{"id":126559,"date":"2003-03-22T11:15:00","date_gmt":"2003-03-22T09:15:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/saul-zaentz-in-jack-nicholsons-ogen-zie-je-alles\/"},"modified":"2003-03-22T11:15:00","modified_gmt":"2003-03-22T09:15:00","slug":"saul-zaentz-in-jack-nicholsons-ogen-zie-je-alles","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/saul-zaentz-in-jack-nicholsons-ogen-zie-je-alles\/","title":{"rendered":"Saul Zaentz: ‘In Jack Nicholsons ogen zie je alles’"},"content":{"rendered":"
\n

22-03-2003
Ab van Ieperen<\/p>\n

Hij produceerde platen van Creedence Clearwater Revival en Sonny Rollins, en stapte over naar de filmbusiness. Sinds ‘One Flew Over the Cuckoo’s Nest’ heeft Saul Zaentz in Hollywood en ver daarbuiten een grote naam als producent van films-naar-onverfilmbare-boeken.<\/p>\n

Zijn eerste film was een cultsuccesje, de tweede haalde nooit de bioscoop, maar met One Flew over the Cuckoo’s Nest won producent Saul Zaentz de jackpot. Platenbaas Zaentz was een kwarteeuw geleden na verkoopsuccessen als Creedence Clearwater Revival, Lenny Bruce, Charlie Parker, Sonny Rollins en Dave Brubeck overgeschakeld op filmproductie. Tegenwoordig geldt hij als uitzonderlijk in Hollywood, en niet alleen omdat hij de boeken die hij verfilmt ook werkelijk heeft gelezen. Zij voorkeur gaat daarbij uit naar moeilijk te verfilmen boeken: In de ban van de ring als tekenfilm, Peter Shaffers Amadeus, Paul Theroux’ Mosquito Coast, Milan Kundera’s The Unbearable Lightness of Being, Peter Mathiesens At Play in the Fields of the Lord en Michael Ondaatjes English Patient. Zaentz bleef steeds dicht bij het origineel door de auteurs zo mogelijk bij de adaptatie te betrekken. Hij werkte met buitenlandse regisseurs, scenarioschrijvers en acteurs als Milos Forman, Peter Weir, Hector Babenco, Jean-Claude Carri\u00e8re, Daniel Day-Lewis, Juliette Binoche. Met uitzondering van Cuckoo’s Nest waren zijn films dan ook het succesvolst b\u00fa\u00edten de Verenigde Staten.<\/p>\n

De laatste tijd grossiert Zaentz (82) in carri\u00e8reprijzen \u2013 vorige maand ontving hij van de British Film Academy de Lifetime Achievement Award. Hij bereidt een Coetzee-verfilming voor, en Formans film over Goya.<\/p>\n

Tot dat recente eerbetoon bleef u altijd op de achtergrond, ondanks uw successen.<\/p>\n

‘Bijna niemand weet wat een producent nu eigenlijk d\u00f3\u00e9t. Uitgezonderd moguls als Zanuck, Goldwyn of Warner met eigen studio’s kregen producers nooit veel aandacht. De independent producer vindt een oorspronkelijk gegeven, boek of toneelstuk met filmpotentie. Hij zoekt de geschikte scenarist, regisseur, acteurs en als het project rond is, probeert hij geld te vinden. Dat gaat steeds moeizamer: budgetten worden hoger, de bronnen waaruit je kunt putten blijven dezelfde. Vervolgens begeleidt hij elke fase van het filmen. Ik ben continu op de set, om omstandigheden te scheppen waarin iedereen optimaal kan werken, niet afgeleid door gebeuzel. Zie ik dingen waar ik het mee oneens ben of over twijfel, bespreek ik ze ‘s avonds. Nooit laat ik de regisseur zich op de set verantwoorden.’<\/p>\n

Waarom bent u van de muziekindustrie naar film overgestapt?<\/p>\n

‘Ik had fantastisch gewerkt met jazzimpresario Norman Grantz. Een keiharde klootzak, maar goudeerlijk. Normans werk was gebouwd op loyaliteit: jaren was hij manager van Ella Fitzgerald, Count Basie of Stan Getz en nam hun platen op, zonder contract. Alleen een handdruk. Een tijd terug baarde Sonny Rollins opzien toen hij vertelde dat hij in de dertig jaar dat hij albums met me maakt nog nooit \u00e9\u00e9n contract had getekend. Dat leek hem een aanfluiting \u2013 alsof we niet elkaar konden vertrouwen.<\/p>\n

Toen ik Fantasy Records had gekocht, had ik mazzel dat de debuutelpee van Creedence Clearwater Revival \u2013in wie niemand brood zag \u2013zo’n hit werd. Ik kon snel mijn leningen aflossen, maar de uitdaging verdween \u00f3\u00f3k. Ik wilde films doen. Ging vergeefs aan achter de rechten van One Flew over the Cuckoo’s Nest, die bleek Kirk Douglas te hebben; van At Play in the Fields of the Lord die MGM al had.<\/p>\n

Muziekcriticus Ralph Gleason had een idee dat Don Carpenter uitwerkte tot scenario, Payday, met re\u00eble kennis van de muziekindustrie. Mij sprak aan dat het niet over sterren ging, maar over het tweede garnituur. Geen kassucces, ondanks jubelrecensies. We hebben bij die film fouten gemaakt, bijrollen waarvan we dachten: die komen er niet op aan. Daarvan leerde ik: er hoeft maar \u00e9ven iemand in beeld te zijn die ongeloofwaardig is en een stuk van je verhaal wordt door de plee gespoeld. Maar we waren blij genoeg met het resultaat om d\u00f3\u00f3r te willen. Ik werd gebeld door Michael Douglas of er nog interesse was voor Cuckoo’s Nest, zijn vader vond zich te oud voor de rol. Ik zei: dan laat ik me ook geen andere hoofdrol opdringen, ik produceer niet als ik niet z\u00e9lf cast en regisseur kan kiezen.’<\/p>\n

Wat was de afweging Milos Forman als regisseur te vragen?<\/p>\n

‘Amerikaanse regisseurs zeiden: dit klaar ik wel, maar ze vertelden nooit h\u00f3\u00e9 ze de film zagen. We waardeerden Milos’ Tsjechische films, maar twijfelden of hij Amerika genoeg kende om het idioom en gedrag van de acteurs te beoordelen. Die willen dialogen veranderen en naar zich toe halen. Soms werkt dat \u2013 Jack Nicholson improviseerde zomaar in jarenvijftigslang, zegswijzen die ik in geen twintig jaar had gehoord \u2013 maar meestal leidt het tot onzin en anachronisme. Iemand vroeg: ken je Taking Off<\/i>? Milos’ eerste Engelstalige film. Toen we die zagen, wisten we dat hij de juiste intelligentie en gevoeligheid had. Elke studio had in die tijd films over hippies, de een nog vreselijker dan de ander, die vertelden hoe idealistisch jongeren waren en welke volslagen malloten hun ouders. Milos toonde dat ze allebei geen benul hadden wat ze wilden. Ik woonde in San Francisco tussen lieden zoals in die film en herkende zijn gelijk. Al wist hij niet alles van Amerikanen, Milos wist veel van m\u00e9nsen.’<\/p>\n

Later kwam ook de film naar ‘At Play in the Fields of the Lord’, uw enige flop. Wat ging er mis?<\/p>\n

‘Ik heb daar wel een idee over, maar ik weet niet of dat klopt. Tom Waits w\u00edl acteren maar is geen acteur, het enige wat hij kan spelen is Tom Waits. Tom Berenger is een hol vat die denkt dat de rol okay is als zijn uiterlijk klopt, dat hij vanbinnenuit niks hoeft toe te voegen. In Nicholsons ogen zie je alles, je w\u00e9\u00e9t wat hij denkt. Bij Berenger zie je niks. Maar het was onze eigen schuld, niemand had ons verplicht Tom en Tom te nemen. Soms maak je een film die het publiek simpelweg n\u00ed\u00e9t lust.’<\/p>\n

U hebt de reputatie dat u kiest voor ‘onverfilmbare’ romans.<\/p>\n

‘N\u00ed\u00e9t onverfilmbaar, is gebleken. Ik snap nooit dat je rechten koopt van een roman om hem onderuit te halen. Verzin dan zelf wat! Je moet wel een persoonlijke, afwijkende visie hebben op de stof. Met slaafs illustreren bewijs je de auteur een slechte dienst. Romans zijn introspectief, beschrijven denkprocessen, de lezer kan terugbladeren en tijd nemen om het te overwegen. Een film is lineair en gaat maar door: als je achteraf moet reflecteren over een sc\u00e8ne, pik je volgende sc\u00e8nes niet op. Binnen zo’n andere aanpak moet je wel geest en essentie van het boek bewaren. Maar, net als in het gewone leven: soms verzin je een waarheid die m\u00e9\u00e9r waar is dan de re\u00eble feiten. Voor film moet je er weleens wat bij bedenken dat \u2013 visueel \u2013 getrouwer kan blijken dan het volgen van de letter. Je mag nooit zo eerbiedig zijn dat je manco’s van een boek niet opmerkt.<\/p>\n

Michael Ondaatje schrijft in The English Patient bijvoorbeeld dat de Indi\u00ebr Kip zodra hij hoort van de atoombom de consequenties beseft en constateert dat hij alleen tegen kleurlingen wordt gebruikt. Tijdens Hirosjima streed ik in de Stille Oceaan zonder dat ik ook maar een idee had w\u00e1t de atoombom was, ook mijn officieren niet. Wij dachten dat het gewoon een zwaarder type bom was. Als Dresden al niet was gebombardeerd, had niemand geaarzeld een atoombom te droppen op Duitsland. Toen we dat met hem doorspraken, zei Michael dat velen hem daarop hadden aangesproken. Als hij langer aan de roman had gewerkt, had hij het zelf veranderd.’<\/p>\n

‘The English Patient’ plaatste de liefde van graaf Almasy en de Britse Lady \u2013 in de roman nogal op de achtergrond \u2013 prominent in de aandacht.<\/p>\n

‘Het regiedebuut van regisseur Anthony Minghella Truly, Madly, Deeply had ik opmerkelijk gevonden. Geschreven met inzicht, humor en gevoel voor structuur, \u00e9n hij kon omgaan met acteurs. Wat kleine foutjes, het was tenslotte zijn eersteling. We raakten bevriend en hij zei: ik heb een roman gelezen waarin volgens mij een geweldige film zit, al weet ik nog niet h\u00f3\u00e9 je die moet maken. Ik had geh\u00f3\u00f3rd van Ondaatje, maar hem nooit gelezen. Ik kocht The English Patient en belde terug: fantastisch en visueel boek, al zie ik niet hoe je dat moet aanpakken. De eerste vereiste is dat je emotioneel wordt geraakt, dan komt de vraag of je intellectueel je capabel acht om de stof recht te doen. Bij denken over de invalshoek kregen Tony Minghella en ik onafhankelijk van elkaar het idee beide liefdesverhalen als rode draad te nemen. Toen pas hebben we de rechten verworven. Ik vroeg Tony op papier te zetten alles wat hem aansprak in de roman, hopend dat hij zo op idee\u00ebn zou komen. Uiteraard schreef hij een alternatieve roman, die compact is gemaakt tot treatment. Het duurde nog anderhalf jaar tot zijn eerste scenario, om anderen te laten lezen en acteurs of technici te polsen. Duidelijk niet af, wel een indruk hoe de film k\u00f3n worden.’<\/p>\n

Ondaatje en eerder Peter Schaffer, Paul Theroux en Milan Kundera zijn door u bij de scenario-adaptatie betrokken.<\/p>\n

‘Ondaatje is meteen geraadpleegd. V\u00f3\u00f3r de eerste bespreking zei ik: jij moet huiswerk maken over ons, wie we zijn en wat we hebben gedaan, dat je weet met wie je in zee gaat. Hij antwoordde: “Niet nodig. Truly, Madly, Deeply vond ik een goeie film. Peter Mathiessen vertelde: al was At Play in the Fields of the Lord geen succes, deze mensen kwamen hun beloften na en haddden aandacht voor mijn suggesties.” Precies wat hij ook wilde, wat \u00e9lke auteur wil: dat er ruggespraak is en als je zijn idee\u00ebn niet overneemt, dat je gegronde redenen geeft. Schrijvers zijn intelligente mensen die snappen dat film eigen eisen stelt. Kundera is filmcriticus geweest, gaf bij The Unbearable Lightness of Being aan wat volgens hem filmisch niet kon werken, drastischer dan wij durfden.<\/p>\n

Ondaatje woont in Toronto, uit Californi\u00eb stuurden Tony en ik steeds onze versies. Dan schreef hij eigen versies die we gedrie\u00ebn doorspraken. Negentig procent van zijn suggesties hadden wij intussen \u00f3\u00f3k bedacht, maar op tien procent waren we z\u00e9lf nooit gekomen. Het kan een plus zijn als iemand g\u00e9\u00e9n professioneel scenarist is, onbelast door wat zogenaamd wel of niet h\u00f3\u00f3rt in film. Ik ben in overleg met J.M. Coetzee over Waiting for the Barbarians, een prachtig, grimmig boek. Of hij het script kan of wil schrijven, moet nog blijken, maar ik wil horen wat z\u00edjn idee\u00ebn zijn over een film naar zijn roman.’<\/p>\n

Minghella had alleen maar twee intieme films gemaakt met weinig acteurs en lokaties.<\/p>\n

‘Distributeurs waren bang in zee te gaan met een maker van “kleine films”. Ik had geen afdoende antwoord, tot ik zei: Vermeer heeft alleen kleine doeken gemaakt, maar als jullie een groot doek wilden en het mogelijk zou zijn, zou je dan n\u00ed\u00e9t Vermeer vragen? Kunst meet je aan het getoonde talent, niet per centimeter. Logistiek van een productie plannen is m\u00edjn taak en de regisseur steun geven van de beste vakspecialisten, hij moest bewijzen dat hij ze in de hand kon houden. Natuurlijk ontstond er ruzie, integratieproblemen met Tony’s vaste crew, maar die was snel bijgelegd. Niemand had zo’n groot ego dat hij een geweldig idee van een ander niet wilde uitvoeren. Je moet je omringen met mensen die m\u00e9\u00e9r kunnen dan jij. Als je dat niet aandurft, moet je een ander vak zoeken.’<\/p>\n

Een film die heden en verleden zo dooreen laat lopen lijkt niet geschikt voor het ‘grote publiek’.<\/p>\n

‘Tegenwoordig dwingen films hun publiek tot passiviteit, smijten explosies, overstromingen en aliens op het doek en een superheld die alles redt. Ik ga altijd uit van de intelligentie en rijpheid van het publiek. Onze films veronderstellen dat je hart en hersens meeneemt naar de bioscoop, omdat je moet denken: waarom, wie en wanneer? The English Patient had zevenenveertig flashbacks, met daarbinnen \u00e1ndere tijdwisselingen. De grootste zorg bij de opnamen was door camerawerk, kleur, decoratie en vooral karaktertekening het publiek te informeren waar en wanneer het was. Als je dat genoeg aandacht geeft en soepel laat gebeuren, hoef je op een gegeven moment alleen iemands gezicht te tonen en de toeschouwer w\u00e9\u00e9t of hij in de woestijn is of in Itali\u00eb.’<\/p>\n

U had financiering van 20th Century Fox die wegviel toen u weigerde Kristin Scott Thomas te vervangen door Demi Moore.<\/p>\n

‘Niet alleen Kristin, ook Danny DeVito in plaats van Willem Dafoe. Wij vonden dit de beste mensen, voor financiers waren ze nobodies, geen megasterren die je kon wegen in dollars. In The English Patient had alleen Juliette Binoche sterstatus. Toen ik haar de roman stuurde, zei ze: als de verpleegster, h\u00e8? Waarschuw me vier maanden tevoren zodat ik geen andere rol aanneem. In de twee jaar tot het scenario rond was, belde ze soms: je vergeet mij toch niet? Natuurlijk niet! We dachten aan Ralph Fiennes vanwege Schindler’s List en Quiz Show \u2013 iemand die tot het uiterste gaat voor geloofwaardigheid van zijn personage, zoals De Niro vroeger. Kristin kende ik uit Four Weddings and a Funeral waarin ze vijf sc\u00e8nes had, ik was zo geroerd door het slot als ze bekent dat ze van Hugh Grant heeft gehouden dat ze voor mij het voornaamste personage werd.’<\/p>\n

U hebt niet overwogen overstag te gaan voor de eis van haar vervanging?<\/p>\n

‘Nooit! Professioneel de ergste tijd van mijn leven: begaafde, gemotiveerde mensen die in Cinecitt\u00e0 klaarstonden om te draaien naar huis sturen, zonder garantie dat uitstel geen afstel was. Dan word je erg eenzaam, ergens koesterde je de illusie te werken te midden van geestverwanten. Opeens besef je dat de filmwereld overwegend is bevolkt door lieden die niet h\u00f3\u00faden van film. Veel distributeurs hebben ons scenario nooit uitgelezen. Alleen bij Miramax snapten ze wat nodig was voor de film. Miramax’ Harvey Weinstein is een onbetrouwbare schurk, dat w\u00e9\u00e9t je tenminste en kun je ronduit zeggen. Dat is te verkiezen boven keurige oplichters die met een lachje het mes vast klaarleggen om in jouw rug te steken. Harvey wil altijd klooien in de montage van films die hij brengt \u2013 vraag Martin Scorsese! \u2013 dus eis je garantie dat hij jou dat n\u00ed\u00e9t zal lappen. Hij heeft ons fors genaaid met de recetteafrekening, maar zonder hem was de film nooit gemaakt, dat moet je dan voor lief nemen.<\/p>\n

Waartegen je je moet indekken allemaal, leer je gaandeweg met schade en schande. Met Orion die Amadeus zou uitbrengen, was een contract voor twee en een half uur film. Na voltooiing bleek hij langer en Orion st\u00f3nd op die overeengekomen lengte. Het enige wat we konden couperen zonder dat de structuur inlazerde, waren Constanzes sc\u00e8nes. Ook bewonderaars van de film vroegen: waarom is mevrouw Mozart zo’n domme del? Dat w\u00e1s ze niet, maar sc\u00e8nes die haar gedrag verklaarden kun je nu pas zien, op de DVD van de integrale versie. Ik weet niet hoe dat is met u: zolang ik geboeid ben, krijg ik geen last van mijn zitvlees. En een film wordt n\u00ed\u00e9t boeiend als je de complexiteit van verhaal en karakters weggooit om minder tijdsduur. Het resultaat is wellicht vlotter, maar ook vlakker en dus vervelend.<\/p>\n

Uiteindelijk kent kunst maar \u00e9\u00e9n test: de tijd. Vandaar mijn voorkeur voor jazz en blues boven pop, literatuur boven pulp. Als ze vragen waar ik tevreden over ben, dan zeg ik: dat platen die ik dertig jaar terug heb laten opnemen nu worden gedraaid. Bij film weet ik dat minder goed. Ik denk dat Cuckoo’s Nest standhoudt, hoop dat Unbearable Lightness en Patient niet verouderen. Ik moet me w\u00e9\u00e9r beroepen op een schrijver: in zijn essay bij de scenario-uitgave van The English Patient vertelt Ondaatje dat hij in de nacht personages had geschreven die hij door de film ineens zag bij daglicht en toch herkende als dezelfde mensen. Zijn mooiste cadeau. En het mijne.’<\/p>\n

<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hij produceerde platen van Creedence Clearwater Revival en Sonny Rollins, en stapte over naar de filmbusiness. Sinds ‘One Flew Over the Cuckoo’s Nest’ heeft Saul Zaentz in Hollywood en ver daarbuiten een grote naam als producent van films-naar-onverfilmbare-boeken.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[2207,253,9,269],"tags":[3103,783],"acf":[],"author_name":"Ab van Ieperen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126559"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=126559"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126559\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ab van Ieperen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=126559"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=126559"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=126559"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}