"1998-04-25T11:07:00","date_gmt":"1998-04-25T09:07:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/alex-van-warmerdam-over-kleine-teun\/"},"modified":"1998-04-25T11:07:00","modified_gmt":"1998-04-25T09:07:00","slug":"alex-van-warmerdam-over-kleine-teun","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/alex-van-warmerdam-over-kleine-teun\/","title":{"rendered":"Alex van Warmerdam over Kleine Teun"},"content":{"rendered":"
\n

Kleine Teun gaat in premi\u00e8re op een moment dat de reputatie van Alex van Warmerdam (45) een piek heeft bereikt. Als theatermaker, schrijver en vormgever van Hauser Orkater en de Mexicaanse Hond en als regisseur van Abel (1986), De noorderlingen (1992) en De jurk (1996) die zonder uitzondering belangrijke festivalprijzen kregen. Vorig seizoen was Kleine Teun een voorstelling van de Mexicaanse Hond.
Kleine TVan Warmerdam herschreef het verhaal en speelt, anders dan in het theater, zelf de rol van de analfabete boer Brand, wiens vrouw Keet (Van Warmerdams vrouw Annet Malherbe) er genoeg van heeft hem televisieondertitels te moeten voorlezen. Ze laat de jonge onderwijzeres Lena (Ariane Schluter) uit de stad komen om hem te leren lezen en schrijven. Brands stugge onwil tegen die lessen gaat gepaard met groeiende interesse voor Lena zelf. Na haar aanvankelijke afweer ontstaat er een relatie tussen Brand en Lena waartegen Keet niets weet te beginnen. Dan bedenkt ze dat Brand bij Lena het kind moet maken dat ze zelf niet kan baren. Met een handeling die zelden van het boerenerf komt, ontwikkelt de driehoeksverhouding zich van weerbarstige klucht tot een verwarrend steekspel. De fatale climax is onafwendbaar.<\/p>\n

Als u aan een script begint, weet u dan al wat het einde zal zijn, is er een structuur die u invult?<\/p>\n

‘Meestal begin ik maar wat te schrijven. Bij Kleine Teun was alleen het idee: een simpele boer en een onderwijzeres, van zijn vrouw was geen sprake. Die twee zouden alleen in woorden een heftige, geilpijpende relatie hebben, maar dat werd helemaal niks, het leek of ik het van iemand anders had gepikt. Maar er moest w\u00e9l een voorstelling komen, die was al verkocht. Toen is Annet Malherbe erin geschreven. Ik heb Kees Prins gevraagd, Jakob Derwig en Henri Garcin, een man of acht. De vrouwen zouden broers of neven hebben die allemaal op bezoek kwamen, maar die acteurs konden geen van allen. Dus moest ik zien hoever ik kwam met drie personen. Je bent altijd in reactie op je vorige werk. De jurk was zo caleidoscopisch dat je achter iedereen aan dwarrelde, maar bij niemand kon aanhaken. Dat voel je achteraf als bezwaar en je denkt: misschien lekker om nu iets te maken met weinig figuren waar je steeds bij blijft. Nu Kleine Teun alweer “de vorige film” is, is het script waaraan ik werk weer over meer mensen.’<\/p>\n

Dit is uw eerste toneelverfilming.<\/p>\n

‘Zodra het verhaal een goede kant op ging, dacht ik bij het schrijven van het stuk: dit zou een film kunnen worden. Tijdens de repetities ging ik ook af en toe heel laag ervoor zitten, of ik camerastandpunten zocht. Dan zei Kees: h\u00e9, zullen we niet eerst een voorstelling maken! Zodra het werd gespeeld, was mijn lust in een film over, het was ondertussen echt toneel geworden. Toch zeiden nogal wat mensen in mijn omgeving: de camera laten draaien en je hebt een film, man! Ik dacht: dat was ooit mijn plan, ik kan het allicht proberen en als het niet lukt, haak ik af. Terwijl de acteurs nog speelden, schreef ik een filmversie. Ik ben vanaf nul begonnen en heb bijna twee derde geschrapt.’<\/p>\n

Waarom speelde u niet zelf in de voorstelling? En wel in de film?<\/p>\n

‘Ik wilde voor het eerst eens niet steeds uit mijn rol stappen om aan de rand van het toneel te overzien hoe het eruitzag. Dat is goed bevallen. Maar toen het een film werd, kwamen er andere krachten in het spel. Ik had al naar de hoofdrol gelonkt, een screentest gedaan bij mezelf. Daarvan zeiden mijn broer Marc, Annet, Ariane en cameraman Marc Felperlaan: Kees Hulst is beter. Ik vond: een stuk waarin ik niet speel, dan een film waarin ik niet speel, daar is ook niks mis mee. Dus zou Kees het weer doen. Ik had maanden gewerkt aan script en storyboard, voor mij was het helemaal film geworden. Maar toen de acteurs de tekst lazen, dezelfde stemmen als op toneel, voelde ik alle lust wegzakken. Ik dacht: Annet en Ariane vervangen kan niet, alleen Kees kan eruit, ik moet het toch zelf doen. Daarmee kwam mijn opwinding meteen terug.<\/p>\n

Alle drie vervangen was minder pijnlijk geweest: de acteurswereld is zo klein, iedereen weet meteen alles. Dus kreeg ik van vele kanten te horen dat het schande was en dat ik fout zat. Ik troostte me met het argument: als ik voel dat het beter is dat Broer Konijn de rol speelt, dan heb ik gelijk. Al zit ik er totaal naast, \u00edk moet de film maken. Annet vond het verschrikkelijk. Als ik ‘s avonds thuis zei: vandaag begon er toch wel iets te komen, antwoordde zij: dat zie ik helemaal niet, ik mis Kees, h\u00edj was mijn echtgenoot. Het nam echt bespottelijke vormen aan – weten dat je eigen vrouw je niet gelooft als je haar man speelt – dus had ik erg last van twijfel. Pas toen Annet de gemonteerde versie zag, heeft ze opgetogen erkend dat het toch goed zat. Gelukkig.’<\/p>\n

U werkt altijd met uw vrouw en uw broers. Ik kan me indenken dat u hun meningen wel kunt raden en ook toetsing zoekt bij anderen.<\/p>\n

‘Ja, dat helpt zeer. Ik heb een kringetje lezers dat verandert per film: mensen die De noorderlingen hebben gelezen, geef ik niet De jurk. Van twaalf opmerkingen die je dan krijgt, pik je er drie op. Over Kleine Teun hoorde ik eerst nogal wat twijfel dat het toneel bleef, misschien was dat wel zo in dat stadium. De geit op het erf was toen een ezel – een mooi beest en dat gebalk gaat door merg en been – maar Pieter Verhoeff zei: zo’n symbolisch dier geeft meteen een boodschap. Hij had gelijk, het was te bedacht. Bij de montage zei mijn jongste broer Vincent: ik weet niet waarom, maar die sc\u00e8ne moet weg, hij irriteert me. Ik had gefilmd dat je in de slaapkamer Ariane op haar buik zag liggen, naakt vanaf het middel. Ik ging kussend van haar voeten naar de billen, en ons gegiechel werd dan gehoord door Annet. Ik had al gedacht: is dit niet te frivool voor een plattelander, het lijkt wel een artistieke Franse film. Bij de derde versie vroeg Vincent: is die sc\u00e8ne er n\u00f3g niet uit? Ik zei: geef dan een argument. Toen zei hij: op dat moment moet je bij Annet blijven, het gaat om h\u00e1\u00e1r.<\/p>\n

Mijn familie mag heel ver gaan in kritiek, al blijven we beleefd. Met kritiek kan ik vrij goed omgaan, maar op een gegeven ogenblik komt er een eind aan. Bij de premi\u00e8re – als ik een heel jaar heb gewerkt om de film af te krijgen, tot hij mijn neus uitkomt – schiet ik er niets meer mee op wat mensen vinden.’<\/p>\n

Ziet u uw films later nog terug?<\/p>\n

‘De jurk heb ik niet gezien sinds de presentatie in Veneti\u00eb. De noorderlingen heb ik al heel lang niet gezien, het laatst op het festival van Potsdam, toen vond ik hem nogal aan de lange kant. Abel heb ik een paar jaar terug op de televisie weer bekeken. Eerst wist ik allerlei dingen die ik anders of eruit had gewild. Op de televisie viel dat helemaal weg, ik kon onschuldig kijken en denken: niet gek! Ik kreeg ooit een brief van een psychiater wie was opgevallen dat Abel vol shots zat van voeten. Wat hij daarvan vond, weet ik niet meer. Van een andere psychiater hoorde ik dat vliegen doorknippen stond voor castratie volgens Freud, dat de film gedegen psychologisch verantwoord was. Met Freud kun je alle kanten op, lijkt me, dus moet je het heel dol maken wil het niet gedegen in elkaar zitten.’<\/p>\n

Filmers hebben vaak \u00e9\u00e9n favoriete fase in het werkproces: schrijven, opnemen of monteren.<\/p>\n

‘Zodra het een vlucht gaat nemen, vind ik schrijven erg opwindend. Met het gedoe om geld bij elkaar te krijgen bemoei ik me nauwelijks – vervelend, teleurstellend. Lokaties zoeken is ook vervelend, daarom bouw ik ze liever. De boerderij in Kleine Teun is speciaal gebouwd, het erf is aangelegd, sloten zijn verlengd en bomen neergezet, in beschermd kaal poldergebied. Voor het storyboard moet ik erg mijn discipline aanspreken, anderhalf uur blijkt toch heel veel om shot voor shot uit te tekenen. Dromen over acteurs is leuk, maar van casten hou ik ook niet – voor De jurk heeft Annet dat gedaan. Ik geniet van het draaien, de opwinding dat het er allemaal staat, dat wat je ooit hebt geschreven werkelijkheid wordt. Maar ik knap steeds meer af op het geldgebrek. Deels was dat dit keer eigen schuld, omdat ik zo snel wilde gaan draaien. Ik riep zelfs tegen de producenten: als het voor honderd gulden moet, doe ik het met een 8-millimetercamera! En vervolgens eis ik wel dat er een boerderij wordt gebouwd.<\/p>\n

Het liefst zou ik net als bij een voorstelling na elk shot effe nagenieten met koffie en een sigaret. Maar de regisseur kan er nooit tussenuit knijpen, behalve om te poepen. Iedereen pauzeert lekker in het zonnetje en jij moet ondertussen met de cameraman allerlei problemen oplossen. En als je zelf ook speelt, hakt dat er behoorlijk in en ga je verlangen naar een matras. Je kunt ook nooit rondkijken op de set en zeggen: straks wil ik d\u00e1t nog even filmen voor wat adem tussen de sc\u00e8nes. Dan zijn er al zoveel statieven en spots neergezet voor het volgende shot dat je ze niet even kunt weghalen. Er is continu tijdsdruk. Elk jaar worden er hier toch een paar goede films gemaakt, die er hartstikke mooi uitzien ondanks een tekort van een miljoen. Maar altijd in omstandigheden waarvan in elk ander beroep zou worden gezegd: dit kan niet langer. Dat kun je niet film na film eisen van de crew.<\/p>\n

Montage en geluidsafwerking zijn ook opwindend, maar duren te lang. Als je de montage begint en de takes doorkijkt, is het altijd schrikken. Je hebt maar een schijntje van wat je had gedroomd. Je weet zeker dat take zeven prachtig is, maar die blijkt niet te bestaan. Die had je gefantaseerd. Pas als je dat accepteert en je droom vergeet, wordt het weer iets.’<\/p>\n

Was het een principi\u00eble keus zelf uw films te gaan produceren?<\/p>\n

‘Bij First Floor Features kon ik doen wat ik wilde en werd nooit belemmerd, integendeel. Toch dacht ik al gauw: ik produceer mijn eigen voorstellingen, als ik de films ook produceer zit ik dichter bij de bron. Ik communiceer directer met mijn eigen broer dan met Laurens Geels, die meer films aan zijn hoofd heeft. Soms ben ik me nu bij het draaien de financi\u00ebn meer bewust. Als ik bij opnamen inloop, meer shots op een dag draai dan voorzien, is dat m\u00edjn kick, een spelletje om mijn moed erin te houden. Door Laurens werd ik meer beschermd, ik kreeg wat ik wilde zonder dat ik hoorde wat de consequenties waren. Hij dacht: die los ik later wel op. Bij Marc en Ton weet ik de consequenties meteen. Alleen als het te dol is, houden ze informatie tijdelijk achter zodat ik rustig kan draaien. Ik ben slim genoeg geworden om snel te willen weten dat er een tekort is, zodat ik niet iets ga draaien dat er makkelijk uit kan ten koste van een latere sc\u00e8ne die wel noodzakelijk is.’<\/p>\n

Kunt u verklaren waarom uw films zo aanslaan in Zuid-Europa, worden geprezen juist om de redenen waarom ze hier soms minder worden gewaardeerd?<\/p>\n

‘Bij De noorderlingen kan ik denken: het exotisme voor zuidelijke landen van een noordelijke film; maar van De jurk zou ik het n\u00ed\u00e9t weten. Misschien heeft zo’n jurk wel iets typisch Frans. Nu kom ik alleen in Frankrijk voor even wat filmpubliciteit, vroeger speelden Hauser Orkater en de Mexicaanse Hond er vaak. Toen viel al op dat Fransen met veel groter oren luisterden naar de tekst, dialoog- en taalgrapjes, en vertrouwd waren met de associatieve vertelvorm die we hanteerden. Misschien omdat surrealisme er meer voet aan de grond heeft gekregen dan in Nederland. Het begon bij De noorderlingen, dat werd een echte cultfilm, ik geloof dat hij n\u00f3g draait in Parijs. Toen heeft die distributeur De jurk gekocht en kennelijk erg goed uitgebracht. Soms spreek ik iemand die op vakantie was in een of ander klein stadje, dat de film daar ook draaide.<\/p>\n

Uit Itali\u00eb komen ook brieven. Afgelopen zomer is De jurk in Rome in de openlucht gedraaid op een groot plein. In Engeland is De noorderlingen met veel overtuiging uitgebracht, maar De jurk viel niet te slijten, die film h\u00e1ten ze. In Amerika varieerde de ontvangst van heel erg goed tot verderfelijk en immoreel. Eerst vonden ze het geestig, maar als ik bij het meisje in de winkel kom wordt het ze te grimmig. Door die lullige statische shots zonder versiering \u00eds dat ook een beetje unheimlich. N\u00e1\u00e1r, vonden ze. Variety schreef dat ik haar extra lang bloot liet staan. Pertinent onwaar, dat zat in die man zijn eigen ogen. Natuurlijk is het leuk om zo’n meisje met een fris melkhuidje te exploiteren – vooral voor Azi\u00eb – maar ik heb haar meteen zich met de armen laten bedekken, je krijgt geen kans om haar kutje te bekijken.’<\/p>\n

Wat heeft u met eten? Bij maaltijden in uw films krijgen de personages te weinig voorgezet \u00f3f gerechten die ze niet lusten. In Kleine Teun paardenworst, zure zult, niertjes.<\/p>\n

‘Eigenlijk ben ik me dat niet bewust, het gaat vanzelf. De maaltijd is een van de dingen in het leven die dagelijks plaatsvinden, zelfs drie keer. Dan is het toch logisch dat er af en toe maaltijden in een film voorkomen? Ik kom uit een groot gezin, bij het avondmaal kwam iedereen bij elkaar en dat liep soms flink uit de hand. Ik vind het ook smakelijk om naar te kijken: eten, inschenken, opscheppen. Films over eten – Babette’s Feast, La grande bouffe, Big Night – zijn meestal heel leuk. Toen Abel in Japan draaide, werd gesteld dat hij ‘typisch Japans’ was, omdat elk vader-zoonconflict werd uitgevochten aan tafel. En mensen zeggen soms: jij hebt altijd gekke gerechten. Als wordt gezegd: ik zal jou een broodje zure zult geven, klinkt dat bijna als een belediging. Voor film heeft dat meer effect dan iets wat iedereen lust. Maar zelf vind ik zure zult heerlijk, dat eet ik elke week, en niertjes ook. Daar gingen ze op de set van over hun nek, ze waren allemaal Albert Heijn gewend, dat alles uit cellofaan komt.’<\/p>\n

Het lijkt of uw films steeds zwartgalliger worden.<\/p>\n

‘Als het erop aankomt, blijkt het komische me steeds minder echt te interesseren. Wanneer ik denk: laat ik gewoon een fijne, evenwichtige komedie maken; dan verlies ik snel mijn animo. Dat is alleen maar ambachtelijk, zo’n situatie die aanleiding is tot steeds meer komische verwikkelingen. In Kleine Teun zit dat wel – misverstanden en slaande deuren – maar het gaat niet helemaal die kant op. Ik ben geen genreman. De eerste film die indruk op me maakte, was Psycho van Hitchcock. Laurel en Hardy vond ik als kind vreselijk, maar nog het minst vervelend van alle komieken. Pas toen ik ouder was, kreeg ik oog voor de kwaliteit. Als ik nu naar de videotheek ga, haal ik bijna altijd thrillers. Misschien ben ik daar dus stiekem naar op weg. Voor zo’n echt klassieke thriller mis ik de hersens. Als ik in de bioscoop Annet moet vragen: wie is d\u00e1t nou? blijkt het altijd degene van wie al lang duidelijk is dat hij de moordenaar moet zijn. The Usual Suspects ging als abstract behang aan me voorbij. Maar iets met dreiging, thrillerachtige elementen, zoals Dolores Claiborne, zou me wel lijken.’<\/p>\n

Nu schrijft u een toneelstuk voor de Trust. ‘Het is een Mexicaanse Hond-voorstelling waarin ook vier Trust-acteurs meespelen. Het idee voor samenwerking is er al jaren, maar het kwam er nooit van. Met alleen denken kom ik nooit verder, dus schrijf ik door tot er wat gebeurt, tot ik iemand tegenkom van wie ik denk: hem pak ik op en met hem ga ik door. Alles daarv\u00f3\u00f3r, hoe smakelijk misschien ook, kan dan afvallen, maar ik heb het nodig gehad om erin te komen. Ik hik er nog een beetje tegenaan, maar het komt wel. Ik ben niet iemand die dagelijks m\u00f3\u00e9t schrijven omdat hij anders niet bestaat, ik geloof dat ik een deadline nodig heb. Vroeger werd ik gek van de zenuwen als er iets was verkocht dat nog niet bestond, daar heb ik geen last meer van. Het helpt dat ik weet wie de acteurs zijn, er is een rolverdeling met namen van de personages, maar hoe en wat is nog te vaag om over te vertellen.<\/p>\n

Ik zit op het moment nogal door elkaar te kloten, ik wil ook weer een scenario schrijven. Door Kleine Teun denk ik soms: met film duurt alles altijd zo lang, ik maak een filmscript dat ik eerst op het toneel doe, om het al een beetje op poten te krijgen. Maar misschien is de echte vraag of ik nog wel een toneel-toneelstuk wil schrijven. In Abel kon je theatrale invloed bespeuren, nu zijn mijn stukken filmisch be\u00efnvloed. Vroeger schreef ik associatief in een abstract decor, door de tekst vernam je wel waar je was. Het was een enorme revolutie dat ik in Kaatje is verdronken een huis met deuren op het toneel bracht, zo’n decor had ik tien jaar terug ondenkbaar burgerlijk en stompzinnig gevonden.<\/p>\n

Ik had het er met Theu Boermans van de Trust over: stilering heeft nu zulke vormen aangenomen dat niets meer staat voor wat het is – dat wordt wezenloos. Vroeger ging ik met mijn vader, die toneelmeester was, naar de schouwburg. Dan stond er zo’n decor van een sprookjesstuk of voor John Lanting, een keuken of kamer met bankstel, daar liepen wij kinderen verlekkerd doorheen. Dat die schijn van echtheid zomaar uit een vrachtwagen was geladen, daar raakte ik toen erg opgewonden van. Als ik nu denk aan een voorstelling, betrap ik me erop dat ik meteen een kamer voor me zie en hard moet werken om een \u00e1nder beeld te krijgen. Maar ik ben bang dat het steeds minder zal lukken, het lijkt erop dat film gaat winnen.’<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Kleine Teun gaat in premi\u00e8re op een moment dat de reputatie van Alex van Warmerdam (45) een piek heeft bereikt. Als theatermaker, schrijver en vormgever van Hauser Orkater en de Mexicaanse Hond en als regisseur van Abel (1986), De noorderlingen (1992) en De jurk (1996) die zonder uitzondering belangrijke festivalprijzen kregen. Vorig seizoen was Kleine Teun een voorstelling van de Mexicaanse Hond.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[2207,253,9,269],"tags":[3183,783],"acf":[],"author_name":"Ab van Ieperen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127125"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=127125"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127125\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ab van Ieperen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=127125"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=127125"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=127125"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}