{"id":126733,"date":"2001-12-01T14:14:00","date_gmt":"2001-12-01T12:14:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/margriet-de-moor-tussen-de-schrijver-het-boek-en-de-lezer-bestaat-een-driehoeksverhouding\/"},"modified":"2001-12-01T14:14:00","modified_gmt":"2001-12-01T12:14:00","slug":"margriet-de-moor-tussen-de-schrijver-het-boek-en-de-lezer-bestaat-een-driehoeksverhouding","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/margriet-de-moor-tussen-de-schrijver-het-boek-en-de-lezer-bestaat-een-driehoeksverhouding\/","title":{"rendered":"Margriet de Moor: ‘Tussen de schrijver, het boek en de lezer bestaat een driehoeksverhouding’"},"content":{"rendered":"
\n

Margriet de Moors personages doen zich ‘kant en klaar’ aan haar voor. ‘Met gedrag, uiterlijk, gebreken en voorgeschiedenis.’ Maar soms put ze voor details uit de werkelijkheid. Zoals bij haar blinde hoofdpersoon Marius van Vlooten uit ‘Kreutzersonate’.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Afscheid,’ zegt Margriet de Moor. ‘Afwezigheid. Dat is het verbindende thema in alles wat ik schrijf. Vanaf mijn allereerste verhaal.’ Niet toevallig noemde ze haar debuut Op de rug gezien. In het titelverhaal is dit thema al te vinden. Een eindexamenleerlinge en de rector van haar gymnasium beleven een romance. Hij, getrouwd, is alleen in de weekenden bij zijn geliefde. ‘Afwezigheid,’ doceert hij, ‘is het meest kenmerkende bestanddeel van de liefde.’ O ja? denkt het meisje. En ze vertrekt met de noorderzon.<\/p>\n

De Moor leunt elegant met haar ellebogen op haar stoere tafel en zegt: ‘Afwezigheid heb ik in veel variaties beschreven. Het meest expliciet zijn Joseph, de zigeuner in Hertog van Egypte, die ieder jaar in de zomer een paar maanden verdwijnt, en Magda, in Eerst grijs dan wit dan blauw. Zij vertrekt zo maar, zonder iemand daarvan op de hoogte te stellen, en blijft twee jaar weg. Beiden komen weer terug. Hun weggaan wordt zeer mild geaccepteerd. Joseph vertelt zijn vrouw uitvoerig over zijn belevenissen, Magda geeft haar man geen enkele verklaring. Haar afwezigheid aanvaardt hij wel, maar het feit dat ze erover zwijgt, brengt een rampzalige woede op gang.’<\/p>\n

Alleen u wist wat ze had gedaan, waar ze naar op zoek ging.<\/p>\n

‘Ik wist dat ze haar leven in kreeftgang zou gaan, terug naar heel vroeger. Maar de gebeurtenissen van dat leven zijn tijdens het schrijven ontstaan.’<\/p>\n

Geeft dat macht?<\/p>\n

‘Zeker, maar het is een gedeelde macht. Gedeeld tussen mij en het personage. Ik kan met mijn personages niet doen wat ik wil, want ze hebben een uitgesproken karakter. Zoals hun uiterlijk uitgesproken is.’<\/p>\n

In De Moors nieuwste roman Kreutzersonate komt ook weer een abrupt vertrek voor \u2013 met vergaande gevolgen. De Leidse student Marius van Vlooten beleeft zijn eerste grote liefde met de drie jaar oudere Ines. Hij negeert haar waarschuwing dat hun verhouding tijdelijk zal zijn. Tekenen dat zij zich van hem losmaakt, legt hij naast zich neer. Zijn passie ontneemt hem het zicht op de werkelijkheid. Als hij erachter komt dat ze met een andere man naar Zuid-Amerika is vertrokken, in ondertrouw nog wel, wordt hij gek van verdriet. Met de .22 Smith & Wesson van zijn vader jaagt hij zich een kogel door het hoofd. Hij overleeft het schot, maar is voortaan blind. ‘Het einde van zijn liefde,’ schrijft De Moor, ‘viel samen met zijn blindheid en het is niet onlogisch dat hij liefde en blindheid als wederkerige polen van het noodlot zag.’ Van Vlooten begint een nieuw leven als muziekcriticus, dat hem de hele wereld over voert.<\/p>\n

Margriet de Moor is niet alleen gefascineerd door het thema afscheid, ook het onderwerp ‘blindheid’ boeit haar al lange tijd. Uit Dubbelportret (1989): ‘Als ik een blinde was, zou ik nu weten hoe je gezicht eruitziet.’ Over Magda, die met haar hondjes aan de lijn op straat loopt, schrijft ze dat haar gang, waarbij haar lichaam licht achterover helt, doet denken aan die van een blinde. In De Moors Albert Verwey-lezing (1994) is een cruciale passage gewijd aan een citaat van Darwin: ‘De makende hand sleept het menselijk brein voort als een hond zijn blinde baas.’ En de blinde vader van een vriendinnetje van Gemma, een van de hoofdfiguren uit Zee-Binnen (1999), laat ze op de tast voortreffelijk een konijn villen.
De Moor lacht: ‘Kennelijk dwangmotiefjes die zich even opdringen. Ik ben me daar totaal niet van bewust. Ik vind het wel leuk, die citaten van mezelf te horen. Ik zie er ook onmiddellijk de bijbehorende taferelen bij.’<\/p>\n

In Kreutzersonate vertelt de blinde Van Vlooten zijn levensverhaal, in twee etappes met een tussentijd van een jaar of tien, aan een medereiziger, een jonge musicoloog. Hij verhaalt over zijn liefde voor Suzanna, eerste violiste van een strijkkwartet, met wie hij trouwt. Over zijn verscheurende jaloezie op de altist van het kwartet, al weet hij niet zeker of zijn verdenking van overspel gegrond is. Maar het drama is in gang gezet. ‘Mijn jaloezie trok onze liefde die aan duizend en \u00e9\u00e9n dingen zat vastgeknoopt los en maakte er een wolk heen en weer schietende steekvliegen van.’ Waarna hij een moordaanslag op Suzanna beraamt.<\/p>\n

Bij de presentatie van Kreutzersonate sprak muziekcriticus en componist Elmer Sch\u00f6nberger een feestelijke rede uit onder het motto: ‘Liefde maakt blind en blindheid scherpt het gehoor.’ Ook in recensies is herhaaldelijk verwezen naar het spreekwoordelijke verband tussen liefde en het onvermogen te zien.<\/p>\n

Is het niet vreemd dat geen criticus, geen interviewer repte over blinde woede, blinde afgunst, blind vertrouwen, blinde jaloezie? Dat is allemaal evenzeer van toepassing op uw roman.<\/p>\n

‘Blinde liefde heb ik helemaal niet als symbool bedoeld. Maar het is waar, zulke grote emoties zijn blind, iemand die daaraan onderhevig is, kan de controle over zichzelf verliezen. Mijn personage Marius van Vlooten stond mij onmiddellijk voor ogen als blind. In het boek heb ik zijn handicap gebruikt om het visuele aspect te introduceren. Hij is in eerste instantie een visueel ingesteld mens. Suzanna wordt pas een persoon voor hem, nadat de musicoloog hem haar uiterlijk gedetailleerd heeft beschreven. Dan ziet hij haar \u2013 op zijn blinde netvlies. De waarneming, de zintuigen zijn prominent bij alles wat ik schrijf.’<\/p>\n

Vorige maand gaf Margriet de Moor in een interview met Ingrid Hoogervorst van De Telegraaf als antwoord op de vraag waarom haar personage een blinde was: ‘Voor jou evenzeer een vraag als voor mij. Wonderlijk genoeg doen die personages zich op zo’n manier aan mij voor. Kant en klaar, met gedrag, uiterlijk, gebreken en voorgeschiedenis.’
In zijn toespraak zei Sch\u00f6nberger dat de roman geen sleutelroman was, maar hij maakte wel een kleine toespeling in die richting: ‘Bij Van Vlooten resoneert de naam van de eveneens blinde V., eertijds criticus en lector in de muziekwetenschap te Leiden.’<\/p>\n

Is deze V. Jan van Voorthuysen (1911)? De Algemene Muziekencyclopedie zegt over hem: musicograaf en hobo\u00efst. Opgeleid aan de Universiteit van Leiden en aan het Koninklijk Conservatorium in Den Haag (hobo, viool en piano). Hij trad jarenlang op als hobo\u00efst en werkte daarna voornamelijk als muziekcriticus en muziekredacteur voor achtereenvolgens de NRC, Het Parool, het Haags Dagblad, de Haagse Courant en, van 1976 tot 1978, Het Vaderland. Hij moet een uitnemend criticus zijn geweest, want hij werd benoemd tot Ridder in de Orde van de Belgische Kroon. En, pikant detail: hij was blind.<\/p>\n

Margriet de Moor zwijgt eerst even als ik haar dit voorleg. Dan zegt ze: ‘Ik werk nooit met onversneden figuren uit de werkelijkheid. Maar er kan best hier en daar een aanknopingspunt zijn.’<\/p>\n

Alleen ‘hier en daar’? Ik vertel dat ik een jongere collega van Van Voorthuysen heb gesproken, Rob du Bois, voormalig muziekcriticus van Trouw en het Haarlems Dagblad. Du Bois vertelde me over zijn herinneringen aan Van Voorthuysen. ‘In de pauze van een concert praten critici van verschillende kranten natuurlijk met elkaar. Hij was veel ouder dan ik. Hij viel op omdat hij blind was, zijn ogen waren gesloten. Er deden verhalen de ronde dat hij zich vanwege een liefdesgeschiedenis \u2013 zijn vriendin was bij hem weggelopen \u2013 voor zijn kop heeft geschoten, maar dat kon je nauwelijks zien. Hij had geen gehavend hoofd. Hij was een vrij zure man, met een duidelijk inzicht in de muziek en een uitgesproken mening over de ontwikkelingen daarin. Veel humor bezat hij niet. Van Voorthuysen was lang, mager, niet zo bijzonder, keurig vooral. Hij had wel een voorkeur voor moderne stromingen, maar hem kleefde toch de reputatie aan dat hij een beetje ouderwets was, behoudend. Ik herinner me hem als nogal onaangenaam in zijn bewoordingen.’
Hij was altijd vergezeld van zijn echtgenote, zegt Du Bois. ‘Zij was enigszins rossig, met een breed gezicht, even lang als hij. Ze gedroeg zich beschermend jegens hem, praatte voor hem. Typisch een vrouw van een gehandicapte man. Van Voorthuysen had geen blindenstok, hij hield zich vast aan de arm van zijn vrouw.’<\/p>\n

Du Bois vertelde ook dat Van Voorthuysen colleges muziekgeschiedenis gaf aan het Haags Conservatorium. Margriet de Moor studeerde daar in de jaren zestig zang en piano. Ze moet Van Voorthuysen gekend hebben.<\/p>\n

‘Ja,’ zegt ze, ‘ik heb die blinde musicus uit het echte leven ook weleens ontmoet, vele jaren geleden. Of hij zijn ogen open of dicht hield, zou ik werkelijk niet weten.’ Maar, zegt ze met nadruk, het is een misverstand om te denken dat je iemand uit de realiteit zomaar kunt omzetten tot een persoon uit een fictief verhaal. ‘Bij mij gaat dat in ieder geval niet zo. Een literair personage is een complexe figuur. Hij heeft een uitgebreide stamboom die heel hybride is. Hij heeft verwanten die zowel echte personen zijn als personen uit de literatuur. En dan ook nog een mengsel van die twee. De zelfmoordpoging van mijn personage Van Vlooten heeft die dubbelzinnigheid natuurlijk ook. Het is een bekend literair motief. Bovendien is het een type zelfmoord dat vrij veel voorkomt, en dat in de medische literatuur uitgebreid wordt beschreven.’<\/p>\n

Kreutzersonate, ‘onder meer een knipoog naar Tolstojs gelijknamige novelle’, is niet onverdeeld gunstig ontvangen. ‘Alleen lovende kritieken op je boeken lijkt mij helemaal niet goed,’ zegt De Moor laconiek. ‘Vrijwel alle grote romans uit de geschiedenis zijn bij verschijnen door critici aangevallen. Overigens vind ik de kritiek niet het domein van de schrijver, en een schrijver hoort zich er dan ook niets van aan te trekken. Als het boek de wereld in gaat, is het van de lezers, inclusief de critici, die ermee mogen doen wat ze willen.’<\/p>\n

Zelf laat ze zich via een paar van haar personages ook niet onbetuigd. Tot twee keer toe spreken de zusjesfiguren uit haar verhalen zich uit over het laatste hoofdstuk van Tolstojs Oorlog en vrede. Dat vinden ze onbevredigend. Het had niet alleen anders van inhoud moeten zijn \u2013 natuurlijk had Natasja niet keurig, ‘hoogstwaarschijnlijk als maagd’, in het huwelijk moeten treden \u2013 Tolstoj had het zelfs moeten weglaten.<\/p>\n

De zusjes treden in veel van haar verhalen op, in allerlei leeftijden, met een uiteenlopende achtergrond, maar w\u00e9l altijd met zijn twee\u00ebn. Over deze creatie, die ze vaak een oordeel over literatuur in de mond legt, zegt ze: ‘Het zijn eigenlijk: mijn zes zusjes en ik. Ze zijn “ons zevenen”. Fictieve zusterfiguren, ik denk weleens: een groepsportret. Het is niet te verwonderen dat “zusjes” een motief in mijn werk vormt als je een van de zeven meisjes bent in een gezin van tien kinderen. Maar de zusterfiguren staan ver weg van de realiteit. De literaire feiten zijn de echte feiten niet, ze komen voort uit een diepere laag. De zusjes praten niet zoveel, alleen over en via boeken. Ze spreken vaak door middel van zinnen uit boeken die ze op de werkelijkheid plakken. Hun wereld is’ \u2013 De Moor schraapt ironisch haar keel \u2013 “de literatuur”. Het zijn vroegwijze leeswolfjes.<\/p>\n

Ook de criticus behoort tot de lezers. Tussen de schrijver, het boek en de lezer bestaat een driehoeksverhouding. En bij een driehoeksverhouding kunnen twee van de drie partijen elkaar maar beter niet ontmoeten. Zeker niet de schrijver en de lezer.’<\/p>\n

Ze reikt me vriendelijk maar resoluut de hand ten afscheid.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Margriet de Moors personages doen zich ‘kant en klaar’ aan haar voor. ‘Met gedrag, uiterlijk, gebreken en voorgeschiedenis.’ Maar soms put ze voor details uit de werkelijkheid. Zoals bij haar blinde hoofdpersoon Marius van Vlooten uit ‘Kreutzersonate’.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[95,9,97],"tags":[3081,783],"acf":[],"author_name":"Martje Breedt Bruyn","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126733"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=126733"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126733\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Martje Breedt Bruyn","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=126733"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=126733"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=126733"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}