{"id":126217,"date":"2004-12-04T15:35:00","date_gmt":"2004-12-04T13:35:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/de-leunstoel-uit-het-veld-in-rondgang-op-zoek-naar-nieuwe-spinozas\/"},"modified":"2004-12-04T15:35:00","modified_gmt":"2004-12-04T13:35:00","slug":"de-leunstoel-uit-het-veld-in-rondgang-op-zoek-naar-nieuwe-spinozas","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-leunstoel-uit-het-veld-in-rondgang-op-zoek-naar-nieuwe-spinozas\/","title":{"rendered":"De leunstoel uit, het veld in, Rondgang op zoek naar nieuwe Spinoza\u2019s"},"content":{"rendered":"
\n

In deze special van De Republiek der Letteren zoeken we naar filosofisch talent dat de Nederlandse wijsbegeerte nieuw leven in kan blazen. We speuren naar wat deze generatie jonge denkers bindt en naar de richting die de filosofie met hen inslaat.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

VN plukt de oogst van tien jaar Nederlandse filosofie en wijst de uitdagendste en diepzinnigste filosofieboeken voor een algemeen publiek aan. Een jonge denker weegt het oeuvre van een \u00e9minence grise van de Nederlandse filosofie, Frits Staal, en we bespreken enkele nieuwe filosofieboeken van eigen bodem. Kortom, VN neemt de vaderlandse wijsbegeerte de maat.Idee\u00ebn duren het langst. Hoogste tijd voor een nieuwe bloei van de vaderlandse filosofie. Is daar hoop op?<\/p>\n

Naast populaire wijsgeren als Pim Fortuyn en Johan Cruijff sieren vier kandidaten die in de annalen van de filosofie geboekstaafd zijn de top-honderd van grootste Nederlanders: Desiderius Erasmus, Hugo de Groot, Baruch de Spinoza en Johan Thorbecke. De historici komen er bekaaider af. Eigenlijk is er maar \u00e9\u00e9n, Groen van Prinsterer, en die dankt zijn faam vooral aan zijn staatsmanschap. Idee\u00ebn hebben, als we afgaan op de uitkomsten van dit gezelschapsspel, een grotere duurzaamheid dan historische vertellingen. Wie zich op de huidige boekenmarkt begeeft, moet evenwel tot de conclusie komen dat de historici de filosofen hebben overvleugeld. D\u00e9 bestseller van het jaar is In Europa, Geert Maks verkenningstocht door de twintigste-eeuwse Europese geschiedenis. Ook A.Th. van Deursens kloeke studie van de Gouden Eeuw, De last van te veel geluk, prijkt op talrijke salontafels. Voor een filosofische bestseller, zeker van eigen bodem, moeten we diep in het verleden graven. Wat is er aan de hand? Historisch bewustzijn, betoogde Van Deursen onlangs, zou weleens het wezenlijkste aspect kunnen zijn waarin de mens zich van het dier onderscheidt. Is de homo sapiens, de mens die zijn verstand durft te gebruiken volgens het kantiaanse motto \u2018aude sapere\u2019, werkelijk een homo historicus geworden, iemand die troost zoekt in de gedachte ingebed te zijn in een historische continu\u00efteit? Is het vaak aangekondigde einde van de filosofie nu echt gekomen en heeft de vaderlandse wijsbegeerte het moede hoofd in de schoot gelegd?<\/p>\n

Wie een ronde langs de Nederlandse filosofiefaculteiten maakt en de vraag opwerpt welk jong talent zich in de afgelopen jaren heeft aangediend en welke belangwekkende filosofieboeken verschenen zijn, wordt niet onmiddellijk bedolven onder het enthousiasme. De een wil niet meedoen aan de lijstjesgekte, de ander zegt zich altijd te richten op de beste publicaties uit het buitenland en geeft ruiterlijk toe geschriften van zijn Nederlandse vakbroeders links te laten liggen en een derde riposteert: \u2018Als belangwekkend betekent dat die boeken de geschiedenis in zullen gaan en generaties na de dood van de auteur nog altijd gelezen zullen worden, dan weet ik niet of zulke boeken zijn verschenen\u2019 om daarna vol enthousiasme te vertellen over de mooie vertalingen die recentelijk het licht zagen van hoofdwerken van Heidegger, Kant, Sartre, Kierkegaard en Montaigne. Prachtig, maar wel van dode mannen uit den vreemde.<\/p>\n

Nee, een jubelstemming heerst er niet in filosofenland. Een goed deel van de vaderlandse filosofie heeft vrijwel alle contact met het bredere publiek verloren en is een puur academische bezigheid geworden, constateert de Vlaamse filosoof Herman De Dijn in zijn essay \u2018De toekomst van de filosofie in Nederland\u2019 (2003). Zorgwekkend is de dominantie van zogeheten \u2018auteursstudies\u2019, waarin het werk van een of meerdere dode \u2018grote\u2019 filosofen wordt becommentarieerd, neemt De Dijn waar. Schaars zijn de oorspronkelijke denkers die een eigen gedachtegoed ontvouwen.<\/p>\n

Bij al het gesomber van academische filosofen op leeftijd is het opmerkelijk dat er aanwijzingen zijn dat de filosofie buiten de muren van de universiteit een ongekende bloei doormaakt. In Denken achter de dijken (2000) schetst journalist Antoine Verbij het ontstaan van een heuse filosofische markt van cursussen en caf\u00e9s, van filosofische wandelingen en denkvakanties, van filosofie als levenshulp en nieuw managementinstrument in het bedrijfsleven. Een van de meest succesvolle tijdschriftlanceringen van de afgelopen jaren is Filosofie Magazine. Nergens ter wereld is er zo\u2019n groot filosofisch publiekstijdschrift. Dat de filosofie leeft, wil echter niet zeggen dat de belangstelling voor het werk van levende filosofen groot is. \u2018De ge\u00efnteresseerde leek grijpt liever naar beproefde wijsheden dan naar verse oprispingen,\u2019 constateert Verbij. Dat is jammer. Want al komt er dan niet een overvloed van origineel werk de poorten van de academie uitgestroomd, wie de oogst van de afgelopen tien jaar overziet, stuit toch op enkele scherpzinnige boeken. Wat zou Balkenendes normen-en-waardendebat erbij gebaat zijn als de jeune premier eens de tijd nam zich een avondje te buigen over Sjaak Koenis\u2019 Het verlangen naar gemeenschap. Wat zouden al die mensen die roepen dat de islam nooit een verlichting heeft gekend er goed aan doen Michiel Leezenbergs Islamitische filosofie te lezen.<\/p>\n

Maar helaas is de rol van de filosofie in het publieke debat te bescheiden. In de kakofonie van meningen na de moord op Van Gogh vielen weinig filosofische stemmen te horen, totdat die van Baukje Prins opklonk, de auteur van Voorbij de onschuld, een veelgeprezen boek gewijd aan het debat over de multiculturele samenleving. Zij zocht de krant evenwel niet op om een analyse te geven, maar juist om te pleiten voor een opiniestilte, een debatloze dag. \u2018Misschien krijgen we dan een glimp van het besef dat elkaar ongezouten de waarheid vertellen niet altijd het beste is, en dat een discussie op het scherp van de snede niet altijd louterend werkt.\u2019 Lang geen slecht idee, maar welke nieuwe Thorbecke staat er op om een scherpe en actuele analyse te geven van de verhouding tussen het recht op vrije meningsuiting en het verbod op discriminatie?<\/p>\n

Misschien is de opiniepagina van de krant wel niet de natuurlijke habitat van de filosofie, daar de wijsgerige bezinning om ruimte en tijd vraagt. De Tilburgse hoogleraar Paul Cobben verzucht dat filosofen niet \u2018snel en kort\u2019 zijn, maar dat hun kracht ligt in de diepgang. Daar wordt weinig om gevraagd in schreeuwerige tijden waarin niets inspanning mag kosten en het spitsuur is op de sluiproute die het gevoel neemt. Hij meent dat het journaille vooral ge\u00efnteresseerd is in de Paul Cliteuren en Herman Philipsen van de wereld. Als hij iemand mag noemen die in het afgelopen decennium mooie boeken heeft geschreven, is het de in 2000 overleden en haast alweer vergeten Nijmeegse filosoof Ludwig Heyde. Die betoogde in zijn postuum verschenen boek De maat van de mens (2000) dat de wereld beeld is geworden. De mens van vandaag de dag beschouwt alleen nog hetgene dat zichtbaar gemaakt kan worden als werkelijk. \u2018Wat dubbelzinnig is, enigmatisch, afgrondelijk, mysterieus, wordt afgestoten.\u2019 We leven in een \u2018tijd van spektakel\u2019, en in zo\u2019n tijd \u2018wint de expressie het van de reflectie\u2019.<\/p>\n

Zo\u2019n allesomvattende cultuurdiagnose past prachtig in het beeld van de klassieke filosoof die met een groot gebaar de voile van de werkelijkheid afrukt en laat zien wat haar ware gezicht is. Dit type denker zoekt naar het wezen, naar de eenheid die achter de veelheid van verschijnselen ligt, naar de fundamenten waarop kennis is gebouwd. \u2018Totaliteitsfilosofen\u2019 die Filosofie met een grote F bedrijven, noemde de Groningse filosoof Lolle Nauta dit soort wijsgeren in Onbehagen in de filosofie (2000). Zijn onbehagen school in het feit dat hele volksstammen maar niet wilden aanvaarden dat het genre zijn tijd heeft gehad. De geschiedenis van de filosofie is naar het inzicht van Nauta een geschiedenis van permanente verhuizing naar nieuwe gebieden. De filosofie moet telkens het hazenpad kiezen als de voortdenderende wetenschap komt aanrazen en gebied inpikt dat traditioneel tot de wijsbegeerte behoorde. De filosoof is niet langer de koning der wetenschappen die met een weidse blik het geheel overziet, maar een lastig jongetje dat vragen blijft stellen. Steeds is hij in gesprek met andere wetenschappen en met de werkelijkheid, steeds hobbelt hij het veld in om zich met het spel te bemoeien. Daarom krijgen we, als we de vaderlandse wijsgeren vragen naar een inhoudelijke richting die de filosofie in heeft geslagen in de afgelopen jaren, nul op het rekest. Het vak is daarvoor actief op te veel speelvelden. Maar gemeenschappelijk is een verandering in stijl: niet langer bedrijven filosofen hun stiel in eenzame verhevenheid, maar ze zijn in gesprek geraakt met andere disciplines en met de praktijk. \u2018Filosofie heeft de leunstoel verlaten,\u2019 stelt hoogleraar wijsbegeerte aan de Universiteit van Amsterdam Gerard de Vries, die al meer dan twintig promovendi het veld in stuurde.<\/p>\n

Deze interdisciplinaire, praktijkgerichte filosofie lijkt de grootste belofte voor een nieuwe toekomst van het vak. Het leeuwendeel van de generatie jonge denkers die we presenteren voldoet mooi aan dit beeld van filosofen met een kleine f. Stuk voor stuk kijken deze jonge wijsgeren op dwarse wijze tegen problemen op een veelheid aan terreinen aan. Bas Haring bijvoorbeeld stelt in zijn boek De ijzeren wil filosofische vragen over de verhouding tussen brein en geest en over het verschil tussen mens en computer, waarbij hij de jongste inzichten uit het hersenonderzoek en uit de kunstmatige intelligentie betrekt. Maar waarom heet hun werk filosofie en wat is een discipline nog, als ze niet langer een eigen speelveld heeft? The proof of the pudding is in the eating. Wie ziet wat deze jonge denkers doen, voelt aan zijn water dat het filosofen zijn. Dat heeft iets met een wijsgerige houding te maken, met een ambitie achter de verschijnselen te kijken, misschien niet langer op zoek naar het wezen of de eeuwige idee\u00ebn, maar wel naar verborgen vooronderstellingen, met een poging laatste vragen op te werpen die onbeantwoord blijven binnen een bepaalde vakdiscipline, met een verlangen kennis uit verschillende richtingen bij elkaar te brengen.<\/p>\n

Al is een bescheiden vorm van empirische filosofie zonder twijfel aan een opmars bezig, toch heeft Filosofie met de grote F zich nog lang niet bij de nederlaag neergelegd. De Leidse filosoof Gerard Visser schreef zojuist het pamflet \u2018Terug naar de wortels. Een oproep tot radicale fenomenologie\u2019, waarin hij de noodklok luidt en stelt dat \u2018de waarlijk filosofische bezinning, die tijd en rust vergt, erodeert\u2019. Zijn oplossing is een filosofie die zich opnieuw gaat laven aan de bron \u2018van de onmiddellijke levenservaring\u2019. In haast mystieke taal formuleert hij een achttal eigenschappen van de radicale fenomenologie, zoals \u2018de moed te breken met ingesleten antwoorden op de laatste vragen en het kunnen w\u00e1chten: de volharding in het duister van intu\u00efties die vaak jaren moeten rijpen\u2019. Visser wijst Ad Verbrugge aan als een van de \u2018jonge\u2019 filosofische talenten, en hij staat daar bepaald niet alleen in. Verbrugge droeg zijn dit jaar verschenen boekTijd van onbehagen op aan Ludwig Heyde, de totaliteitsdenker die we eerder tegenkwamen. Filosofie is, stelt Verbrugge, \u2018van oudsher het radicaal vragen naar het zijnsgeheel en de plaats van de mens daarin\u2019. En die vraag wil hij zich onbeschaamd blijven stellen. Bij Verbrugge buitelen de grote woorden, de alomvattende analyses over elkaar heen. Door het proces van secularisering verliest Europa zijns inziens \u2018zijn eigen grondslag en bezieling\u2019 en niet zonder enige pathos spreekt hij over het \u2018drama van het cultuurverlies\u2019 dat zich in Nederland en het westen zou voltrekken. Alleen een nieuw idee van wat \u2018een goed leven\u2019 is \u2018binnen de gemeenschap als geheel\u2019 kan ons redden.<\/p>\n

Lolle Nauta zou het werk van Verbrugge vermoedelijk \u2018paradenken\u2019 noemen, Frits Staal \u2018zinloze filosofie\u2019. In zijn geruchtmakende artikel \u2018Zinvolle en zinloze filosofie\u2019 hekelde Staal in 1967 de wijsbegeerte die zich niets aantrok van het witgensteiniaanse geloofsartikel \u2018Waarover men niet spreken kan, daarover moet men zwijgen\u2019 en \u2018die voortgaat alsof er niets gebeurd is, die de kritiek der zinloosheid naast zich neerlegt, en onverstoord zich in zogenaamd diepere mysteries en levensvragen stort\u2019. Maar niet voor niets is Verbrugges Tijd van onbehagen een van de meest spraakmakende filosofieboeken van 2004. Al voldoet het dan misschien niet aan de strenge eisen van de wetenschap, het zoeken naar antwoorden op levensvragen en inzichten over \u2018de eigen tijd\u2019 is en blijft wat het publiek van de wijsbegeerte verwacht. Aan die vraag komt ook het leukste filosofieboek van 2004 tegemoet: Filosofie voor de zwijnen, een met mooie gedichten en tekeningen verluchtigde \u2018speurtocht naar het antwoord op de vraag wie het gelukkigst is: de hooggeleerde filosoof, de mens die al zijn begeerten bevredigt of het varken dat lui in de modder ligt\u2019. Maar hoe onderhoudend en diepzinnig Filosofie voor de zwijnen ook is, in gesprek gegaan met inzichten uit de vakwetenschappen is Rozemond nauwelijks. Freud is de laatste psycholoog die aan bod komt.<\/p>\n

Misschien ligt de grootste kans voor revitalisering van de filosofie wel in een poging het gouden midden te vinden tussen Filosofie met een grote en met een kleine f, in een vorm van wijsbegeerte die de durf grote vragen te stellen koppelt aan de plicht uit de leunstoel te komen en het veld in te gaan. Filosofie die niet langer de moed heeft de vragen te stellen die volgens Kant haar kernvragen waren \u2013 wat kunnen wij weten? wat behoren wij te doen? waarop mogen we hopen? wat is de mens? \u2013 verliest haar maatschappelijke relevantie. Filosofie die daarbij niet in gesprek gaat met modern wetenschappelijke inzichten en met de harde werkelijkheid verliest haar geldigheid. Zij die het onverenigbare weten te verzoenen, zullen de fakkeldragers van de liefde der wijsheid zijn. <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In deze special van De Republiek der Letteren zoeken we naar filosofisch talent dat de Nederlandse wijsbegeerte nieuw leven in kan blazen. We speuren naar wat deze generatie jonge denkers bindt en naar de richting die de filosofie met hen inslaat.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[47,459,455,405,457],"tags":[783],"acf":[],"author_name":"Tomas Vanheste","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126217"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=126217"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126217\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Tomas Vanheste","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=126217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=126217"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=126217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}