{"id":126145,"date":"2005-02-19T10:01:00","date_gmt":"2005-02-19T08:01:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/woody-allen-humor-is-een-vorm-van-lafheid\/"},"modified":"2005-02-19T10:01:00","modified_gmt":"2005-02-19T08:01:00","slug":"woody-allen-humor-is-een-vorm-van-lafheid","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/woody-allen-humor-is-een-vorm-van-lafheid\/","title":{"rendered":"Woody Allen: \u2018Humor is een vorm van lafheid\u2019"},"content":{"rendered":"
\n

19-02-2005
Door Ab van Ieperen<\/p>\n

Woody Allens nieuwste film, \u2018Melinda and Melinda\u2019, gaat binnenkort in Nederlandse premi\u00e8re. Gesprek met een filmer die niet in beeld denkt, een muzikant zonder muzikaal gehoor en een humorist die de tragedie als de enige ware kunstvorm beschouwt. Zijn eigen films \u2013 inmiddels werkt hij alweer aan zijn zevenendertigste \u2013 probeert Allen liefst zo snel mogelijk te vergeten. \u2018Als er one-liners worden geciteerd uit mijn films, kijk ik zo iemand wezenloos aan, snap ik niet waarover hij het heeft.\u2019<\/p>\n

Ondanks zijn witte haar ziet Woody Allen er, kwiek gekleed in poloshirt en jeans, florissanter uit dan in de close-ups van recente films. Een minzame, geanimeerde prater die zich verontschuldigt voor een lichte doofheid. Decennia lang stuurde Allen alleen zijn films de wereld in en bleef zelf onzichtbaar. Maar zijn priv\u00e9leven kwam toch op straat terecht toen hij verliefd bleek te zijn op de pleegdochter van toenmalige partner Mia Farrow. Daarv\u00f3\u00f3r was het tij al gekeerd, althans in Amerika. Daar werd hij verguisd als nihilistische intellectueel die gewoon grappenmaker had moeten blijven. <\/p>\n

In het buitenland bleef hij succesvol en kreeg hij een recordaantal van 136 prijzen \u2013 wat de aversie in eigen land trouwens alleen maar aanwakkerde. Allens nieuwe, zesendertigste film, Melinda and Melinda, is zijn best gewaardeerde in tien jaar. Een borreltafeldebat tussen schrijvers over de tragische versus komische kanten van het bestaan wordt ge\u00efllustreerd met twee tegengestelde benaderingen van eenzelfde gegeven. Een jonge vrouw die een puinhoop heeft gemaakt van haar leven, verstoort het evenwicht van het echtpaar dat zich over haar ontfermt. De opmerkelijke Radha Mitchell speelt de ene Melinda als charmant warhoofd en de andere als meelijwekkende loser, die naarmate de film vordert steeds meer synchroon gaan lopen en versmelten.<\/p>\n

U bent de laatste tijd verrassend vaak te gast op festivals en gala\u2019s.<\/p>\n

\u2018Na Sleeper (1973) had ik niet meer aan filmpromotie gedaan. Ik hoor niet thuis op de rode loper, ik hoor aan mijn bureau of op de set. Maar de huidige distributeurs hechten er veel belang aan en omdat ik dankzij hen films kan maken, ga ik niet tegenstribbelen. Tot bepaalde grenzen dan,want ik laat me niet strikken voor talkshows waar de gastheer de filmtitel even van een cue card spiekt en dan wil wroeten in mijn priv\u00e9zaken. Festivals zijn okay, zeker in Europa. Achter het kabaalcircus tref je oprecht ge\u00efnteresseerde liefhebbers. Het Europese publiek bleef me steeds trouw, als zij me willen ontmoeten, vind ik dat ik ze dat verplicht ben. Maar voor het succes van de films maakt het niet uit. Of ik me nu vertoon in Cannes of Veneti\u00eb, interviews geef of met mijn band op tournee ga, de recettes zijn hetzelfde als van de films waarbij ik thuis bleef. Mijn werk bereikt alleen het publiek dat het w\u00edl zien en dat laat zich niet sturen door een media-offensief.\u2019<\/p>\n

Misschien bent u niet enthousiasmerend genoeg. Uw retrospectief in San Sebastian noemde u een \u2018remedie tegen slapeloosheid\u2019.<\/p>\n

\u2018Vooraf geloof ik altijd dat ik eindelijk de perfecte film ga maken, nooit zo\u2019n goed en spannend scenario heb gehad. Dan blijkt de acteur die ik wil in Afrika te draaien, het regent doorlopend, de cameraman wordt ziek. Zoveel tegenslagen dat je dankbaar bent als de montage een beetje coherent is en je nog hoopt: met aardige muziek erbij wordt het misschien n\u00e9t niet vervelend. Vergeleken met wat ik me voorstelde, is het resultaat bijna altijd een desillusie. Manhattan leek zo totaal n\u00ed\u00e9t op wat ik had willen maken, dat ik dacht: dit mag ik niemand aandoen. <\/p>\n

Ik heb United Artists voorgesteld gratis een andere film te draaien, als ze Manhattan vernietigden. Dat weigerden ze en nogal wat mensen bleken de film te waarderen. Maar succes of lovende recensies veranderen niet wat ik z\u00e9lf vind. Zodra de film is voltooid, kijk ik er nooit meer naar. Dat is uit zelfbescherming: anders zou ik niet durven doorgaan met filmen, en daarvoor doe ik het te graag. Er zijn hooguit drie films die ik zelf achteraf goed vond, die nog leken op wat ik had gehoopt: Stardust Memories, Purple Rose of Cairo, Husbands and Wives. Niet echt de films die het publiek het meest waardeert. Ik kan ook niet goed over mijn eigen werk praten, ik probeer mijn films bewust te vergeten. Als iemand one-liners citeert uit mijn films, kijk ik hem wezenloos aan, snap ik niet waarover hij het heeft.\u2019<\/p>\n

U benadrukte altijd de superioriteit van tragedie boven komedie. Is \u2018Melinda and Melinda\u2019 een verzoeningspoging?<\/p>\n

\u2018Er valt niks te verzoenen. Het leven \u00eds tragisch. Punt. Dat besef heb ik gehad zolang ik me herinner. Dat betekent niet dat ik niet af en toe mijn zinnen kan verzetten of dat ik voortdurend loop te somberen. Ik ben gelukkig getrouwd, heb dochtertjes op wie ik dol ben, ik heb leuke hobby\u2019s en ik ben in de positie dat ik films kan maken die ik w\u00edl maken. Ik ben een low culture-meneer die met bier voor de televisie hangt en baseball wil zien. De enige reden waarom mensen mij als een intellectueel zien, is dat ik een bril draag. Ondanks mijn beperkte benul ben ik me de tragische zinledigheid van het leven steeds bewust. Ook een bevredigende relatie is een oase\u2019tje in een woestijn van onbegrensde zinloosheid. Je mag nooit zeggen: nu ben ik wijzer, door mijn ervaring weet ik eindelijk hoe het moet. Geluk is geen beloning voor inzicht, het blijft mazzel. En ik zou zelfs een minder goede relatie nog een oase noemen. Een trieste oase, maar toch. Als je een slapeloze nacht hebt over de toestand in de wereld, kan er maar liever iemand naast je liggen.<\/p>\n

Als jongen nam ik me voor tragische toneelstukken te schrijven zoals Eugene O\u2019Neill en Arthur Miller, het enige dat je met goed fatsoen k\u00f3n schrijven. Maar ik was niet goed genoeg. Ik bleek wel grappen te kunnen schrijven, een futiel talentje, maar ik kon ervan bestaan. En het gaat om iets n\u00f3g wezenlijkers dan talent. Echt tot de essentie van leven en dood, goed en kwaad, zal geen mens ooit komen, op wezenlijke vragen \u00eds geen antwoord. Maar echte kunstenaars als Dostojevski, Tsjechov of Strindberg blijven altijd de confrontatie zoeken. Humoristen vinden een nooduitgang zodra ze te dichtbij komen, verschansen zich achter een grap. Humor is een vorm van lafheid.\u2019<\/p>\n

\u2018Niet alleen zoek je vergeefs naar God, een goeie loodgieter in het weekend vind je evenmin.\u2019 \u2013 \u2018Vraag mij niet naar de zin van het bestaan, ik weet niet eens hoe een blikopener werkt.\u2019<\/p>\n

Vies gezicht: \u2018Die teksten blijken veel mensen aan te spreken, maar ik heb ze lafhartig bedoeld. Daar is niks mis mee, niemand is vierentwintig uur per dag moedig. Ik kan zeer genieten van de Marx Brothers, Keaton of Chaplin, ik bewonder ze, maar toch niet zo als Renoir, Bergman, Fellini, Bu\u00f1uel en Truffaut. Hun werk is van andere, hogere orde. Tragedies zijn noodzakelijk, dat is waar het \u00e9cht om gaat. Komedies zijn het puddinkje toe, je kunt best zonder. Niemand zal zijn be\u00efnvloed door mijn films, maar wie Bergmans werk kent, is een wijzer mens geworden.\u2019<\/p>\n

U gelooft dat mensen beter kunnen worden?<\/p>\n

\u2018Als ik de geschiedenis overzie, vind ik daar weinig overtuigende bewijzen voor. Zelf heb ik geleerd mijn beperkingen te aanvaarden, dat is al heel wat. Vroeger vond ik altijd dat ik tekort schoot, wat ik schreef, vond ik te triviaal. Eigenlijk durf ik me niet eens filmer te noemen. Ik denk niet primair in beelden zoals Kurosawa, Fellini of Godard, ik werk vanuit de tekst. Ik ging z\u00e9lf filmen om mijn scripts te beschermen tegen andere regisseurs, toen ik had gezien hoe What\u2019s New Pussycat iets was geworden waarin ik niks herkende van wat ik had bedacht. Na een paar regies krijg je handigheid en leer je medewerkers kiezen die bij jou passen. Ik heb goede cameramensen, esthetisch hoef ik me nooit te schamen. Maar stel dat niemand me wil financieren of dat ik te krakkemikkig word om te regisseren, dan ga ik gewoon weer schrijven. D\u00e1t gaat nooit over, denk ik, de idee\u00ebn blijven komen. Ik kan een paar maanden rustig tutten thuis, daarna moet ik iets d\u00f3\u00e9n om de depressie buiten te houden.<\/p>\n

Toen ik Manhattan Murder Mystery had geschreven en herlas, vond ik: dit gaat nergens over. Dus verdween het in een la. Toen kwam de crisis met Mia Farrow en ik dacht: nooit meer film. Toevallig kreeg ik toen dat script weer in handen en merkte dat ik daar w\u00e9l zin in had, juist omdat het over niks ging. Misschien is die film mijn redding geweest. Na zoveel films leer je relativeren, merk je dat je best jezelf eens mag verwennen. Ik doe gr\u00e1\u00e1g burlesken, dus waarom zou ik niet triviaal zijn?<\/p>\n

Toevallig heb ik na elkaar drie triviale films gedraaid: Small Time Crooks, Curse of the Jade Scorpion en Hollywood Ending. Die dosering was misschien niet slim, maar over een paar jaar maakt dat niet meer uit, dan zijn het zomaar films erbij in mijn \u201coeuvre\u2014.\u2019<\/p>\n

In alle films gebruikt u bestaande muziek, geen speciaal gecomponeerde filmmuziek. Heeft dat te maken met uw eigen muzikaliteit?<\/p>\n

Geschrokken: \u2018Die \u201cmuzikaliteit\u2014 van mij is een groot misverstand! Zoals een ander op maandag gaat pokeren, speel ik klarinet met vrienden. New Orleans-jazz die simpel genoeg is voor mijn beperkte talent, zodat ik ook nog kan improviseren. Maar omdat ik dat mannetje van de film ben, komt er publiek op af. Terwijl dit genre verder nauwelijks aanzien heeft binnen de jazz en bijna niet wordt beoefend. Ik word gevraagd voor allerlei belangrijke podia waar \u00e9chte, honderd keer begaafdere muzikanten nooit van hun leven spelen. G\u00eanant! Ik heb geen muzikaal gehoor: als ik onzuiver speel, moet ik het van anderen horen, zelf merk ik het niet. Ik zou graag componeren, maar krijg geen noot op papier omdat ik nooit een noot h\u00f3\u00f3r. Als ik een componist om filmmuziek vraag, ben ik bang dat hij zich dienstbaar opstelt aan de film. Bestaande muziek wekt eigen associaties, geeft verrijking. Als mijn teksten niet boeien, kan het publiek altijd nog meeneuri\u00ebn.\u2019<\/p>\n

U heeft zich vast afgevraagd waarom de waardering voor uw films in Europa altijd zoveel groter is dan in Amerika.<\/p>\n

\u2018Vroeger heb ik veel Europese films gezien. Dat k\u00f3n toen. In New York, Washington en Boston werden alle interessante films vertoond, en daar werd over gespr\u00f3ken. Nu wordt er per halfjaar over hooguit een of twee importfilms gepraat. Amerika is steeds kortzichtiger. Ik heb bedacht dat door zulke films bij mij een bepaalde sensibiliteit is gevormd die beter wordt herkend in Europa, maar eigenlijk vind ik dat ik zeer Amerikaanse films maak. Niet Hollywoods, Amerikaans. Dat klopt \u00f3\u00f3k: jazz is het allereerst gewaardeerd en serieus genomen in Frankrijk. Schrijvers van Edgar Allan Poe tot William Faulkner en Henry Miller kregen daar jaren eerder en grotere erkenning. Orson Welles, John Cassavetes. Elke keer als ik in Frankrijk ben, word ik erdoor getroffen hoe kunst als noodzaak wordt gezien, door de gewone man op straat en de hoog opgeleide. Waardering voor artiesten. Met mijn vrouw heb ik vaak overwogen echt in Parijs te gaan wonen, maar zodra ik denk aan de rompslomp om onze flat te verkopen, alles wat ik moet regelen, zakt me de moed in de schoenen.\u2019<\/p>\n

Wie uw werk kent, kan zich u niet voorstellen buiten New York.<\/p>\n

\u2018Ik ben opgegroeid in Brooklyn, Manhattan was een heel andere wereld. Die mensen waren me even vreemd als Hollywood-sterren. Vreemder nog, want ik was vaker in de bioscoop dan over de Brooklyn Bridge. Nu ik zelf in Upper East Side woon, blijf ik me vergapen aan buren die in smoking en avondjurk ergens een hapje gaan eten. Maar er is m\u00e9\u00e9r: dit milieu was altijd een laboratorium voor relaties en verwantschappen. Echtscheiding was er al volkomen aanvaard toen ze in andere kringen elkaar nog liever de hersens in sloegen dan dat ze uit elkaar gingen. Nu is het normaal als iemand dikke maatjes is met de echtgenoot van zijn ex. En als hij zelf hertrouwt, wordt dat simpelweg uitbreiding van de familie. Al die halfzusjes en -broertjes vr\u00e1gen niet eens welke ouders ze feitelijk delen. Een onuitputtelijke inspiratiebron.\u2019<\/p>\n

U hebt steeds vaker niet-Amerikaanse acteurs in uw films.<\/p>\n

\u2018Eerst was ik me dat niet bewust, maar ik merkte dat ik goed vrouwen kan schrijven, rollen die actrices graag doen. Van Diane Keaton en Mia Farrow mocht ik zonder meer aannemen dat ze speelden wat ik schreef, maar eigenlijk heb ik altijd de best denkbare actrices. Dat is leuk, het stimuleert om beter je best te doen. Met mannen ligt dat lastig. Wie bij mij speelt, krijgt zijn naam in alfabetische volgorde op de titels en wordt betaald naar vakbondstarief. Steractrices hebben daar geen moeite mee. Mannen zeggen: natuurlijk wil ik in je film, maar mijn naam moet bovenaan en ik wil tien miljoen. Het budget van mijn films \u00eds hooguit tien miljoen! Het gaat niet eens om die poen, het draait om macht. Niet het enige probleem: maar weinig Amerikaanse acteurs kunnen doorsnee-kerels spelen. Te mooi of te veel cowboy om waar te zijn. Britten als Michael Caine, Ian Holm, Liam Neeson, Kenneth Branagh zijn geloofwaardig gewoon \u00e9n geloofwaardig Amerikaans als het moet. In een priv\u00e9gesprek met Judy Davis of Radha Mitchell die nu Melinda is, kan hun Australische geknauw bomen omzagen, maar in een rol klinken ze authentiek. Geniaal. Behalve uitzonderingen als Sean Penn zijn ook onze betere acteurs als Nicholson of Hoffman voor alles markante persoonlijkheden, waardoor je alleen henzelf ziet.\u2019<\/p>\n

Geldt dat niet ook voor de acteur Woody Allen?<\/p>\n

\u2018Distributeurs hebben eerder belangstelling wanneer ik zelf meespeel. Ik hoef niet zo nodig, maar doe het nooit met tegenzin: het scheelt weer een acteur aan wie ik alles moet uitleggen. Ik merk bovendien dat ik als tegenspeler de cast makkelijker stuur. Voor Deconstructing Harry was Elliott Gould op het laatste moment niet vrij, het was niet de opzet zelf Harry te spelen.<\/p>\n

Ik weet dat ik geen veelzijdig acteur ben, maar het zijn wel r\u00f3llen die ik vertolk, ik ben nooit mezelf voor de camera. De types die ik speel zijn geen spreekbuis, doen of zeggen dingen waarvoor ik me in werkelijkheid zou schamen. Dacht u heus dat ik zo\u2019n parano\u00efde fanaat was als in Anything Else? Ikzelf vind juist dat we ons als Amerikanen moeten bezinnen waarom zovelen de pest aan ons hebben.<\/p>\n

Het had voor de hand gelegen als ik in Melinda and Melinda de komedieschrijver had gespeeld, maar de drama-auteur geeft evenzeer mijn visie weer. Reden om ze geen van beiden te spelen, dat had maar misverstanden gewekt. Rollen waarin ik acceptabel ben, worden schaars. Volgend jaar ben ik zeventig, ik kan mezelf alleen nog afgeleefde personages geven.\u2019<\/p>\n

Uw filmpersonages worden juist jonger.<\/p>\n

\u2018In Anything Else zijn het twintigers, in Melinda and Melinda dertigers, straks in Matchpoint weer twintigers. Al in Manhattan en Husbands and Wives waren jonge meisjes de slimste personages, nog niet verpest. Ik kan me enorm ergeren aan die banale, onbenullige prullen die nu worden gemaakt over en voor jongeren, als ik zie dat ze toch gaan kijken, vrees ik dat de meerderheid inderdaad al infantiel is gemaakt. Ik ben niet anti-popmuziek, maar wanneer de godganse dag zo\u2019n koptelefoon op het alibi is om nooit een roman op te slaan, om niet na te denken, dan wordt het alarmerend. Na Anything Else is me verweten dat ik niet weet wat er leeft onder jongeren. Omdat Jason Biggs Sartre citeerde en van jazz hield, had ik een fossiel van mijn generatie neergezet. Ik zal niet beweren dat ik ze dagelijks tref, maar ik ontmoet wel degelijk jonge mensen die lezen, en voor wie Charlie Parker nog een revelatie is. Die geef ik graag aandacht, v\u00f3\u00f3r ze zijn doodgezwegen.<\/p>\n

De filmindustrie is ziek. Ik ben al blij als een film van tien miljoen vijftien miljoen opbrengt. Maar de heersende strategie is honderdvijftig miljoen investeren om vijfhonderd miljoen te maken. Dat lukt zelden en dan wordt er geredeneerd: we hebben het fout aangepakt, we hadden tw\u00e9\u00e9honderd miljoen moeten spenderen. Na 9\/11 dacht ik: ze durven nu vast geen stompzinnige geweldfilms meer te produceren. Een na\u00efeve misvatting: computers poetsten de Twin Towers weg uit filmbeelden alsof ze nooit hadden bestaan en na drie maanden knalde de destructie weer net zo hevig van het doek. Omdat daar het grote geld zit. Middle America vindt film pas film met elke minuut een special effect. Een film moet nu het eerste bioscoopweekend honderd miljoen binnenhalen, m\u00e9\u00e9r dan Kurosawa met alle films bij elkaar. Na enkele weken is zo\u2019n film voorgoed vergeten, terwijl werk van de grote cineasten steeds wordt herontdekt.<\/p>\n

Ze zeggen in Amerika dat ik een unieke positie heb. Dat m\u00e1g kennelijkniet, daarom kotsen ze me uit. Als het waar is, van dat unieke, dan is dat alleen maar treurig. Zoals ik werk, hoort normaal te zijn: zo zijn \u00e1lle goede films ontstaan. Als je het eens bent over de uitgangspunten en niet als een gek met geld smijt, moet je je eigen visie uitvoeren. Zonder dat iemand zich ermee bemoeit, of met jouw montage rommelt. Ik ben wel flexibel. Als ik acteurs dialogen geef, zeg ik altijd: als je wat beters weet, laat het horen. Ik schrijf snel en ben niet voortdurend in topvorm, ik laat ook wel eens steken vallen. Maar ik ben niet cynisch. Toen ik de ruwe beelden zag van mijn nieuwe film, Match Point, voelde ik voor het eerst g\u00e9\u00e9n maagkrampen. Al is dat volstrekt geen garantie dat \u00fa die film straks mooi vindt. Uiteindelijk is alles wat we ondernemen een vluchtige, vergeefse ontsnappingspoging aan het niets.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Woody Allens nieuwste film, \u2018Melinda and Melinda\u2019, gaat binnenkort in Nederlandse premi\u00e8re. Gesprek met een filmer die niet in beeld denkt, een muzikant zonder muzikaal gehoor en een humorist die de tragedie als de enige ware kunstvorm beschouwt.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[2207,253,9,269,1205],"tags":[783],"acf":[],"author_name":"Ab van Ieperen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126145"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=126145"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/126145\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ab van Ieperen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=126145"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=126145"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=126145"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}