{"id":126643,"date":"2002-07-06T16:13:00","date_gmt":"2002-07-06T14:13:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/paul-verhoeven-we-zijn-verliefd-op-destructie\/"},"modified":"2002-07-06T16:13:00","modified_gmt":"2002-07-06T14:13:00","slug":"paul-verhoeven-we-zijn-verliefd-op-destructie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/paul-verhoeven-we-zijn-verliefd-op-destructie\/","title":{"rendered":"Paul Verhoeven: ‘We zijn verliefd op destructie’"},"content":{"rendered":"
\n

06-07-2002
door Thijs Broer<\/p>\n

Regisseur Paul Verhoeven voelt in Hollywood de toenemende druk van het patriottisme (‘je kunt er niet meer zeggen wat je denkt’). Een gesprek over 11 september en Hollywood, over Bin Laden en Bush, Fortuyn en Jezus. De voormalige provocateur: ‘De wereld is nu zo ontwricht geraakt, dat ik er iets hoopvols tegenover wil stellen.’<\/p>\n

Sinds 11 september is het alsof het scenario van Paul Verhoevens film Starship Troopers uit 1996 door een bizarre kosmische ingreep opnieuw wordt opgevoerd, maar nu door het Pentagon en Al-Qaeda. Het verhaal: om een aanslag door buitenaardse insecten te wreken, vertrekt een expeditieleger, begeleid door patriottische propaganda, naar de insectenplaneet om het Kwaad voorgoed uit te roeien. De overeenkomsten met de werkelijkheid van Afghanistan zijn zo treffend \u2013 van de wraakzucht na de aanslag (‘the only good bug is a dead bug’) tot de doelzoekende raketten waarmee de buitenaardse wezens in hun grotten worden bestookt \u2013 dat de regisseur een profetische blik wordt toegeschreven.<\/p>\n

‘In Starship Troopers,’ zegt Verhoeven, ‘was het de bedoeling om de facetten van de Amerikaanse maatschappij te laten zien die kunnen leiden tot fascisme: nationalisme, ultrapatriottisme, us against them. De film laat een imperialistisch, fascistisch utopia zien, waar de tegenstanders, de insecten, als duivelse wezens worden voorgesteld. Dat is precies wat nu gebeurt: in de woorden die Bush en het Pentagon na de aanslag gebruikten, zijn de terroristen geen mensen meer. Dat woordgebruik is bedenkelijk. Want wat is uiteindelijk het verschil tussen het terrorisme van Bin Laden en staatsterrorisme, zoals het platbombarderen van Duitse steden in de Tweede Wereldoorlog? Waarom is het een acceptabel en het ander niet?’<\/p>\n

Voor Paul Verhoeven is Hollywood sinds 11 september een aanmerkelijk minder gastvrij oord geworden. Kort na de aanslagen werden studiobazen en prominente regisseurs door de federale overheid krachtig aangespoord tot een vrijwillige bijdrage aan de strijd tegen het terrorisme. Voor de bijbehorende brainstormsessies ontving Verhoeven, als verdachte Europeaan, natuurlijk geen uitnodiging. Maar in de patriottische golf van zelfcensuur die volgde, ervaart hij dagelijks hoe moeilijk het is geworden nog films te maken die als ‘unamerican’ beschouwd zouden kunnen worden. In november zag Verhoeven zich genoodzaakt zijn voorbereidingen van de film Political Assassins te staken: het thema \u2013 de wijze waarop de Amerikanen na de oorlog gebruik maakten van naziwetenschappers \u2013 was te controversieel om ook maar de geringste kans op financiering te maken. Ook met de financiering van een nieuw filmproject, Pete Dexters Paperboy, geproduceerd door Jan de Bont, wil het niet vlotten. Het verhaal wordt in Hollywood, waar men nu alleen zonneschijn wil zien, te duister gevonden. Misschien houden de studiobazen hun hand ook op de knip vanwege het ontluisterende Showgirls (1995), de film die onbedoeld cultstatus verwierf als legendarische flop, na Verhoevens kassuccessen Robocop (1987), Total Recall (1990) en Basic Instinct (1992). Zijn laatste film Hollow Man van twee jaar geleden, een bloederig spektakel over een uit de hand gelopen wetenschappelijk experiment, werd aanmerkelijk beter ontvangen dan Showgirls. Maar Verhoeven heeft schoon genoeg van het sciencefictiongeweld dat Hollywood van hem verwacht.<\/p>\n

Mede daarom heeft de regisseur zijn hoop gevestigd op een aantal Europese projecten. Onlangs werd hij door het Britse Channel Four gevraagd voor de verfilming van Batavia’s Graveyard; het historische verhaal van de Hollandse Oost-Indi\u00ebvaarder die in 1628 schipbreuk leed op een koraalrif voor de kust van Australi\u00eb, waarna de opvarenden elkaar afslachtten tijdens een gruwelijke muiterij. Verhoeven ziet het schrikbewind van de muiters als een voorbeeld van ontluikend fascisme: een terugkerend thema in vrijwel al zijn films. Samen met zijn oude vriend Gerard Soeteman, met wie hij ooit Soldaat van Oranje en Turks Fruit maakte, werkt Verhoeven nu aan het scenario, zodat hij regelmatig in Den Haag te vinden is.<\/p>\n

Op een terras aan de Lange Voorhout neemt de regisseur een slok van zijn borrel-cola, en zegt: ‘Dat de Amerikanen geschokt zijn door wat er op 11 september gebeurd is, is begrijpelijk. Maar het leidt tot een soort staatsabsolutisme, waar de democratie zwaar onder te lijden heeft. Bijvoorbeeld de behandeling van de gevangen Al-Qaeda-strijders op Cuba, die ze officieel geen krijgsgevangenen noemen om alles met ze te kunnen doen wat ze willen. En het snelrecht van de militaire tribunalen: dat zijn uitwassen van ondemocratisch denken. En de Amerikanen weigeren ook nog mee te werken aan het Internationale Strafhof, hier in Den Haag.’ Hij wijst over de daken in de richting van Scheveningen en zegt grinnikend: ‘Straks landen hier de parachutisten om Amerikaanse militairen te bevrijden.’<\/p>\n

De Amerikaanse pers kon slecht uit de voeten met de ironie van Starship Troopers, waarin onwaarschijnlijk frisse, atletische jongens en meisjes welgemoed de galactische oorlog in worden gestuurd, in een enscenering vol verwijzingen naar Leni Riefenstahls nazipropaganda. Het ironische commentaar op de Amerikaanse samenleving ontging de Washington Post, die de regisseur betichtte van nazistische sympathie\u00ebn. Inmiddels wordt de film meer op waarde geschat: Starship Troopers heeft het zelfs gebracht tot studieobject aan menig Amerikaanse universiteit. Net als in Robocop gebruikt Verhoeven in Starship Troopers nieuwsflitsen om Amerikaanse toestanden op de hak te nemen, van de wapenlobby tot de doodstraf, die tijdens het maken van de film nergens zo enthousiast werd voltrokken als in Texas onder toenmalig gouverneur George W. Bush. Sinds dezelfde George W. vanuit het Witte Huis het terrorisme de oorlog heeft verklaard, is in Hollywood geen plaats meer voor ironische kanttekeningen. Een venijnige verwijzing naar de Isra\u00eblische nederzettingenpolitiek in Starship Troopers (het conflict met de insecten blijkt uitgelokt door extremistische kolonisten) bleef nog vrijwel onopgemerkt. Maar toen Verhoeven laatst in het Britse dagblad The Independent zei dat de Amerikaanse steun aan Isra\u00ebl helaas een fascistische staat heeft gecre\u00ebrd, werd hij in Hollywood van verschillende kanten gewaarschuwd dat hij zulke dingen beter niet nog eens kan zeggen.<\/p>\n

‘Hoe meer er gekoloniseerd wordt, hoe meer rotzooi we krijgen,’ zegt Verhoeven. ‘Zo gaat dat ook op de westelijke Jordaanoever. Maar in Amerika moet je daar niet over beginnen. In Hollywood kan je \u00fcberhaupt niet meer zeggen wat je denkt. Als je je scherp uitlaat over de politiek verminderen meteen je kansen om in Hollywood welke film dan ook te maken, zelfs al is het een komedie.’<\/p>\n

Bent u dus voorzichtiger geworden in uw uitspraken?<\/p>\n

‘Dat geloof ik niet, anders zou ik niet gewaarschuwd worden. Ik kan het ook niet laten mijn mond open te trekken. Ik zeg nu zelfs meer dan vroeger, maar wel beter gedocumenteerd: ik moet weten dat het klopt. Qua karakter sla ik graag voor de lol om me heen, maar in Amerika doe ik dat niet meer.’<\/p>\n

Over Nederland heeft u ooit gezegd dat het een paradijselijk oord is, waar de schaduwen van het kwaad nog niet rondwaren.<\/p>\n

‘Die tijd is voorbij, sinds Pim Fortuyn. Ik houd Amerikanen altijd voor dat Nederland een oase is van vrijheid, begrip, verdraagzaamheid, dat je hier niet bang hoeft te zijn voor je gezondheid of je oude dag. Maar nu opeens deze moord. Ik was echt verbijsterd. Al jaren hoor ik verhalen over groeiende spanningen tussen bevolkingsgroepen in Nederland, maar ik was me er totaal niet van bewust hoe diep de conflicten gaan.<\/p>\n

Voor veel mensen was Fortuyn een openbaring, een man die eindelijk zei wat iedereen altijd al dacht. Dat was bij Hitler ook het geval. Charisma is niet synoniem met goedheid. De mensen begrijpen niet wat er op het spel staat. Kijk naar Itali\u00eb op het ogenblik: dan hou je je hart vast. Je hoeft daar maar je bek open te doen op televisie of je wordt ontslagen. In Europa bestaat gelukkig nog steeds een sterke democratische stroom, het sociaal-humanistische denken is niet zomaar weggeveegd. Maar ultrarechts is in opkomst. Een stap verder en je moet het fascisme noemen.’<\/p>\n

Heeft de opkomst van rechts te maken met de behoefte aan verbondenheid, in een wereld die steeds complexer wordt?<\/p>\n

‘Dat denk ik wel. Mensen worden in deze tijd bedolven onder een exponentieel groeiende informatiestroom. Dat geeft een gevoel van totale verwarring. En bijna alle informatie die op ons afkomt, is negatief. Mensen w\u00edllen ook slecht nieuws, we zijn verliefd op destructie. Dat heeft een paradoxaal effect, want door die grenzeloze behoefte aan destructie ontstaat een diep onbehagen.’<\/p>\n

Wilt u weg uit Hollywood?<\/p>\n

‘Nee, ik denk nog niet: zo kan het niet meer. Mijn verzet tegen de situatie is nog steeds een bron van vreugde. Ik ben geen activist, ik vind films maken leuker. Maar de laatste tien jaar ben ik veel meer politiek bewust geworden.’<\/p>\n

Linkser, dus?<\/p>\n

‘Ja, totaal. Mijn eerste jaren in Amerika was ik zo hard bezig mezelf te bewijzen dat ik nauwelijks over de Amerikaanse politiek heb nagedacht, maar dat is de laatste tien jaar veranderd. Ik ben Chomsky gaan lezen, en iedere morgen luister ik naar NPFK, een progressief radiostation in LA. Daar krijg je heel wat te horen dat niet in de krant staat. Maar de progressieve beweging in Amerika is volstrekt marginaal. Mijn vrienden in Amerika lezen de New York Times, en denken echt dat dat de waarheid is. Maar alles wat je in de Amerikaanse kranten leest, is voorgekookt. Zeker wat er over Isra\u00ebl geschreven wordt.<\/p>\n

Het is idiotie te denken dat je Jeruzalem als heilige stad kunt opeisen. Al die godsdiensten zijn te vreselijk voor woorden. Godsdienst is een uitvinding van de priesters, volgens Nietzsche. En zo is het.<\/p>\n

Een Amerikaanse senator heeft laatst gezegd: is het de stad van God? Okay: dan mogen we er allemaal een stukje van lenen: joden, christenen \u00e9n Arabieren. Ik vind dat wel een mooi idee. Maar daar hoef je in Isra\u00ebl niet mee aan te komen. Sjaron wil gewoon Groot-Isra\u00ebl. Hij zou het Nieuwe Testament eens moeten lezen.<\/p>\n

Bijvoorbeeld het verhaal van de Barmhartige Samaritaan. Die parabel is zo vaak verteld dat het een clich\u00e9 geworden is, maar als je er goed over nadenkt, is het wereldschokkend. Zo’n verhaal te bedenken in die dagen van oog om oog, tand om tand, onder de overheersing van de Romeinen, de ultrafascisten van die tijd. We kunnen ons nauwelijks voorstellen hoe revolutionair de gedachte van naastenliefde was.’<\/p>\n

Op zijn zesentwintigste heeft Paul Verhoeven in een religieuze bevlieging op het punt gestaan naar Afrika af te reizen om het evangelie te gaan verkondigen. Bij de pinkstergemeente, waarvan hij kortstondig lid was, werd op zeker moment door een van de gelovigen in tongen tegen hem gesproken, hem aansporende naar verre landen te gaan om het woord Gods te verbreiden. Het is er niet van gekomen. ‘Ik heb er serieus over nagedacht,’ zegt Verhoeven. ‘Uiteindelijk heb ik toch besloten dat het geen opdracht van God was. Maar mijn grote belangstelling voor Jezus spreekt dat eigenlijk tegen.’ Grinnikend: ‘Misschien was het toch een boodschap.’<\/p>\n

Uw werk heeft hier en daar wel iets profetisch.<\/p>\n

‘Misschien. Ik hoop het. Wat er toen gebeurd is, heeft in ieder geval wel zijn sporen nagelaten. Hoe komt het eigenlijk dat ik ertoe in staat ben om al vijftien jaar lang boeken over Jezus te lezen? Ik heb er duizend nu. In christelijke taal heet dat: u bent toch aangeraakt. Het klinkt misschien corny, maar misschien is het wel zo. Ik kan mijn gedachten er niet vanaf houden. Ik pak liever een boek over Jezus dan dat ik naar de film ga.’ Met een ironische twinkeling: ‘Misschien ben ik wel een christen geworden, al ben ik nooit gedoopt.’ In Verhoevens films duikt het religieuze telkens op in nieuwe vormen. En al jaren speelt Verhoeven met de gedachte een film te maken over Jezus, maar de juiste vorm heeft hij nog niet gevonden. Daarom heeft hij besloten zijn kennis over de historische Christusfiguur, opgedaan tijdens het internationale Jesus Seminar waaraan hij regelmatig deelneemt, te bundelen in een boek.<\/p>\n

Religie is opeens terug op het wereldtoneel, de roep om verlossing is weer overal te horen.<\/p>\n

‘We willen allemaal graag geloven dat de zaken op een bovennatuurlijke manier geregeld worden. Bin Laden denkt dat hij er persoonlijk voor moet zorgen dat het Koninkrijk Gods aanbreekt. Jezus zelf was er ook van overtuigd dat het Koninkrijk Gods ieder ogenblik kon komen. Zijn vermogen mensen te genezen, was voor hem een teken dat God in aantocht was.<\/p>\n

Je hebt wonderen die echt kunnen plaatsvinden, zoals genezingen, en onmogelijke wonderen, zoals lopen over water of het voeden van duizenden mensen met een paar broden en een paar vissen. De wonderbare vermenigvuldiging is de uitdrukking van de hoop dat het ooit zo zal zijn. Dat zou je kunnen zien als een soort revolutionair denken.<\/p>\n

Bent u in de loop van de jaren anders gaan denken over het Kwaad?<\/p>\n

‘Alle Amerikaanse oorlogsfilms gaan ervan uit dat het Kwaad bestaat, maar ik ben ervan overtuigd dat dat onzin is. We zijn het zelf. Mensen zijn gewelddadige apen, die elkaar de hersens inslaan. We zijn helaas geen edelmoedige soort.’<\/p>\n

Bestaat er iets als morele vooruitgang?<\/p>\n

Even is het stil. ‘Ja, dat vind ik wel.’<\/p>\n

Wat leren we dan?<\/p>\n

‘Dat we allemaal in hetzelfde schuitje zitten. Ik denk dat er een zekere verruiming in de menselijke geest plaatsvindt. De grote vooruitgang is ieder mens als mens te zien, zoals jezelf. Dat hebben we geleerd, de laatste vijf-, zesduizend jaar, of het nu is door humanisme, religie of gewoon helder denken. De twee wereldoorlogen lijken er een teken van dat het niet waar is: dat gelijkheid alleen voor bepaalde mensen geldt. Hitler had het over lebensunwertiges Leben. Maar door de gruwelijke destructie in Europa zestig jaar geleden lijken de mensen een zekere bezinning gevonden te hebben.’<\/p>\n

Verhoeven heeft het gevoel dat voor hem een nieuwe levensfase is aangebroken. De regisseur die met sardonisch genoegen de gruwelijkste uitspattingen in beeld bracht, van de beruchte homoverkrachting in Spetters tot de hectoliters bloed in Hollow Man, bekent dat hij te langen leste iets lichtvoetigs wil maken, iets charmants.<\/p>\n

‘Iets waarmee ik een glimlach op de gezichten kan brengen,’ zegt hij. ‘Misschien werkt dat beter dan aanklagen, dan de mensen voortdurend confronteren met wat donker en duister is.’<\/p>\n

Genoeg geprovoceerd?<\/p>\n

‘Ik kan niet zeggen dat ik echt over mijn baldadigheid heen ben: dat zal wel nooit lukken. Ik blijf het leuk vinden mensen tegen hun poten te trappen. Maar daarnaast wil ik eens iets anders doen. Ik ben nu bezig met het scenario van Azazel, naar een boek dat speelt in 1876 van de Russische schrijver Boris Akoenin. In dat verhaal herken ik iets van de ongeschonden, onbedorven vreugde die ik als kind voelde bij het lezen van mijn eerste Kuifje-album, kort na de oorlog. Die vreugde wil ik in de film proberen uit te drukken. Het boek heeft iets hoopvols, een soort levensvreugde waar ik lang geen oog voor heb gehad. Ik heb bijvoorbeeld jarenlang niet naar bloemen gekeken \u2013 dat vond ik flauwekul. Nu zie ik dat anders.’<\/p>\n

Het begin van dat boek is typisch Paul Verhoeven: een jongeman in een park in Moskou verklaart de liefde aan een meisje, zij wijst hem af, hij schiet zich door zijn hoofd.<\/p>\n

Brede grijns. ‘Het verhaal heeft wel een edge, anders zou ik er niet aan beginnen. In Kuifje vallen ook doden, zo zit het leven in elkaar. Bovendien: je k\u00e1n helemaal geen kunst maken als er niets dramatisch gebeurt. Als alles leuk is, heb je geen verhaal. Het moet natuurlijk wel m\u00edjn film worden, en niet iets van Spielberg, die de neiging heeft alles af te vlakken, \u00e1\u00e1rdig te maken.’ Hij trekt een vies gezicht: \u00e1\u00e1rdig, het woord alleen al. ‘Waar het om gaat, is de manier van kijken: in de eerste sc\u00e8ne met de zelfmoord wil ik het bloed niet laten zien, behalve’ \u2013 hij laat zijn handen zweven, met dansende vingers \u2013 ‘kleine spatjes op bloembladeren die voorbij dwarrelen’. Enthousiast veert hij op uit zijn stoel, alsof hij het beeld voor zich ziet.<\/p>\n

In de jaren zeventig noemde Verhoeven zijn werk ‘Hollands realisme’, om het voor de filmcritici acceptabel te maken. Laatst wees Gerard Soeteman hem erop dat er nog best wat in zit ook. Jeroen Bosch, Pieter Bruegel en de Hollandse meesters hadden geen enkele moeite met het echte leven. Op een winterlandschap van Avercamp is te zien hoe een vrouw onderuit gaat bij het schaatsen. Tot groot plezier van Verhoeven biedt de schilder via het spiegelende ijs een blik onder haar rokken, zoals Verhoeven dat zelf deed met Sharon Stone in Basic Instinct: in Amerika werd er schande van gesproken. Verhoeven moet grinniken als hij eraan denkt.<\/p>\n

‘Maar mijn nieuwe film wordt niet, zoals ik vaak gedaan heb, provocerend, brutaal en grof,’ zegt hij. ‘In de jaren na de oorlog wilde niemand slecht nieuws horen. Misschien ben ik daarom tegen schenen gaan schoppen, ben ik gaan roepen: z\u00ed\u00e9n jullie het dan niet? De wereld \u00eds niet goed. We slaan elkaar de hersens in, we moorden, poepen en pissen. En seks is niet hetzelfde als liefde: dat gaat met een stijve pik in een vagina, en vocht, en vaak volslagen liefdeloos. Kijk dan, zie dan hoe het \u00e9cht is! Ik heb het altijd als mijn taak gezien het gezag onderuit te halen. Maar de wereld is zo ontwricht geraakt dat ik er iets hoopvols tegenover wil stellen. Tot nu toe heb ik er altijd in geramd: dit is de realiteit, zo is het nu eenmaal, dan laat ik het ook zo zien. Nu denk ik: zo is het nu eenmaal, maar ik laat het n\u00ed\u00e9t allemaal zien. Er gebeuren vreselijke dingen in de wereld, maar toch is er hoop. En dat is eigenlijk heel mooi.’ <\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Regisseur Paul Verhoeven voelt in Hollywood de toenemende druk van het patriottisme (‘je kunt er niet meer zeggen wat je denkt’). Een gesprek over 11 september en Hollywood, over Bin Laden en Bush, Fortuyn en Jezus. De voormalige provocateur: ‘De wereld is nu zo ontwricht geraakt, dat ik er iets hoopvols tegenover wil stellen.’<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[2207,253,9,269],"tags":[3117,783],"acf":[],"author_name":"Thijs Broer","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126643"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=126643"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126643\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Thijs Broer","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=126643"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=126643"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=126643"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}