{"id":126867,"date":"2001-01-08T14:53:00","date_gmt":"2001-01-08T12:53:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/norman-mailer-een-schrijver-met-een-zaak\/"},"modified":"2001-01-08T14:53:00","modified_gmt":"2001-01-08T12:53:00","slug":"norman-mailer-een-schrijver-met-een-zaak","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/norman-mailer-een-schrijver-met-een-zaak\/","title":{"rendered":"Norman Mailer, een schrijver met een Zaak"},"content":{"rendered":"
\n

Normal Mailer had \u00e9\u00e9n grote obsessie: zijn eigen Verenigde Staten van Amerika. Zijn romans en essays gaan over de Amerikaanse verafgoding van alles wat een hero\u00efeke uitstraling heeft, over moord als romantische verzetsdaad en over de liefde, die Mailer koppelt aan doodsdrift. Zijn oeuvre is een poging tot literaire geschiedschrijving van Amerika, schrijft Joost Zwagerman.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Er bestaan kritiekloze bewonderaars van de meest uiteenlopende schrijvers, van Reve, Hermans en Wolkers tot Salinger, Flaubert en Joyce. Het lijkt me onwaarschijnlijk dat er ergens ter wereld een onverdeelde Mailer-liefhebber bestaat. Ik heb over zijn werk nog nooit iemand gelezen die nu eens geheel zonder kritiek was. Mailers ‘defecten’ als schrijver springen daarvoor te zeer in het oog. Zijn stijl kan zo gezwollen zijn dat het onbedoeld komisch wordt. Zijn woeste idee\u00ebn over ‘echte seks’ kietelen de lachspieren en fnuiken het libido. Suspense en subtiliteit leggen het nogal eens af tegen exclamatie en moedwillig duistere lyriek. Zijn stilistisch pronken wordt vaak ronken.<\/p>\n

Norman Mailer kon zich in interviews vaak enorm opwinden over dit soort aanmerkingen. Zelf kon hij weinig zwakke plekken in zijn oeuvre ontdekken. Elementen die anderen onvolkomenheden noemden, vormden een organisch geheel met de kracht en kwaliteiten van zijn werk. Die kracht kan enorm zijn en de kwaliteiten zijn talrijk. Mailer beschikt, als hij het zichzelf toestaat, over een bezwerende stijl. Eenmaal stemvast en vrij van galm dringt hij diep door in de psyche van zijn personages. Gedurende vijftig jaar putte hij voor zijn fictie en non-fictie uit de Amerikaanse politieke en maatschappelijke arena, zonder dat hij verschraalde tot louter een chroniqueur. In zijn beste boeken is hij seismograaf \u00e9n dramaturg van zijn tijd. Een schrijver met een Zaak, een missie, een obsessie. Hij is vaak wars van ironie maar heeft w\u00e9l humor – inclusief warempel enige zelfspot.<\/p>\n

Eind 1998, bij zijn vijfenzeventigste verjaardag en als terugblik op vijftig jaar schrijverschap, stelde Mailer een bloemlezing uit eigen werk samen: The Time of Our Time. De grootste verrassing daarvan is de bijna strenge samenhang tussen de tientallen fragmenten. Mailer is vaak weggezet als een ongericht projectiel dat intu\u00eftief aanpakte wat er op zijn weg belandde. Maar in het volgen en verbeelden van zijn obsessies blijkt hij juist opvallend consistent en volhardend te zijn geweest. The Time of Our Time is een blauwdruk van wat gerust Mailers missie genoemd kan worden: het bezingen, bekritiseren, bedotten en bezweren van de grote sfinx zonder geheimen, zijn muze \u00e9n nachtmerrie, prinses \u00e9n helleveeg: de Verenigde Staten van Amerika.<\/p>\n

Amerika, het land, de droom, het symbool, is vanaf het begin van zijn carri\u00e8re zijn leidmotief. Eigenlijk heeft Mailer zelden over iets anders dan Amerika geschreven, zelfs doet hij dat in zijn laatste boek, The Gospel According to the Son (1997). Hierin ‘herschrijft’ hij het Nieuwe Testament vanuit het (vertel)perspectief van de Verlosser z\u00e9lf. Mailers Jezus is lang niet altijd gegrepen door het goddelijke plan en is een menselijke, al te menselijke jongeman: zoekend, weifelmoedig, libidineus en onzeker, soms op het neurotische af. Mailers ‘verzwegen argument’ in The Gospel moet wel zijn: die Verlosser lijkt griezelig veel op een hedendaagse Amerikaan, gepreoccupeerd met succes en the pursuit of happiness, en tegelijkertijd worstelend met zijn ‘uitverkorenheid’. Want zoals Amerikanen het krijgen ingepeperd dat ze inwoners zijn van het onvergelijkbare land van onbegrensde mogelijkheden, zo raakt Mailers Jezus zowat bedolven onder het gewicht de Zoon te zijn van de Man met de onbegrensde machten en krachten.<\/p>\n

In The Gospel According to the Son gebruikte Mailer het genre van de miniatuur voor een verraderlijke grootspraak. Hij versoberde het evangelie, hij schaafde en snoeide, met als resultaat een greep die dermate groots is bedoeld dat het de reguliere evangeli\u00ebn moet overvleugelen.<\/p>\n

Met deze ‘vergroting door verkleining’ keerde Norman Mailer zijn ‘gewone’ manier van werken om. Gewoonlijk pompte Mailer juist onbeduidende mensenlevens op tot monstrueuze proporties, om uiteindelijk aan te tonen dat de grote omwentelingen en Amerikaanse tragedies wortelen in de drassige gronden van de kleinst mogelijke onbeduidendheid. Het zijn de geboren verliezers met hun onaanzienlijke levens die in Amerika hun voorschot op de eeuwigheid nemen door middel van moord, doodslag en ander onheil. Mailer brengt de levens van deze losers in sommige van zijn beste boeken in kaart. Waar hij voor Jezus nog geen honderdtachtig bladzijden reserveerde, trok hij er met Oswald’s Tale bijna achthonderd uit voor Lee Harvey Oswald, de moordenaar van Kennedy, en met The Executioner’s Song (1979) meer dan negenhonderd voor Gary Gilmore, de enigmatische misfit en tweevoudige moordenaar die in 1977 werd veroordeeld tot de doodstraf.<\/p>\n

In The Presidential Papers (1966), een bundeling van allerlei teksten in het teken van het presidentschap van Kennedy, zette Mailer uiteen waar typen als Oswald en Gilmore vandaan komen. Ze drijven mee op de stroom van een ondergrondse rivier: ‘Amerikanen leiden sinds het begin van deze eeuw een dubbelleven, en onze geschiedenis beweegt zich over twee rivieren, de een zichtbaar en de ander ondergronds. Er bestaat de politieke geschiedenis die concreet, praktisch, feitelijk en nogal saai is (…). En er bestaat de ondergrondse rivier van naamloze, woedende, eenzame en romantische naturen, een levende concentratie van verrukking en geweld waarop het oncontroleerbare gedroomde leven van ons land is gebaseerd.’<\/p>\n

Voor Mailer zijn Oswald en Gilmore twee prototypen van de ondergrondse Amerikaan waar de natie geen raad mee weet. De ‘ondergrondse’ Amerikaan is ongrijpbaar en laat zich niet domesticeren. Integendeel: met het steeds massaler en slaafser aanbidden van de volkshelden uit de wereld van de politiek, sport, film en tv wordt de ondergrondse antiheld onvermijdelijk uitgedaagd tot het stellen van een daad. Daarom kwam de moord op Kennedy voor Mailer ook allesbehalve als een verrassing: ‘Hij werd, natuurlijk, gedood door een vogelvrij verklaarde. Dat is tragisch, maar niet opzienbarend. Want heldendom schept vaak een wezen dat voorbestemd is de held te doden. (…) Hoe meer een man bereikt, hoe meer hij er zeker van kan zijn dat de duivel zich een deel van zijn schepping toe\u00ebigent.’<\/p>\n

Deze passage, opnieuw uit The Presidential Papers, is Mailer ten voeten uit. Altijd gaat hij uit van absolute uitersten: goed en kwaad, held en demon, orgasme en kanker, bloed en plastic, verlosser en duivel. De nuance is per definitie oninteressant en onwerkbaar. W\u00e9l weten goed en kwaad zich verraderlijk en tragisch te verknopen, waardoor het onderscheid verwarrend wordt: ‘The best move lies close to the worst,’ is een vaak terugkerende zin bij Mailer. Door Kennedy tot president te kiezen, schonk het Amerikaanse volk zichzelf de meest charismatische president aller tijden, en riep tegelijkertijd ontreddering over zichzelf af, want met het promoveren van de president tot nationale held wekte men, ongewild en onbewust maar tevens onherroepelijk, Lee Harvey Oswald uit zijn tot dan toe anonieme, grijze, onaanzienlijke sluimer. De bevolking koos voor Heiland JFK maar besefte niet genoeg dat hierdoor de duivel werd gekieteld. The best move lies close to the worst.<\/p>\n

Niet de dood van maar de moord op Kennedy is uiteindelijk Mailers obsessie. Het lijkt er wel eens op dat de fascinatie voor moordenaars het bij hem wint van de morele afkeuring van moord. Bovendien is hij van mening dat we de killer in ons op funeste wijze ontkennen of onderdrukken, vooral in de liefde. Voor Mailer zijn geilheid en moordlust nauw verwant. Eros en Thanatos zijn gedoemd als een Siamese tweeling door het leven te gaan, een en ondeelbaar. Wie de twee wil scheiden, ontzielt de seksuele begeerte: ‘Seks is niet alleen van een goddelijke schoonheid maar ook een moorddadige activiteit. Mensen maken elkaar dood in bed,’ beweerde hij ooit in Playboy.<\/p>\n

Dit verplichte, bijna dogmatische pact van Eros en Thanatos, ge\u00ebnt op een soort maileriaans poldermodel van rauwe en blinde begeerte en hero\u00efsche (zelf)destructie, verklaart het fanatisme waarmee Mailer in de jaren zestig in een hooglopende polemiek met feministen als Kate Millett en Germaine Greer voorbehoedsmiddelen en in het bijzonder condooms in de ban deed. Mailer was ervan overtuigd dat het lustverhogend is om te beseffen dat ‘your lover could actually be your executioner’.<\/p>\n

De polemiek met Millett resulteerde in The Prisoner of Sex, Mailers schotschrift uit 1971. Daarin stalde hij zijn hele ideologische seksuele rariteitenkabinet uit. Hij was niet alleen tegen condooms maar ook tegen de pil en andere manieren van geboortebeperking. Het orgasme van man en vrouw boet volgens hem in aan goddelijke oerkracht wanneer beiden weten dat de kans op nageslacht is uitgebannen. De pil maakte van seks een risicoloze en dus pathetische uitwisseling van vochten.<\/p>\n

Mailers uitgesproken idee\u00ebn over ‘echte seks’ vinden een evenknie in zijn soms buitenissige romantisering van de moordenaar, of liever gezegd, zijn omfloerste verheerlijking van de moord als wilsdaad. Sterker dan ooit choqueerde hij Amerika met zijn overtuiging dat moord niet slechts een gewelds- maar ook een verzetsdaad kon zijn Dit lichtte hij toe in een gewraakt terzijde in zijn befaamde essay ‘The White Negro’, een beurtelings hoogtonige en gepassioneerde lofzang op de ‘hipster’. Deze hipster was volgens Mailer een blanke rebel die zich modelleerde naar de zwarte man. Uit de aard van zijn maatschappelijke positie beschikte de zwarte Amerikaanse man volgens Mailer over een natuurlijke rebellie waar de jonge blanke een voorbeeld aan kon nemen. James Baldwin reageerde op die typering met de opmerking dat Mailer de zwarte man alleen maar bekeek vanuit een stigmatiserend blank perspectief.<\/p>\n

Baldwin was een van de weinigen die zich een oordeel wilden vormen over de grote lijnen in ‘The white negro’, want na publicatie werden alle literaire commentaren op het essay geheel overvleugeld door de brede morele verontwaardiging over die ene gewraakte pasage waarin Mailer de motieven voor een door verveling en ‘levenswalg’ ingegeven moord niet alleen leek te willen doorgronden, maar ook te excuseren. Het is een inmiddels veelgeciteerde passage: ‘It can of course be suggested that it takes little courage for two strong eightheen-year-old hoodlums, let us say, to beat the brains of a candy-store keeper, and indeed the act – even by the logic of the psychopath – is not likely to prove therapeutic, for the victim is not an immediate equal. Still, courage of a sort is necessary, for one murders not only a weak fifty-year-old man but an institution as well, one violates private property, one enters into a new relation with the police and introduces a dangerous element into one’s life. The hoodlum is therefore daring the unknown, and so no matter how brutal the act, it is not altogether cowardly.’<\/p>\n

Het is op zijn zachtst gezegd na\u00efef van Mailer dat hij in sommige gevallen moord wilde beschouwen als een verzetsdaad uit de romantische tegencultuur. Intussen raakte Mailer in deze passage de kern van de Amerikaanse fascinatie voor redeloos en orgiastisch geweld. De Amerikaanse speelfilmindustrie vindt in ‘The White Negro’ het oerscript terug voor telkens weer hetzelfde Hollywood-succes waarin de rebelse outsider zich verzet tegen de mores van de samenleving door uit stelen of uit moorden te gaan, van de betrekkelijk onschuldige schelmenverhalen Bonnie & Clyde en Thelma & Louise tot en met het ‘zwaardere werk’ in Taxi Driver, Pulp Fiction en ook Falling Down.<\/p>\n

Met de ideologische schimmigheden uit ‘The White Negro’ in het achterhoofd is het verleidelijk, en op sommige momenten onvermijdelijk, om An American Dream (1965), Mailers beste roman, te lezen als een soort inventaris van zijn idee\u00ebn over seks, dood en ‘verlossing’. Het verhaal is er tenslotte naar: oud-congreslid annex hoogleraar in de psychologie Stephen Rojack wurgt tijdens een hooglopende ruzie zijn vrouw. Door de moord raakt hij ten prooi aan een overrompelende seksuele honger, die hij stilt door zich te vergrijpen aan hun kamermeisje. Later gooit hij het lichaam van zijn vrouw van het balkon van hun flatgebouw. Nog steeds in een roes daalt hij af in de onderbuik van Manhattan waar hij in de armen belandt van de nachtclubzangeres Cherry. Voordat ze met elkaar naar bed gaan, ziet Rojack nog kans om Cherry’s vriend, de zwarte zanger Shago Martin, in elkaar te slaan. En dat allemaal in twee\u00ebndertig uur.<\/p>\n

An American Dream eindigt met schuld zonder boete. Hooguit doet Rojack boete door zichzelf te vernederen en kapot te maken. Maar zijn zelfdestructie bevindt zich telkens op de rand van catharsis. Zonder die laatste notie zou An American Dream een doordeweekse misdaadroman zijn geweest, hardboiled en hoekig. Het fragment waarin Rojack zijn vrouw Deborah wurgt is ook na herhaalde lezing nog even verontrustend, niet vanwege de beschrijving van de gruwelijkheden – daarin laat Mailer zich makkelijk ‘overtreffen’ door auteurs als Stephen King en Thomas Harris – maar door de bijna voelbare roes en de koortsige euforie van Rojack. Met de handen om haar keel en voelend hoe zijn vrouw het leven laat, ervaart Rojack hoe zijn haat hem ‘golf na golf verliet, en ook mijn ziekte, de rotting en de pest, de walging en het zout van de wanhoop. Ik zweefde.’<\/p>\n

In An American Dream weet Norman Mailer de onbesuisde pamflettist in zich te onderdrukken. Daardoor is het mogelijk om de afdaling in Rojacks ziel te volgen, zonder noodzakelijk in te hoeven stemmen met Mailers idee\u00ebn over seks, moord en doodslag. Het volstaat om gedurende lezing van de roman te geloven in de ‘ziekte, rotting en de pest’ die Rojacks ziel aanvreten.<\/p>\n

In literair opzicht blijft An American Dream toch achter bij de ‘non-fictie romans’ The Armies of the Night (1967) en The Executioner’s Song (1979). Dankzij In Cold Blood (1966), het verslag van een waargebeurde moord op een gezin in Kansas, staat Capote te boek als de grondlegger van de non-fictieroman. Capote verzamelde alle mogelijke gegevens over daders en slachtoffers en gaf vervolgens een journalistiek-literaire reconstructie van de gebeurtenissen.<\/p>\n

Norman Mailer nam in The Armies of the Night literair meer vrijheid en armslag dan Capote door zichzelf als personage te betrekken in het verhaal. Hij introduceerde een hij-figuur genaamd Norman Mailer door wiens sterk gekleurde bril we het tumult van de protestmars van 1967 in Washington volgen.<\/p>\n

Wat Mailer benadrukt is dat de ‘feiten’ van de protestmars in The Armies… afhankelijk zijn van z\u00edjn waarnemingen en bevindingen; dat ‘geschiedenis’ en ‘feitelijkheid’ altijd beginnen bij de onvermijdelijke subjectiviteit \u00e9n beperktheid van de betrokkenen. Hoofdfiguur ‘Mai ler’ zweert ook geen trouw aan de ‘feiten’ over de mars; het gaat hem veel meer om de stemming onder de demonstranten, ‘the precise feel of the ambiguity of the event’. Het komt sterk overeen met wat Tom Wolfe de ‘subjectieve realiteit’ noemde van z\u00edjn non-fictieroman The Electric Kool-Aid Acid Test (1969).<\/p>\n

Mailer boekte zijn grootste literaire triomf in 1979 met de non-fictieroman The Executioner’s Song, over leven en dood van moordenaar Gary Gilmore. Mailer was even gefascineerd door de zinloosheid en kilheid van de twee moorden die Gilmore had gepleegd als door de doodsverachting waarmee Gilmore eiste dat zijn doodvonnis zou worden voltrokken. Gilmore vond dat hij verdiende wat hem was opgelegd. Hij tartte de ‘daadkracht’ van de rechters die het vonnis in levenslang hadden omgezet. Bovendien geloofde hij in re\u00efncarnatie en was hij ervan overtuigd dat hij in een vorig leven in de achttiende eeuw was opgehangen. Het moest wel zijn karma zijn dat hem deze keer naar de elektrische stoel had gedirigeerd.<\/p>\n

Zonder ook maar iets van de gebeurtenissen te hoeven dramatiseren had Mailer een morbide variant van Ab\u00e9lard en H\u00e9lo\u00efse en van Romeo en Julia in handen. The Executioner’s Song is behalve een grimmige sfeerschets van het desolate leven in het Midden-Westen van Amerika, ook een heuse liefdesroman. Toch is het een Fremdkorper binnen het literaire domein van Mailer. Gilmore had een jarenlange affaire met ene Nicole Barrett, die, hoewel pas negentien jaar, al twee kinderen had en al twee huwelijken achter de rug had. Toen haar man in de ‘dodencel’ zat deed ze een, mislukte, zelfmoordpoging, daartoe aangespoord door Gilmore. Op zijn verzoek smokkelde ze vervolgens grote doses slaapmiddelen de gevangenis binnen. Gary en Nicole sloten een zelfmoordpact. Maar ook deze poging mislukte, want de pillen bleken te licht. Soms zwierf ze rond de gevangenismuren, telkens roepend: ‘I love you, Gary Gilmore!’<\/p>\n

Herman Stevens bestempelde The Executioner’s Song tot dirty realism, en voegde eraan toe dat Raymond Carver ten onrechte als de aartsvader van dit literaire genre wordt gezien, omdat die eer Norman Mailer toekomt. Er is veel voor te zeggen, maar eerst en vooral is The Executioner’s Song d\u00e9 triomf van de non-fictieroman. Het boek leest als een stille, serene en superieure bekrachtiging van die hele verzameling van rauwe statements, luidruchtige romans en gespierde journalistiek.<\/p>\n

Van de dertienhonderd bladzijden in The Time of Our Time worden er zestig ingenomen door fragmenten uit The Executioner’s Song. Zestig. Dat is dus minder dan vijf procent. Maar Mailer heeft ook niet uitsluitend de literaire hoogtepunten uit zijn oeuvre willen verzamelen. In plaats daarvan is The Time of Our Time een poging tot literaire geschiedschrijving van Amerika. ‘The novel as history, history as a novel.’ De fragmenten zijn niet geordend naar jaar van eerste publicatie maar naar onderwerp en historische accuratesse. Wat Mailer in 1991 schreef over Lee Harvey Oswald, staat gerubriceerd rondom het jaar van de moord op Kennedy, 1963, en is ingeklemd tussen een biografisch essay over Marilyn Monroe en een protestspeech over Vietnam. ‘Amerika’ heeft Mailers oeuvre door elkaar ge klutst, rijp en groen, debuut en magnum opus, gelegenheidsartikel en romanfragment, taalkunst en haastklus, po\u00ebzie en pamfletterie.<\/p>\n

Het mammoetboek opent niet met een grote literaire greep of een literaire beginselverklaring. In plaats daarvan haalt Mailer een korte herinnering op aan Hemingway en gist hij naar het motief voor diens zelfmoord. Mailer maakt korte metten met de algemene veronderstelling dat Hemingway een dappere man was die voor de kick het gevaar opzocht en het lot tartte. Hemingway worstelde juist jarenlang met zijn lafheid en vocht sinds zijn adolescentie tegen zijn doodsverlangen. Mailer noemt Hemingways zielenleven een nachtmerrie: ‘papa Hemingway’ was geen zelfpromotor maar een wanhopige po\u00e8te maudit die ‘worstelde met de goden’.<\/p>\n

Via de figuur Hemingway heeft Mailer het hier misschien over zichzelf. Niet voor niets is dit saluut aan Hemingway de start van de maileriaanse reis door het naoorlogse Amerika. Ook Mailer worstelt tijdens die reis met goden, zij het nog meer met demonen. In The Time of Our Time blijkt hoe het ‘zenuwgestel’ van zijn werk nauw verbonden is met de schokken en sidderingen van het naoorlogse Amerika. Het is een pijnlijke verbinding: Mailer zag ‘zijn’ land verloederen tot een verraderlijk luxe cruiseschip waar de passagiers zijn onderworpen aan technocratische controle en manipulatie. In zijn eentje blijft Mailer het gevaarte enteren.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Normal Mailer had \u00e9\u00e9n grote obsessie: zijn eigen Verenigde Staten van Amerika. Zijn romans en essays gaan over de Amerikaanse verafgoding van alles wat een hero\u00efeke uitstraling heeft, over moord als romantische verzetsdaad en over de liefde, die Mailer koppelt aan doodsdrift. Zijn oeuvre is een poging tot literaire geschiedschrijving van Amerika, schrijft Joost Zwagerman.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,97,14],"tags":[2609,783],"acf":[],"author_name":"Joost Zwagerman","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126867"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=126867"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126867\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Joost Zwagerman","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=126867"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=126867"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=126867"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}