{"id":127025,"date":"1999-06-26T12:39:00","date_gmt":"1999-06-26T10:39:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/de-symbolische-betekenis-van-vaclav-havel\/"},"modified":"1999-06-26T12:39:00","modified_gmt":"1999-06-26T10:39:00","slug":"de-symbolische-betekenis-van-vaclav-havel","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-symbolische-betekenis-van-vaclav-havel\/","title":{"rendered":"De symbolische betekenis van Vaclav Havel"},"content":{"rendered":"
\n

De president die niet in zijn ambt thuishoort<\/h3>\n

De gestaag dalende populariteit van de Tsjechische president Vaclav Havel baart zijn adviseurs bijna net zoveel zorgen als zijn kwetsbare gezondheid. Begin dit jaar zakte Havels aanhang voor het eerst sinds de Fluwelen Revolutie van 1989 tot onder de vijftig procent. Praag gonsde van de verhalen over de flaters van Vaclav. Hij kende een hoge onderscheiding toe aan de Weense ex-burgemeester Zilk, trok die weer in op grond van een krantenartikel over diens vermeende samenwerking met de Tsjechoslowaakse geheime politie in de communistische tijd, en bood vervolgens zijn excuses aan toen voor die beschuldiging geen bewijs kon worden gevonden. In diezelfde tijd verscheen een boek met een hoog Priv\u00e9-gehalte, waarin Havels vrouw Dasa werd beticht van een verhouding met haar secretaris. De president spande een geding aan tegen een dagblad dat de roddel overnam. Onverstandig en een president onwaardig, zeiden zijn critici. ‘Ik heb bloed in mijn aderen, geen water,’ reageerde Havel.
Moet een staatshoofd niet kunnen incasseren, ook als de slagen onder de gordel zijn?<\/p>\n

‘Natuurlijk – een gladde prefab politicus zou zijn blijven glimlachen,’ zegt Jiri Pehe, tot vorige maand de belangrijkste politiek adviseur van de Tsjechische president; hij stapte over naar een functie als directeur van de New York University in Praag, maar blijft Havel freelance bijstaan. ‘Maar Havel is geen beroepspoliticus en dat zal hij ook nooit worden.’<\/p>\n

Pehe bedoelt het als compliment.<\/p>\n

Maar Havels critici, vooral oppositieleider Vaclav Klaus, drijven juist voortdurend de spot met de dilettant Havel. Ze citeren graag uit een essay dat de president schreef in zijn dissidententijd, waarin hij zijn voorkeur uitsprak voor ‘onpolitieke politiek’. Hij is een amateur die beter naar zijn schrijftafel terug kan keren, zeggen ze.<\/p>\n

‘Havel is geen gewone president,’ zegt Jiri Pehe. ‘Hij weigert om zijn meningen te veranderen, alleen omdat hij nu president is. Zijn leven lang heeft hij controverses opgeroepen en dat zal hij blijven doen.’<\/p>\n

Behalve door blunders, werd de positie van Vaclav Havel de afgelopen maanden ondermijnd door voortdurende speculaties over zijn gezondheid. De fysieke conditie van de president is al onderwerp van gesprek sinds in 1996 longkanker bij hem werd vastgesteld, of eigenlijk al sinds 1983, toen de communisten hem vervroegd vrijlieten uit de gevangenis omdat ze dachten dat hij niet lang meer te leven had. Maar Havel is taai. Vorig jaar zweefde hij wekenlang tussen leven en dood als gevolg van een ernstige maagaandoening. Hij krabbelde er wonderwel bovenop, bezocht Clinton op het hoogtepunt van de affaire-Lewinsky, en veroverde de Amerikaanse pers door die op de eigen hypocrisie te wijzen. Wat hebben de media te maken met iemands priv\u00e9leven, al is hij president, vond Havel. De Tsjechische president was toen zelf ook al onderwerp van speculaties. ‘Hij trekt het zich aan dat zijn gezondheid en zijn vrouw onderwerpen van gesprek zijn geworden,’ zegt Pehe. ‘Hij heeft geen moeite met zakelijke kritiek. Maar nu voelt hij zich doelwit van journalisten. Dat is een nieuwe ervaring voor Havel, omdat hij zo lang een onaantastbaar idool was. Hij zal ermee moeten leren leven dat nu ook naar hem met modder wordt gegooid.’<\/p>\n

Al lang voor hij president werd, vergaarde Havel roem als schrijver en als dissident – dat is een unieke, of in ieder geval opmerkelijke, achtergrond voor een politicus. Hij werd bijna onvermijdelijk de woordvoerder van Burger-Forum (Obcansk\u00e9 F\u00f3rum), de bundeling van oppositiegroepjes, dissidenten en opstandige studenten die er tien jaar geleden voor zorgden dat de communistische president Gust v Hus k, een gevreesde diehard, de macht prijsgaf zonder dat er een schot gelost werd. Het presidentschap bracht Havel geen faam, die bezat hij al. Het omgekeerde was eerder het geval: Havel gaf allure aan zijn ambt.<\/p>\n

In 1998 stelde hij zich voor een nieuwe termijn beschikbaar. Hij redde het maar net. ‘Uiteindelijk konden de senatoren en de afgevaardigden, die volgens de grondwet de president kiezen, niemand vinden die beter voor de positie geschikt was, al waren ze het op veel punten niet met Havel eens,’ zegt Jiri Pehe.<\/p>\n

Havels vrienden vroegen zich af waarom hij zo aan zijn zetel bleef kleven – hij had met eerbewijzen overladen afscheid kunen nemen.<\/p>\n

Vorig jaar, toen ik in Tsjechi\u00eb woonde, was dat een voortdurend terugkerend onderwerp van gesprek in Caf\u00e9 Slavia, waar iedereen iedereen kent – Praag is een dorp, al koestert de stad zich in de illusie dat het een klein Parijs is, ontmoetingsplaats voor schrijvers en intellectuelen. Maar achter een schitterende fa\u00e7ade van Jugendstil-gevels en barokke kerken verschuilt zich een provincieplaats.<\/p>\n

‘Havel is gewend geraakt aan de privileges van de macht,’ zei Dasa Obereignerov – ze had een paar jaar gewerkt voor het kabinet van de president en moest dus wel goed op de hoogte zijn.<\/p>\n

‘Macht heeft hem altijd al ge\u00efntrigeerd – en nu hij die macht heeft, kan hij hem niet zo makkelijk meer loslaten,’ zei Jan Urban – een vooraanstaande dissident, medestrijder van Havel in de donkere dagen van het communisme, dus hij zou het wel weten.<\/p>\n

‘Hij wil Tsjechi\u00eb de Navo binnenloodsen, daarom blijft hij,’ zei Jirina Siklov , hoogleraar sociologie en een oude vriendin van de president. ‘En ik denk dat hij stiekem ook ijdel genoeg is om als staatshoofd de nieuwjaarsrede te willen houden op 1 januari 2000.’<\/p>\n

Siklov haalde een herinnering op uit de eerste dagen na Havels verkiezing tot president in 1989. Ze waren met een groepje oude strijdmakkers bij elkaar gekomen, allen ondertekenaars van Charta 77, de oproep van dissidente Tsjechoslowaakse intellectuelen aan hun regering om burgerrechten te respecteren en de Akkoorden van Helsinki na te leven. Pater V clav Mal had Havel gegroet met de woorden: ‘De machteloze groet de machthebber,’ een verwijzing naar ‘De macht van de machtelozen’, een beroemd essay van Havel uit 1978. De kersverse president apprecieerde het grapje niet. Siklov : ‘Die hele avond zat hij daar maar op de grond en rookte de ene sigaret na de andere. Hij vatte die losse opmerking als een aanval op. Zonder dat iemand hem erom had gevraagd, begon hij nogal krampachtig uit te leggen waarom hij zijn benoeming had aanvaard. Ik had met hem te doen. Ik weet nog dat ik dacht: arme V clav, je zult ervoor moet zorgen dat je een wat dikkere huid krijgt, anders krijg je nog heel wat te lijden.’<\/p>\n

Een paar maanden later, bij de aanvaarding van zijn zoveelste eredoctoraat, beschreef Havel zichzelf als een figuur uit een roman van Kafka, geteisterd door een diep gevoel van schuld en algehele ongeschiktheid. ‘Ik moet u bekennen dat als ik een betere president ben dan iemand anders in mijn plaats zou zijn geweest, dat juist komt omdat ik ergens in de meest verborgen uithoek van mijn werk voortdurend twijfel aan mijzelf en aan mijn recht om dit ambt te bekleden.’ (Dankrede bij het verkrijgen van het eredoctoraat van de Hebreeuwse Universiteit, Jeruzalem, 26 april 1990.)<\/p>\n

Vorige maand vroeg de VPRO-radio mij een portret van de Tsjechische president te maken, dus keerde ik terug naar Praag. De toon van de gesprekken was veranderd. Minder roddels over Havel, minder geruchten. De Tsjechen hadden een paar weken daarvoor ontdekt dat zij als extraatje bij de toekenning van het Navo-lidmaatschap een oorlog cadeau hadden gekregen. En Havel toonde zich de president die hij altijd geweest is: hij las de lokale politici de les toen die zich onder hun verantwoordelijkheid voor Kosovo probeerden uit te wurmen. Zo kenden de Tsjechen hun staatshoofd weer. ‘Niemand heeft het nog over de opiniepeilingen,’ zei Jan Urban, die zelf avond aan avond op de televisie was in praatprogramma’s over Kosovo.<\/p>\n

Het gedraai van oppositieleider Klaus en ook van premier Zeman, die net deden alsof de oorlog de Tsjechen was opgedrongen, irriteerde Havel mateloos, zegt zijn adviseur Jiri Pehe. ‘In de communistische tijd, toen Tsjechi\u00eb lid was van het Warschaupact, hielden ze hun mond. Nu zijn we nog maar nauwelijks lid van de Navo en vinden ze dat ze het recht hebben ondermijnende kritiek te uiten. De president vindt dat tweeslachtig en daar houdt hij niet van. Volgens mij heeft hij dan nog liever met communisten te doen, daarbij weet je tenminste wat je aan ze hebt. Havel is iemand die dat dan ook zegt en dat roept natuurlijk heftige reacties op.’<\/p>\n

Zijn vijanden hebben Havel altijd verweten dat hij zich ongevraagd opwierp tot het zelfbenoemde geweten van de natie. Niemand kan zeggen dat hij niet zelf daarvoor gewaarschuwd heeft. In zijn eerste troonrede, nog pas een paar maanden op vrije voeten nadat hij weer eens gearresteerd was en zelf enigszins overvallen door zijn nieuwe waardigheid, maakte hij al direct duidelijk wat voor president hij wilde zijn: ‘Veertig jaar lang heeft u op deze dag mijn voorgangers variaties horen maken op hetzelfde thema: hoe ons land bloeide, hoeveel ton staal we geproduceerd hadden, hoe gelukkig we allemaal waren, hoeveel vertrouwen we stelden in onze regering en wat een prachtige toekomst ons wachtte. Ik neem aan dat u me niet kandidaat heeft gesteld voor deze functie opdat ik ook tegen u zou liegen.’ Hij beloofde eerlijkheid en daar heeft hij zich aan gehouden. Consequent heeft hij zijn onderdanen een spiegel voorgehouden. Hij verweet ze ‘hoogmoed’, ‘bekrompenheid’ en ‘provincialisme’ – en oogstte met die openhartigheid felle kritiek. ‘Mij wordt verweten dat ik een intellectueel zou zijn te midden van politici,’ zei hij een tikje verongelijkt toen ik hem vorig jaar voor het eerst kort ontmoette. ‘Alsof dat twee totaal verschillende mensensoorten zijn die leven in werelden die gescheiden moeten blijven.’ Een paar maanden later sprak ik hem opnieuw bij de opening van een tentoonstelling in Praag. Hij hield tot mijn verrassing geen gelegenheidspraatje, maar een doordachte rede over het belang van kunst die provoceert. Toen ik daar na afloop iets over zei, reageerde hij met: ‘Als ik niets te zeggen heb, zeg ik ook niets.’<\/p>\n

Zdenek Urbanek woont in een grijze, betonnen villa even buiten het centrum van Praag. De inrichting roept herinneringen op aan mooie dingen die voorbij zijn – de wanden hangen vol foto’s, schetsen, schilderijen, overal slingeren boeken. Urbanek, inmiddels in de tachtig, leerde Havel en diens eerste vrouw Olga kennen in de jaren vijftig. Hij maakte deel uit van een groepje schrijvers, dichters en schilders die elkaar ontmoetten in Caf\u00e9 Slavia. Havel was toneelknecht bij het ABC-theater en zocht aansluiting bij die bewonderde incrowd. ‘Ik mocht hem en Olga meteen,’ zegt Urbanek. ‘Ze waren allebei een beetje verlegen. Maar ze probeerden zich in ieder geval niet anders voor te doen dan ze waren.’ Havel is in al die jaren niet veranderd, zegt Urbanek – al is hij na de dood van Olga in 1996 vaker ten prooi aan depressies. ‘Maar geen enkele artiest, geen enkele schrijver, ontkomt aan zulke depressies.’ Sinds 1989 heeft Havel niet meer geschreven, of in ieder geval niets meer gepubliceerd, zeg ik.<\/p>\n

‘Dat is niet waar,’ zegt Urbanek. ‘Hij schrijft al zijn redes zelf.’<\/p>\n

Elk woord?<\/p>\n

‘Elk woord. En als het een doodenkele keer niet zo is, merk je dat. Ik herinner me dat hij in het parlement een rede moest houden over de industrie en de economie, niet zijn sterkste punten. Dus waren een paar passages door anderen geschreven. Je hoorde onmiddellijk welke – opeens was het niet meer Vaclav die daar stond te spreken.’<\/p>\n

‘Het leven dat Havel geleid heeft, is dat van een intellectueel, niet dat van een politicus,’ zegt Urbanek. ‘Hij gelooft oprecht dat je in waarheid moet leven, zoals hij dat zelf noemt. In de communistische tijd belde hij me wel eens op en begon dan openlijk zijn kritiek op het regime te spuien. Niet doen, zei ik dan, je weet niet wie er meeluistert. Maar dat kon hem niet schelen. Nu zegt hij zelfs nog openlijker dan toen wat hij van zaken vindt.’<\/p>\n

Jirina Siklov had me eerder verteld dat Havel zijn vrienden in de communistische tijd bezwoer hem niet te vertellen hoe ze zijn manuscripten naar het buitenland smokkelden. ‘Hij was bang dat hij alles meteen zou verraden. “Ik kan nu eenmaal niet liegen,” zei hij.’<\/p>\n

De constitutionele macht van de Tsjechische president is beperkt. Hij installeert het kabinet, mag het parlement ontbinden, verkiezingen uitschrijven, generaals aanstellen, universiteitsbestuurders aanwijzen en directieleden van de Nationale Bank benoemen – dat is het zo’n beetje. Maar Havel heeft een enorme morele autoriteit, groter dan die van enig andere Tsjechisch politicus, zegt zijn adviseur Jiri Pehe. ‘Dankzij die morele autoriteit heeft hij voor zichzelf ook op politieke gebied zeggenschap veroverd. Veel dingen die hij doet, kan hij doen omdat hij Vaclav Havel is, niet omdat hij de grondwettelijk verkozen president is.’<\/p>\n

Havel is degene die het buitenlands beleid gezicht geeft, zegt Pehe.<\/p>\n

Binnenslands is zijn invloed veel kleiner.<\/p>\n

‘Lokale problemen interesseren hem ook veel minder dan mondiale of Europese vraagstukken,’ zegt Jirina Siklov . ‘Bovendien wil hij niet begrijpen dat hij steun nodig heeft van politieke partijen als hij op binnenlands gebied iets wil bereiken. Soms lijkt het of hij in een wereld van zichzelf leeft. Hij is een briljante denker, maar zijn politieke opvattingen zijn nogal rechtlijnig, hij kan verbazingwekkend na\u00efef reageren. Hij weigert bijvoorbeeld een lobby voor zichzelf te organiseren, hij wil boven de partijen staan. Zijn oude vrienden uit Burgerforum rekenden op zijn steun toen zij zich politiek wilden organiseren. Havel heeft ze niet geholpen – dat heeft tot een verwijdering geleid met mensen als Jiri Dienstbier en Jan Urban.’<\/p>\n

Jan Urban was de opvolger van Havel als woordvoerder van Burgerforum. ‘De Havel die ik kende, was een man met wie ik een tijdje samen in de gevangenis had gezeten, een dierbare vriend die ik oprecht bewonderde,’ zegt hij. ‘De eredivisie van de dissidenten was klein, niet meer dan veertig, vijftig mensen. Hoe we onderling ook van opvattingen verschilden, we bereikten toch altijd consensus, omdat we er allemaal van overtuigd waren dat het niet anders kon.’ Hij heeft nog wel eens heimwee naar de tijd van toen. ‘Het heeft me een paar jaar gekost om te begrijpen wat er veranderd was, waarom onze wegen na 1989 uiteen begonnen te lopen. Degenen onder ons die voor een politieke carri\u00c8re kozen, moesten een nieuw vak leren, nieuwe relaties opbouwen. Dat gold ook voor Havel.’<\/p>\n

Is de president daarin geslaagd, vraag ik.<\/p>\n

‘Hij heeft voldoende bijgeleerd om zich aan de top te kunnen handhaven,’ zegt Urban. ‘Maar het binnenlandse politieke spel beheerst hij nog steeds niet. Hij was een solist en dat is hij altijd gebleven. Havel begrijpt niet dat het in de politiek niet voldoende is om briljante idee\u00ebn te spuien, maar dat je ook steun voor die idee\u00ebn moet verwerven. Dat neemt niet weg dat hij onvervangbaar is en dat hij een grote symbolische betekenis voor ons land heeft.’<\/p>\n

Dat Havel in 1989 president werd, was geen verrassing, zegt Urban. Alexander Dubcek, de partijleider uit 1968 die na de Praagse Lente door de Russen aan de kant werd gezet, was de enige andere serieuze kandidaat. Maar de Tsjech Havel en de Slowaak Dubcek kwamen onderling overeen dat Dubcek parlementsvoorzitter en Havel president zou worden (drie jaar later viel Tsjechoslowakije uiteen in twee verschillende landen en werd zulke evenwichtskunst overbodig). Urban: ‘Havel genoot een overweldigende steun. En hij wilde maar al te graag president worden. Het verhaal dat hij zijns ondanks werd verkozen, heb ik nooit geloofd.’<\/p>\n

‘Ik voel bij elke stap wat een groot voordeel het voor een goede uitoefening van het presidenti\u00eble ambt is dat ik mij ervan bewust ben dat ik in dit ambt niet thuishoor en dat iedereen mij met recht te allen tijde kan verdrijven,’ zei Vaclav Havel een kleine tien jaar geleden. Is hij dan echt de juiste man op de verkeerde plaats? Als dat zo zou zijn, heeft hij het verbazingwekkend lang volgehouden.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De gestaag dalende populariteit van de Tsjechische president Vaclav Havel baart zijn adviseurs bijna net zoveel zorgen als zijn kwetsbare gezondheid. Begin dit jaar zakte Havels aanhang voor het eerst sinds de Fluwelen Revolutie van 1989 tot onder de vijftig procent.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[47,155,193,153],"tags":[3167,783],"acf":[],"author_name":"Kees Schaepman","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127025"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=127025"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/127025\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Kees Schaepman","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=127025"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=127025"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=127025"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}