{"id":126603,"date":"2003-01-18T10:01:00","date_gmt":"2003-01-18T08:01:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/martin-scorsese-ik-zie-niets-heroisch-in-geweld\/"},"modified":"2003-01-18T10:01:00","modified_gmt":"2003-01-18T08:01:00","slug":"martin-scorsese-ik-zie-niets-heroisch-in-geweld","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/martin-scorsese-ik-zie-niets-heroisch-in-geweld\/","title":{"rendered":"Martin Scorsese: ‘Ik zie niets hero\u00efsch in geweld’"},"content":{"rendered":"
\n

18-01-2003
Door Ab van Ieperen<\/p>\n

‘Gangs of New York’ gaat over het verleden van de New Yorkse Lower East Side, maar vertelt \u00f3\u00f3k de voorgeschiedenis van bijna alle eerdere films van Martin Scorsese \u2013 maker van onder veel meer ‘Taxi Driver’, ‘Raging Bull’, ‘New York, New York’. ‘Voor elke regisseur geldt: er zijn films die je k\u00fant maken, films die je w\u00edlt maken en films die je m\u00f3\u00e9t maken. Dit is zo’n film die moest.’<\/p>\n

Na vele jaren voorbereiden en weer afgelasten werd twee jaar geleden op de` filmstudioterreinen van Rome het negentiende-eeuwse downtown New York nagebouwd. Het filmdecor voor Gangs of New York van regisseur Martin Scorsese, over de strijd van geboren Amerikanen tegen de nieuwe Ierse emigranten \u00e9n over de wraak van de jonge Ier Amsterdam Vallon (DiCaprio) op de moordenaar van zijn vader, ‘nativisten’-leider Bill the Butcher (Daniel Day-Lewis).<\/p>\n

De set bleef hermetisch afgesloten voor de pers, wat leidde tot een geruchtenstroom over conflicten en problemen bij de duurste productie waarvoor Scorsese ooit verantwoordelijk was: honderd miljoen dollar. Waarvan een vijfde DiCaprio’s gage \u2013 want Scorsese mag dan gelden als de belangrijkste cineast van Amerika, Gangs of New York was niet gemaakt als Leonardo DiCaprio geen star-vehikel nodig had gehad. Na ‘9-11’ werd de premi\u00e8re afgelast, wat nog meer voedsel gaf aan de veronderstelling dat er iets goed mis was met Gangs of New York.<\/p>\n

Nu de film eindelijk te zien is, blijkt hij noch het absolute meesterwerk dat werd gehoopt, noch de megalomane miskleun die was gevreesd. Het is vooral een optelsom van imposante en lyrisch barokke sc\u00e8nes, het door de producenten ge\u00ebiste inkorten met een uur heeft verhaallijnen en bijrollen gereduceerd. Scorseses bevlogen vormgeving helpt zijn film over de ontstane hiaten heen, al blijft DiCaprio’s eendimensionale sterrol problematisch. Hij is wel overtuigend als verbeten doorzetter, maar niet in zijn ambigue relatie met The Butcher (een verbluffende Day-Lewis) of in zijn romance met de uit zelfbehoud stelende en hoererende Jenny (een opmerkelijk geloofwaardige Cameron Diaz).<\/p>\n

Ondanks verdeelde kritieken in de Verenigde Staten kreeg Gangs of New York al een reeks filmprijsnominaties en is de film een groter commercieel succes dan verwacht. De Europese premi\u00e8res vallen samen met Scorseses reis langs Europese cinematheken, in zijn rol van voorvechter van de noodzaak voor goede conservatie en restauratie van oude films.<\/p>\n

In de dossiers kwam ik een advertentie tegen uit 1978 waarin u al ‘Gangs of New York’ aankondigde.<\/p>\n

‘Voor elke regisseur geldt: er zijn films die je k\u00fant maken, films die je w\u00edlt maken en films die je m\u00f3\u00e9t maken. Gangs of New York is zo’n film die moest. Anderen hebben me erop gewezen dat Gangs of New York de voorgeschiedenis vertelt van bijna alle eerdere films die ik heb gedaan. Toch denk ik dat die andere films nodig waren om deze te kunnen maken, of: te maken op deze manier.’<\/p>\n

‘Gangs of New York’ vertelt een Amerikaanse geschiedenis die in Europa onbekend is, de geschiedenis van Lower East Side waar u zelf opgroeide. Kende u die feiten?<\/p>\n

‘Van vriendjes hoorde ik verhalen die ze van grootouders of oudooms hadden. Mondelinge overlevering maakt geleidelijk alles mooier en spectaculairder, je ervaart die verhalen als fabels. Op school zat ik met een handvol Italo-Amerikanen en een meerderheid van Ieren. Voor mij waren dat de Amerikanen bij uitstek, omdat ze met zovelen waren en perfect ge\u00efntegreerd leken in het systeem, prominente posities bekleden bij kerk, politie, lokale overheden. Ik was geschokt te horen wat mensen die in mijn ogen bevoorrecht leken, hadden moeten verduren om te worden geaccepteerd. Ook in een land dat zich erop liet voorstaan toevlucht te zijn voor thuislozen en minderbedeelden, op zijn vrijheid van godsdienst. Want de reden waarom Ieren werden gemaltraiteerd, lag in hun religie. De nativisten waren bang voor politieke invloeden van buiten en dus anti-katholiek.<\/p>\n

In 1970 trof ik in de boekenkast van een vriend The Gangs of New York, dat journalist Herbert Ashbury had geschreven in 1928. Ik heb het in \u00e9\u00e9n ruk uitgelezen, gefascineerd door bendenamen als Dead Rabbits en Plug Uglies en door een aspect van de burgeroorlog waarvan ik niks wist. Op school leerde je dat de oorlog zich uitsluitend had afgespeeld in het zuiden en dat het noorden zich eendrachtig had ingezet om de nationale eenheid te bewaren. Geen idee dat die oorlog ook New York, Boston of Philadelphia had bereikt. De Draft Riots, het verzet tegen de pas ingestelde dienstplicht die je kon afkopen met driehonderd dollar, zodat alleen de allerarmsten in het leger moesten. Duizenden zijn in opstand gekomen tegen de welgestelde WASP’s uptown, staken hun huizen in de fik, tot het leger dat net in Gettysburg had gestreden de rellen kwam onderdrukken. In Europa weet iedereen van de Franse Revolutie, de Oktoberrevolutie of de Commune, voor kapitalistisch Amerika is opstand tegen de rijken zo’n onverteerbaar feit dat de Draft Riots uit de geschiedenisboeken zijn geschrapt. Terwijl zij de eerste testcase waren van de nieuwe democratie, \u00e9n een van de voornaamste wortels van het racisme: toen de armelui niks hadden bereikt in de strijd tegen de welgestelden, gingen ze verbitterd naar beneden trappen, tegen die nog maar net bevrijde negers.<\/p>\n

Toen ik het boek herlas en de bronnen raadpleegde waarop Ashbury zich baseert, werd ik me bewust van de geschiedenis van mijn dagelijkse omgeving. Dat het kerkhof waar ik Mean Streets heb gedraaid de allereerste katholieke begraafplaats in New York was, bijvoorbeeld.<\/p>\n

Ik wilde toen nog zo’n regisseur worden als in Hollywoods golden era, die elk genre even goed beheerst. Waarschijnlijk dacht ik na het succes van Taxi Driver dat ik al zo’n regisseur w\u00e1s. Ik stelde me een toekomst voor waarin ik een musical zou maken en dan een western en in Gangs of New York zag ik een historisch epos dat ook in het rijtje paste. De musical New York, New York drukte me met de neus op mijn beperkingen. Zonder dat ik daar zelf erg in had gehad, had ik een psychodrama gemaakt dat meer verwant was aan John Cassavetes dan aan MGM. Iedereen die aan die film werkte, lag tijdens de opnamen in scheiding, ikzelf ook, geen gemoedstoestand voor een meeslepende muzikale romance. Ik besefte dat ik niet de flexibele allesfilmer was voor wie ik me had gehouden, dat ik alleen dicht bij mezelf en mijn leefwereld kon blijven. Daarom liet ik altijd mijn ouders meespelen, geen nepotisme, maar om me thuis te voelen in mijn films. Elke film die ik maak, is mijns ondanks een zelfportret, daarom haat ik het om mijn eigen films terug te zien.<\/p>\n

Mijn maatje Jay Cocks (criticus van Time Magazine die Scorsese en Robert De Niro aan elkaar heeft voorgesteld \u2013 AvI) had intussen een scenario geschreven voor Gangs of New York. Zoiets had hij nooit eerder gedaan, het was nog een opzet in uiterst ruwe vorm: simpelweg gebeurtenissen op een rij: de cholera-epidemie, het enorme sociale belang van theater in die tijd, de eerste uitingen van racisme, de constructie van de Brooklyn Bridge. Het had geen structuur, geen centrale personages voor de dramatische lijn. Ik wist dat dat script drastisch moest worden bewerkt, dat bouwen van de brug zou leiden tot een onmogelijk te financieren film. Maar intussen veranderde het klimaat: Michael Cimimo kwam met Heaven’s Gate waaraan de studio failliet ging, zodat niemand zich nog wilde wagen aan historische films. Ik maakte Raging Bull en King of Comedy die \u2013 hoezeer ze nu ook worden gewaardeerd \u2013 bepaald geen commerci\u00eble successen waren, er was niet langer plaats voor persoonlijke films. Robert De Niro die in al mijn films had gespeeld en ik liepen niet meer synchroon in ontwikkeling: later hebben we opnieuw films samen gedaan, maar toen waren we tien jaar verder. Op dat moment voelde het of ik geen spreekbuis meer had. Paramount gelaste The Last Temptation of Christ af. Ik dacht: in de Amerikaanse cinema is voor mij geen plaats, ik moet naar Itali\u00eb en televisiefilms draaien voor de RAI. Bertolucci en Olmi hadden voor de RAI gewerkt, alle films van de gebroeders Taviani zijn in eerste instantie voor de tv gemaakt. Ik had het ambitieuze plan voor een reeks heiligenlevens.<\/p>\n

Ik vrees dat deze gespletenheid mij altijd blijft kenmerken. Als toeschouwer kan ik nog zo houden van Hollywood-producties, als filmer ligt mijn voorkeur bij de Europese en independent cinema. Ik zag als kleuter voor het eerst Italiaanse films op de tv, een openbaring om de taal te horen die mijn ouders en grootouders spraken. De latere fascinatie voor Hollywood-films ontstond door de voor mij exotische personages. Ik ben opgegroeid tussen Italianen, zwarten en Porto Ricanen, maar de WASP’s uit de chique huizen uptown k\u00e9nde ik niet, die zag ik alleen op film. Een droomwereld waaraan ik me vergaapte, maar niet verwant voelde. Terwijl ik toch ook Amerikaan was. En nog steeds voel ik me totaal ontheemd in Los Angeles, meer dan in Europese steden. Maar goed dat ik geen auto rijd, zonder taxi’s zou ik er nog altijd reddeloos verdwalen.’<\/p>\n

De typische Scorsese-held is iemand die door een spiraal van hels geweld moet om uiteindelijk tot louterende verlossing te komen, al bekoopt hij die meestal met zijn leven.<\/p>\n

‘Dat ik mijn films zelfportretten noem, betekent niet dat de hoofdpersonen mijn alter ego zijn. Misschien dat ik me ooit vooral identificeerde met wat De Niro deed, nu is het meer de totaliteit van de films die mij weerspiegelt. Ik h\u00f3\u00f3p dat verlossing het centrale thema is, maar ik zou mezelf gelouterd noch verlost durven noemen. Ik ben nog zoekende. Vier echtscheidingen plus desastreuze relaties zonder trouwboekje, dat duidt bepaald niet op een afgeronde persoonlijkheid. Toch gaat het leven niet zonder invloed aan me voorbij. Kort na elkaar zijn mijn vader en moeder gestorven, en al ben je de vijftig gepasseerd, het is toch een keerpunt als je niet langer het kind van je ouders bent. Net voor ik aan Gangs begon, had ik weer een dochter gekregen, de kans voor haar de vader te zijn die ik nooit ben geweest voor mijn andere kinderen. Geen onderwerp waarover ik gemakkelijk of graag praat: die persoonlijke strijd heeft de filmrelatie van Amsterdam Vallon met Bill the Butcher mede bepaald. Om volwassen te worden, moet je je vrijmaken van de vader \u2013 de surrogaatvader die Bill ondanks alles voor Amsterdam is geworden \u2013 maar kun je spreken van verlossing als degene van wie jij je ontdoet, jou ziet als zijn wapen voor zelfmoord?<\/p>\n

Ik wil niemand voorschrijven hoe hij mijn films moet ervaren, maar kom in verzet als ik hoor dat ik zo gefascineerd zou zijn door geweld. Ik ben gefascineerd door de futiliteit van geweld, ik zie daar niets hero\u00efsch of glorieus in. In hun slotgevecht zijn Amsterdam en Bill bedekt met stof en modder, opgegraven fossielen, onherkenbare anonieme delen van de massa, hetzelfde moment al vergeten door de historie. De negentiende eeuw is het bloedigste hoofdstuk uit het boek Amerika, ook omdat de media nog geen rol speelden. Als je als underdog aandacht wilde krijgen, m\u00f3\u00e9st je met zijn allen de straat op om met stenen te smijten.<\/p>\n

Geweld is bij mij altijd een metafoor. Als astmapati\u00ebnt kon ik nooit aan sport doen, ik h\u00e9b niks met sport. Kerels die achter een balletje hollen en andere kerels die daar warm voor lopen, zijn me wezensvreemd. Toch heb ik films gemaakt over een bokser (Raging Bull) en een biljarter (The Color of Money). Die sporten interesseren me evenmin, maar degenen die ze beoefenden des te meer. Het gaat altijd meer om de personages dan om het verhaal. Je moet erg bij jezelf te rade gaan voor je aan een film begint. Ze hebben Schindler’s List aangeboden, ik vond dat je joods moest zijn om die film te maken; Clockers heb ik overgedaan aan Spike Lee, want ik dacht niet recht te kunnen doen aan hoe het is zwart te zijn in Amerika. Anders krijg je vlakke onverplichtende films en daar zijn er al te veel van.<\/p>\n

Je moet zoveel mogelijk de feiten respecteren, geen geschiedvervalsing. Omwille van het klassieke wraakdrama wordt “mijn” Bill the Butcher gedood tijdens de Draft Riots, in werkelijkheid is hij verongelukt bij een kroeggevecht. Daarom heeft hij een andere achternaam gekregen: Cutting. Merkwaardig is dat juist de nauwgezette historische reconstructies in de film het uitzonderlijkst werken: de Ierse Dead Rabbits die met flambouwen uit de catacomben van Manhattan Rock komen, om in de sneeuw te vechten met de nativisten in ook al van die bizarre kostuums, je hebt geen idee waar je bent. De Draft Riots aan het slot als midden in de straatoorlog kanonskogels inslaan die zijn afgevuurd door de marine in de haven, alsof het de Apocalyps is.<\/p>\n

In de New York-reconstructie van Dante Ferreti op zeventienduizend vierkante meter van Cinecitt\u00e0 zijn alle beschrijvingen uit de research nagevolgd. De afstand van Paradise Square \u2013 het plein waar de conflicten zich concentreerden \u2013 tot de kaden was even groot als in werkelijkheid, ons nagebouwde Broadway net zo breed of smal als in de negentiende eeuw. Maar juist het middendeel \u2013 sc\u00e8nes in de vleeshallen, de kroeg Satan’s Circus en de Chinese hoerenkast \u2013 hebben we bewust getracht surrealistisch uit te vergroten, om het gevoel te geven van een omgeving waar niets zeker is, waar elk moment wat onvoorziens gebeurt. Voor mij is de film gevoelsmatig meer een opera dan een antropologisch document. Eerst was het een aangrijpend idee bezig te zijn op de grond waar Fellini zijn grote films maakte, maar dat was ik snel kwijt. We filmen in herfst en winter: in zonlicht zien decors er vaak nep uit voor het blote oog, maar met grauw weer, echte regen en sneeuw leek alles authentiek. Als ze vragen: hoe was het zo lang in Rome te leven? reageer ik: hoezo? Ik heb geleefd in New York!’<\/p>\n

Onvoorstelbaar dat de film ruim twee jaar geleden is opgenomen, dat het scenario nog ouder is, zo frappant zijn alle parallellen met de hedendaagse multiculturele problemen.<\/p>\n

‘Daar stond ik zelf ook versteld van. Nadat ik Goodfellas had gemaakt die me weer zelfvertrouwen had gegeven \u00e9n vertrouwen van de producers, was ik in Japan om te acteren bij Akira Kurosawa. Daar herlas ik het scenario en zag in dat het complexer moest dan de traditionele tegenstelling held-schurk, dat de nominale schurk een tweede vader voor de held moest zijn. Het is nog bijgeschaafd door andere schrijvers, maar inhoudelijk lag het script dat is gefilmd vast sinds 1993. Zes jaar later kwam Mike Ovitz langs die ooit mijn agent is geweest, of ik soms plannen had die geschikt waren voor Leonardo DiCaprio met wie hij inmiddels was geassocieerd. Ik vertelde van projecten in ontwikkeling, maar hij zei: waarom niet Gangs of New York? Leo leek hem perfect als Amsterdam. Zo kwam eindelijk alles in gang. Dat de corrupte democratische kandidaat Boss Tweed zegt: the first rule of politics, ballots don’t make the votes, the counters make the votes, is geschreven en gedraaid v\u00f3\u00f3r het gesjoemel met de stemtelling in Florida, maar het is onmogelijk daar nu niet aan te denken. Vaak luisterde ik naar dialogen dat ik dacht: als je “katholieken” vervangt door “moslims” is het of ik straatinterviews in het journaal hoor.’<\/p>\n

Niet alleen is het uitbrengen van uw film na 11 september een jaar uitgesteld, van producent Miramax moest u hem met een uur bekorten.<\/p>\n

‘Ik ben erg erkentelijk dat ik deze film eindelijk heb kunnen maken, maar hij vertelt maar een fractie van wat hij zou k\u00fannen vertellen. Of had moeten vertellen. Iemand als Boss Tweed is zo’n monumentaal personage, daar moet je eigenlijk een hele film aan wijden, hem niet reduceren tot bijrol. Misschien dat er meer aandacht voor deze periode komt, \u00e1ndere films. Toch moet ik stellen dat het verbazingwekkend is hoezeer het resultaat lijkt op wat me in 1978 voor ogen stond. Ondanks alle tussentijdse veranderingen zijn de ouverture \u2013 het verslaan van de Ieren door de nativisten \u2013 en de finale met de Draft Riots ongewijzigd gebleven.<\/p>\n

Vanaf het eerste begin heb ik geweten wat de eindbeelden van Gangs zouden zijn, links in het kader de Brooklyn Bridge terwijl je intussen de skyline ziet ontstaan en veranderen. Nee, geen moment heb ik een skyline overwogen z\u00f3nder Twin Towers. Het ging me om hoe New York is opgebouwd, met bloed, corruptie, geweld en onderdrukking \u00e9n idealen en energie. De vernietiging van New York is een ander onderwerp.<\/p>\n

Er wordt wel gevraagd waarom ik Bill the Butcher laat bivakkeren in slachthuizen. Behalve dat me dat een passende omgeving leek voor een messentrekker met zo’n bijnaam, ben ik zelf opgegroeid met meerdere slagerijen in mijn buurt. Kent u mijn debuutfilm Who’s That Knocking at My Door? De slagersvrouw daaruit is in 2000 overleden, bijna honderd jaar oud. Haar zonen die de zaak hebben overgenomen, zijn ver in de zeventig. Ik moest er altijd boodschappen doen voor mijn moeder, met uitdrukkelijke instructies op te letten of de beste lappen vlees werden afgesneden. Hoe aandachtiger ik toekeek, hoe gefascineerder ik werd, ik ging ook kijken hoe andere slagers hun mes gebruikten. Maar het allerbelangrijkste was mijn besef dat mensen ook dieren zijn.’<\/p>\n

<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

‘Gangs of New York’ gaat over het verleden van de New Yorkse Lower East Side, maar vertelt \u00f3\u00f3k de voorgeschiedenis van bijna alle eerdere films van Martin Scorsese \u2013 maker van onder veel meer ‘Taxi Driver’, ‘Raging Bull’, ‘New York, New York’. ‘Voor elke regisseur geldt: er zijn films die je k\u00fant maken, films die je w\u00edlt maken en films die je m\u00f3\u00e9t maken. Dit is zo’n film die moest.’<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[2207,253,9,269],"tags":[3111,783],"acf":[],"author_name":"Ab van Ieperen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126603"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=126603"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126603\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ab van Ieperen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=126603"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=126603"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=126603"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}