{"id":126497,"date":"2003-06-07T13:38:00","date_gmt":"2003-06-07T11:38:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/een-laatste-dans-oude-mensen-op-het-podium\/"},"modified":"2003-06-07T13:38:00","modified_gmt":"2003-06-07T11:38:00","slug":"een-laatste-dans-oude-mensen-op-het-podium","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/een-laatste-dans-oude-mensen-op-het-podium\/","title":{"rendered":"Een laatste dans, oude mensen op het podium"},"content":{"rendered":"
\n

07-06-2003
Door Marijn van der Jagt<\/p>\n

Dertien dansende dames en twaalf zwierende heren van boven de vijfenzestig: ‘Kontakthof’ van Pina Bausch is in het Holland Festival te zien met een sterk verouderde cast. Ook Sanne van Rijn putte voor haar ‘Zwanenmeer’ uit een verzorgingstehuis. Hoe de oudere mens wordt verlost uit zijn fysieke isolement. <\/p>\n

De rijzige dame met de grijze krulletjes heeft een probleem. Er is een beweging die ze niet goed kan doen. Kijk: de armen omhoog en dan langs het lichaam terug, dat g\u00e1\u00e1t niet in haar geval. ‘Ik heb hier borsten!’ roept de dame verontwaardigd tegen haar danslerares. ‘Ook aan de zijkant!’ toont ze haar mededansers, met \u00e9\u00e9n arm in de lucht en een hand demonstratief op haar uitgedijde boezem.
Het is een sc\u00e8ne uit de tv-documentaire Damen und Herren ab 65 die de kunstzender Arte maakte over Kontakthof van Pina Bausch. Dit oude dansstuk is in het Holland Festival te zien in een nieuwe versie. De passen zijn hetzelfde gebleven, maar de cast is in de verouderingsmachine gezet. Dertien dames en twaalf heren van boven de vijfenzestig jaar rennen en zwieren over het podium.<\/p>\n

Het schijnt dat Bausch heeft overwogen om het stuk op te voeren met de dansers die het in 1978 met Bausch cre\u00eberden. Die moeten zo langzamerhand tegen de vijftig lopen. Te jong, vond Bausch bij nader inzien. En ze rekruteerde vijfentwintig amateurs van pensioengerechtigde leeftijd. Hun vlezige armen, bolle buiken en gekromde schouders getuigen van hun leeftijd en van hun onervarenheid met het dansvak.<\/p>\n

Zo kon het dus gebeuren dat Bausch-danseres Beatrice Libonati, die hielp met het opnieuw instuderen van Kontakthof, in het repetitielokaal werd geconfronteerd met de fysieke belemmering van borsten aan de zijkant. Een nieuw probleem in het universum van Bausch. Want hoe karakteristiek de vaste Bausch-figuren er niet allemaal uitzien, het zijn allemaal door en door geschoolde dansers. En die hebben per definitie nauwelijks borsten.<\/p>\n

Vreemd eigenlijk dat Pina Bausch nu pas met niet-dansers is gaan werken. De indertijd unieke vorm van danstheater die zij met haar eigen gezelschap in Wuppertal ontwikkelde, brak nadrukkelijk met de uniforme schoonheidscultus van het klassieke ballet. De choreografe die zegt niet ge\u00efnteresseerd te zijn in h\u00f3\u00e9 een danser beweegt, wel in w\u00e1t hem beweegt, zette in haar gezelschap mannen en vrouwen in fysieke contrasten bij elkaar. Haar dansers exploiteren al dertig jaar ongegeneerd de minst flatteuze eigenschappen van hun lichaam: flaporen en haakneuzen, o-benen en giraffenekken, hamertenen en hangwangen, littekens en moedervlekken. Hun lichaam fungeert als getuigschrift van een persoonlijke geschiedenis, die er soms in woorden wordt bij verteld. ‘De manier waarop iemand loopt, de manier waarop hij zijn nek draagt, vertelt van alles over zijn leven en over de dingen die hem zijn overkomen,’ heeft Bausch ooit gezegd. Dat is bij oudere mensen zonder noemenswaardig dansersverleden in extreme mate het geval.<\/p>\n

Wat een ontroerende acteurs dit kunnen zijn, zie je aan Zwanenmeer van Sanne van Rijn. In deze productie van ZT Hollandia, die vorige week nog op de Wiener Festwochen stond, spelen tien (hoog)bejaarde bewoners van een verzorgingstehuis in Den Bosch. Om beurten komen deze spelers het toneel op drentelen, nog trager dan sommigen van hen uit zichzelf zouden doen. Elk van deze verschillende schepsels krijgt de ruimte en de tijd om zich te laten bekijken. De gebogen vrouw achter de rollator, de stralende man met de stijve schuifelpasjes, de schommelende dame met de grote boezem, het kaarsrechte vrouwtje met de strenge blik \u2013 je ziet hoe de ouderdom ieder lichaam weer anders aantast. Als deze spelers aan het eind van de voorstelling een voor een naar voren komen om elk op hun eigen manier naar de toeschouwers te zwaaien, is dat net zo’n ‘opdrachtsc\u00e8ne’ die in veel stukken van Pina Bausch zit.<\/p>\n

Een sc\u00e8ne waarin de dansers om beurten een individueel antwoord geven op een vraag van ‘die Pina’ naar hun angsten, nachtmerries, hun lelijkste lichaamsdeel of hun lievelingseten.<\/p>\n

In Kontakthof stappen de spelers naar voren om delen van hun lichaam aan het publiek te tonen. Ze laten hun handen zien, grijnzen hun tanden bloot, strekken een been of een arm naar voren, alsof ze het publiek vragen om die lichaamsdelen te keuren. Uitgevoerd door vaste dansers van Pina Bausch, vertelde deze sc\u00e8ne over de onzekerheden van dansers, die hun halve leven doorbrengen voor de spiegels in het repetitielokaal, en voor de keurende ogen van dansmeesters en toeschouwers. Bij de oudere spelers gaat deze sc\u00e8ne over het verval van het lichaam en over de cultus van de vitale jeugd die onze beeldcultuur beheerst en ons fysieke bewustzijn heeft aangetast.<\/p>\n

Want welke persoon op leeftijd toont er nu graag de losse vlezigheid van oude bovenarmen? Wie is er trots op een gekerfd gelaat of op een kunstgebit? In de alomtegenwoordige reclamebeelden \u2013 de spiegel van de tijdgeest, die ook de niet-dansers onder ons voortdurend een reflectie voorhoudt \u2013 wordt slechts de miraculeuze verdwijning van rimpels gevierd, en de onzichtbaarheid van een eventueel kunstgebit. We zien handen alleen maar perzikenhuidjes strelen, nooit worden in beeld de groeven en plooien, vlekken en bobbels gekoesterd waarmee de ouderdom ons huidoppervlak reli\u00ebf geeft.<\/p>\n

Een rimpel kan in de westerse beeldcultuur alleen maar schitteren als vijand in het leven van fulltime ouderdomsbestrijdster Patricia Paay. In een aflevering van haar livesoap The Adam’s Family konden de trouwe kijkertjes haar een paar weken geleden bij de ontdekking van een onregelmatigheid op haar maagdelijke voorhoofd vanuit de badkamer horen krijsen alsof ze werd omgebracht. Waarop ze spoorslags per helikopter naar een wonderdokter in Duitsland vertrok, waar haar opkomende rimpel met ge\u00efnjecteerd opvulmiddel onklaar werd gemaakt. Het goudgeborduurde korset waarin La Paay zich hijst voor haar derde huwelijk met haar veel jongere geliefde Adam Curry, biedt het leeftijdloze poppenvrouwtje een pantserachtige bescherming voor andere gruwelijke aandoeningen. Zij zal niet verrast worden door borsten aan de zijkant.<\/p>\n

Het kunstgebit is in de ouderdomsbezwerende beeldcultuur momenteel h\u00e9t horrorattribuut. Grijnzend verschijnt het in beeld in de chipsreclame over de bejaarde man die gretig de zak knabbels grijpt die toebehoort aan een haastig passerende jongeman. Als de oude man de zak wil openen, houdt zijn even bejaarde vriendin hem met haar leunstok hardhandig tegen. Satanisch klappert zij met zijn kunstgebit: hij kan die onrechtmatig verkregen chips lekker toch niet eten. Lekker dwars aan dit reclamefilmpje is de aanstekelijke, levenslustige inhaligheid en pesterigheid van het bejaarde stel. Maar de winnaar van dit minidrama is de jongeman die zijn zak chips terug komt grissen uit de handen van de verbijsterde bejaarde. Deze jongen heeft de tanden, de chips, de charme en de snelheid van de jeugd. De tekenen van levenslust die de oude man vertoonde, zijn binnen de luttele seconden die dit filmpje duurt, afgestraft met de vernedering van de openbare tandeloosheid.<\/p>\n

E\u00e9n stap verder en je bent de opa en oma in Ken Park, de nieuwste film van Larry Clark, die hun pure bejaarde aanwezigheid met de dood moeten bekopen. De film portretteert jongeren die allemaal thuis mishandeld worden door hun hopeloos gemankeerde ouders. De enige verzorgers die onbaatzuchtige liefde uitstralen, zijn de grootouders waar een van de jongeren bij inwoont. ‘Hij is een leugenaar en een valsspeler,’ verklaart de jongen in de camera de bloederige moord op zijn opa, die we eerder in de film lekker kinderachtig zagen vals spelen met scrabble. En het motief voor de moord op zijn oma is de bemoeizuchtigheid van het mens, dat zonder kloppen zijn kamer binnenkwam om hem een ontbijtje te brengen. Verontrustend genoeg heeft de moord op de grootouders vanuit de film bezien enige logica. Binnen Clarks universum, dat de lethargische schoonheid verheerlijkt van sombere pubers, is het oude echtpaar dat samen harrewart en knuffelt en tennist, een gruwel. Deze bejaarden stralen de levenslust uit die in onze huidige cultuur de jeugd toebehoort. De moordzuchtige kleinzoon neemt het leven van zijn grootouders af, zoals de jongeman in de chipsreclame zijn rechtmatige chipszak terug komt halen. Ter afsluiting van de moord doet de kleinzoon de kunstgebitten van zijn grootouders in zijn eigen mond. Dit morbide kind met zijn geleende grijns is in een veel fundamentelere staat van verval dan de grootouders die hij heeft omgebracht.<\/p>\n

Maar het zijn niet alleen de kinderen die de ouderdom ervaren als een horrorgestalte. Het meest verschrompelde omaatjes in het verzorgingstehuis kan haar medebewoners omschrijven als ‘die oude mensen’ bij wie zij niet wil horen. Oud zijn altijd de anderen, houdt het diepgewortelde verdringingsmechanisme ieder mens tot het einde toe voor. En de (beeld)verhalen van deze tijd bevestigen die illusie, want de protagonist waarmee ieder mens zich identificeert, is altijd in de kracht van zijn of haar leven. De oude mensen figureren in de zijlijn. Zij staan stil terwijl de jongen van de chipsreclame voorbijsnelt. Zij kijken bewegingloos toe terwijl de jonge caf\u00e9bezoekers in de nieuwe clip van Lenny Kravitz stomend de nacht wegdansen. De jongeren hebben een actief en sensueel lichaam. De ouderen hebben geen lichaam. Ze zijn gereduceerd tot een toekijkend gezicht.<\/p>\n

Maar soms wordt dit dominante verhaal weersproken. In het tedere filmpje bijvoorbeeld van Ulbo de Sitter dat VPRO’s Villa Achterwerk vorige week zondag uitzond. Het is een uitgebreid visueel verslag van de liefdevolle manier waarop de tweelingzusjes Kelsey en Kaleigh (die een jaar of negen zullen zijn) hun dementerende oma verzorgen. Ouderdom en jeugd worden hier dicht bij elkaar gebracht. De meisjes borstelen het haar van hun oma alsof het hun barbiepop betreft, rijden haar rolstoel door het bejaardentehuis zoals andere meisjes hun speelgoedbuggy, en stiften de lippen van hun knuffeloma rood. ‘Klein mondje heb je, oma,’ verzucht het lippenstiftende meisje. ‘Ja, maar een grote bek,’ is het onmiddellijke antwoord van de oude vrouw.<\/p>\n

De titel van de film slaat op de bijnaam die oma vroeger had: Het kapsonesgrietje van de Boterton. Ouderdom, en zelfs dementie, is hier niet afschrikwekkend. Oma krijgt ‘s morgens in het verpleeghuis haar kunstgebit aangereikt, terwijl thuis de meisjes hun tanden poetsen \u2013 een achteloos onderdeel van het ochtendritueel. Deze grootmoeder weet de namen niet van de meisjes die haar vier keer per week bezoeken. Maar de flarden uit haar jeugd, die opdoemen uit het mistige brein van de oude dame, sluiten prima aan bij de belevingswereld van haar kleinkinderen.<\/p>\n

Het is alleen de vraag wie de protagonist is van dit filmpje. Als handelend subject stelt de oude vrouw niet veel voor. Ze heeft een lichaam, zoveel is duidelijk, maar wie met Pina Bausch de vraag stelt wat dit lichaam beweegt, moet als antwoord geven: haar kleindochters.<\/p>\n

Wat dat betreft geeft Sanne van Rijns Zwanenmeer een krachtiger tegenbeeld. Hier is de oudere geen outcast in de wereld waar de jeugd het voor het zeggen heeft. De ouderdom hoort hier niet bij ‘de anderen’ maar bij alle figuren die dit podium bevolken. Stramme benen zijn hier de norm, en iedere moeizame kniebuiging is een wonder van virtuositeit. In interviews heeft Sanne van Rijn verteld hoe ze haar cast-op-leeftijd aanvankelijk alle grondpatronen wilde laten nalopen die het corps de ballet uitvoert in de klassieke Zwanenmeer-choreografie. Dat bleek veel te hoog gegrepen: vanwege de fysieke en mentale conditie van haar ‘dansers’ mocht Van Rijn blij zijn dat er \u00e9\u00e9n zo’n grondpatroon in de voorstelling terechtkwam.<\/p>\n

Qua beweging bestaat de stille, trage, maar ook geestige voorstelling voornamelijk uit zitten en moeizaam lopen. Een man met jonge benen waagt een voetendansje, er knielt een oude prins bij een gerimpeld prinsesje in een rolstoel, en heel het bejaarde corps de ballet zijgt neer als een stel stervende zwanen. Deze slaap- of sterfsc\u00e8ne is voor een aantal spelers gecomprimeerd tot het opzijzakken in hun stoel. Deze zwaantjes zijn eind zeventig of ver in de tachtig \u2013 zo nu en dan moet er een voorstelling worden afgelast omdat een van de spelers er ineens niet meer is.<\/p>\n

Een van de spelers zit al op het toneel voor de voorstelling begint, en blijft daar zitten tot het toneellicht weer dooft. Maar zij is veel meer dan een lichaamloze toeschouwer in een videoclip-caf\u00e9. Haar fysieke aanwezigheid, bevestigd door haar mededansers die haar toeknikken of in haar handen knijpen, maakt het beschouwen vanaf de zijlijn tot een te respecteren keuze. Deze toekijkster maakt volwaardig deel uit van de voorstelling, als een grootmoeder die wegdroomt te midden van haar drukke familie. Regisseur Van Rijn laat bovendien zo weinig gebeuren, dat zelfs een meetikkende hand op de leuning een danser wordt op een glanzend podium. En tegen de tijd dat de vrouw met de rollator bij de afscheidssc\u00e8ne een gek zwaaitrucje doet met haar hand, heb je allang in de gaten dat er onder haar ouderdomsuniform een kapsonesgrietje schuilgaat.<\/p>\n

De levenslust van deze hoogbejaarden wordt verpletterd door de energie die de spelers van Kontakthof tentoonspreiden.
Wie denkt dat de seniorencast zorgt voor een vereenvoudiging van de oorspronkelijke voorstelling, heeft het mis. Iedere loopsprong, iedere lift, iedere hysterische achtervolgingssc\u00e8ne wordt uitgevoerd in deze nieuwe\/oude versie. Drie uur lang putten de dames en heren van boven de vijfenzestig zich uit op het podium. De Arte-documentaire laat zien dat ze zelfs achter de schermen moeten hollen, en zich als een razende moeten verkleden. In de interviews met de spelers overheerst hun eigen verbazing over de prestatie die zij op hun leeftijd leveren. Geen van de dansers kon vermoeden wat een kracht er nog in hun lichamen huisde, hoe veel nieuwe vaardigheden hun lijven en breinen zich nog eigen konden maken. Hadden ze niet gereageerd op de advertentie van de Duitse choreografe, dan hadden deze mensen hun eigen verwachtingen nooit op die manier overtroffen.<\/p>\n

Maar de zwaarste opgave voor deze spelers was het overwinnen van hun eigen schaamte. Met hun vlezige bovenarmen, opbollende buiken en borsten-aan-de-zijkant brengen ze hun oud wordende lijven niet alleen dicht bij het publiek, maar ook heel dicht bij elkaar. De titel Kontakthof zegt het al: de voorstelling is een plek waar mannen en vrouwen contact met elkaar maken. Dat gebeurt teder en besmuikt, maar iedere toenadering mondt uit in een hysterisch gekietel, of in machteloos geweld. De oorspronkelijke versie van het stuk schetste een wrang beeld van de eindeloze strijd tussen de seksen.<\/p>\n

De nieuwe voorstelling die we allemaal in het Holland Festival moeten gaan bekijken, doorbreekt het fysieke isolement dat aan het eind van ieder mensenleven op de loer ligt. Deze spelers raken elkaar zoals oude mensen elkaar meestal niet meer raken: in de vurige kern van hun persoonlijkheid, die ook opvlamt in de meest grijze en stramme oude baasjes.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dertien dansende dames en twaalf zwierende heren van boven de vijfenzestig: ‘Kontakthof’ van Pina Bausch is in het Holland Festival te zien met een sterk verouderde cast. Ook Sanne van Rijn putte voor haar ‘Zwanenmeer’ uit een verzorgingstehuis. Hoe de oudere mens wordt verlost uit zijn fysieke isolement.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[151,269],"tags":[783],"acf":[],"author_name":"Marijn van der Jagt","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126497"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=126497"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126497\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marijn van der Jagt","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=126497"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=126497"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=126497"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}