{"id":125941,"date":"2005-09-03T10:50:00","date_gmt":"2005-09-03T08:50:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/lars-von-trier-de-rukker-van-het-witte-doek\/"},"modified":"2005-09-03T10:50:00","modified_gmt":"2005-09-03T08:50:00","slug":"lars-von-trier-de-rukker-van-het-witte-doek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/lars-von-trier-de-rukker-van-het-witte-doek\/","title":{"rendered":"Lars von Trier, de rukker van het witte doek"},"content":{"rendered":"
\n

03-09-2005
Ab van Ieperen<\/p>\n

\u2018Manderlay\u2019, het tweede deel van Lars von Triers drieluik over Amerika, komt eraan. Zijn vorige films veroorzaakten veel rumoer. Waarom ook alweer en hoe zullen de reacties dit keer zijn?<\/p>\n

Meestal is er meer aandacht voor het priv\u00e9leven van sterren dan van regisseurs \u2013 tenzij ze het doen met hun sterren. Zeker wanneer die regisseur geen uitgesproken publiekskrakers maakt. Toch lijkt inmiddels maar weinig n\u00ed\u00e9t bekend over de particuliere ins en outs en excentrieke tics van Lars von Trier. Maar mogen we die gebruiken voor de duiding van zijn films. Of juist niet? De documentaire Tranceformer die Stig Bj\u00f6rkman in 1997 maakte over zijn collega, begint met een grijnzende Von Trier: \u2018Met genoegen wil ik verklaren dat alles wat over mij is gezegd of geschreven leugens zijn.\u2019 Later stelt hij dat hij zijn hele levensloop heeft gefabriceerd \u00e9n beweert zijn ook ge\u00efnterviewde productiepartner Peter Jensen dat hij zijn kompaan nooit op \u00e9\u00e9n onwaarheid heeft betrapt. Waar of onwaar, wat we weten van Von Trier is wat Von Trier w\u00edl dat we weten.<\/p>\n

De in 1956 geboren zoon van regeringsgambtenaren Inger H\u00f8st en Ulf Trier groeit op in een marxistische naturistencommune waar alleen religie, emotie en uitbundigheid taboe zijn. Zonder autoriteit en houvast ontwikkelt hij de angsten en fobie\u00ebn \u2013 \u2018behalve voor films maken ben ik bang voor alles\u2019 \u2013 die zo\u2019n voornaam bestanddeel worden van zijn publieke persona. Op zijn twaalfde acteert hij in een jeugdtelevisieserie. De psychiatrische inrichting waar hij naar eigen zeggen vervolgens wordt opgenomen, schijnt in werkelijkheid een LOM-school te zijn. Zijn puberteit brengt hij voornamelijk door in de bioscoop en cinematheek, zodat hij na toelating op de filmacademie nog weinig heeft te leren over cinematografische cultuur. De reden dat klasgenoten hem \u2018Von Trier\u2019 noemen, zoals de regisseurs Erich von Stroheim en Josef von Sternberg die om snob-appeal dat voorvoegsel aan hun naam toevoegden. Tijdens de opleiding voedt hij vooral zijn \u2018fetisjisme voor technologie\u2019, fanatieke en minutieuze aandacht voor vormperfectie waarmee hij al in zijn eerste film kan verbluffen.<\/p>\n

Dat debuut heet tijdens de opnamen The Last Tourist in Europe en bij de premi\u00e8re Element of Crime. Engelstalig, met Britse acteurs, spelend in een onbenoemde uithoek van Noord-Europa (na een kernoorlog). Een politieman wordt belast met het onderzoek naar seriemoorden en houdt zich zo strikt aan de theorie\u00ebn van zijn mentor, een inmiddels krankzinnig geworden criminoloog, dat hij van profiler zelf killer wordt.<\/p>\n

De jury op het Festival van Cannes \u201984 is allesbehalve unaniem in haar waardering \u2013 jurylid Dirk Bogarde laat zich onparlementair citeren dat Element of Crime \u2018verachtelijke stront\u2019 is \u2013 en kent een troostprijsje toe, de grand prix de la commission sup\u00e9rieure technique. Von Trier verklaart zich beledigd dat zijn werk slechts technische kwaliteit wordt toegedicht en houdt zich verder evenmin aan de festival-etiquette. Overal loopt hij in een punkuitmonstering met kaalgeschoren schedel en altijd zichtbaar met een sixpack bier.<\/p>\n

Bij Epidemic heet Von Triers vijand Gilles Jacob, directeur van het festival in Cannes, die hem drie jaar eerder de competitie binnenhaalde, maar de hors concours-plaatsing van zijn tweede film moet bekopen met de aanmerking \u2018dat niks beters verwacht kan worden van iemand die geen flauw benul heeft van cinema\u2019. (Toch blijft Jacob elke film van Von Trier naar de C\u00f4te d\u2019Azur halen.) Von Trier verbaast door ditmaal te verschijnen met een onberispelijk kapsel en vlotte maatkostuums. Drie jaar terug had hij gezien aan Wim Wenders \u2013 Gouden Palm-winnaar voor Paris, Texas \u2013 \u2018dat je voor aanzien in Cannes moet ogen als hippe bankdirecteur\u2019. Voor het eerst vertelt hij van zijn vliegfobie en dat het festival dankbaar mag zijn met zijn komst, dat hij er zo\u2019n barre reis voor over heeft.<\/p>\n

Pas na vier jaar kan hij zijn trilogie voltooien over \u2018mannen die hun idealen realiseren met verkeerde middelen en ze tenslotte verliezen\u2019. Voor het eerst is de actie gesitueerd qua plaats en tijd: Duitsland na de Tweede Wereldoorlog, al is dat nagebouwd in expressionistische studiodecors en worden alle Duitsers vertolkt door Engelssprekende Zweedse acteurs, op Barbara Sukowa en Udo Kier na. Jean-Marc Barr speelt een Amerikaanse pacifist van Duitse herkomst, die de bombardementen door de geallieerden wil goedmaken met hulp bij de wederopbouw. De film heet niet zomaar Europa: Duitsland is een metafoor voor alle landen die zich uit materialisme weerloos laten kolonialiseren door Amerika, zodat clich\u00e9s en historische fouten geen echt belang hebben.<\/p>\n

In Cannes arriveert Von Trier weer per trein, met net zo\u2019n ziekenfondsbrilletje op als Barr in de film. Toch krijgt de sterrencast de meeste aandacht, vooral veteraan Eddie Constantine \u2013 knokheld uit de jaren vijftig \u2013 die een cruciale rol heeft als Amerikaanse kolonel. Het blas\u00e9 publiek beloont de film met staande ovaties, al klinkt er ook gemor dat Europa \u2018alleen verpakking, geen inhoud\u2019 is. De jury kent de film drie prijzen toe, maar reserveert de Palme d\u2019Or voor Barton Fink van de Coen Brothers. In zijn dankwoord sneert Von Trier naar \u2018de dwerg\u2019 (juryvoorzitter Roman Polanski).<\/p>\n

Dat Europa ondanks alle lof snel vergeten raakt, komt misschien doordat de maker die zich na een paar jaar distantieert van zijn eerdere films, waarin hij zich blindstaarde op uiterlijkheden en emoties negeerde. De geboorte van zijn kinderen heeft hem het besef van wezenlijke waarden bijgebracht: hij bekeert zich tot het katholieke geloof dat hij in Europa bekritiseerde om zijn medeplichtigheid aan het nazisme. In 1995 overlijden kort na elkaar zijn ouders. Een bevrijding, zegt hij zelf. Op haar sterfbed bekent moeder dat niet zijn wettige vader zijn verwekker is, maar staatssecretaris Fritz Hartmann, telg uit een componistengeslacht van wie ze \u2018een kind met artistieke genen\u2019 had gewild. Na enkele ontmoetingen met zijn hoogbejaarde biologische vader meldt deze dat een volgend contact alleen mag verlopen via advocaten.<\/p>\n

In 1996 begint hij met Breaking The Waves aan de Golden Heart-trilogie, over \u2018vrouwen die bij het realiseren van hun idealen tot over de grens gaan en zichzelf verliezen\u2019. De beoogde cast \u2013 Helena Bonham Carter, G\u00e9rard Depardieu en Barbara Sukowa \u2013 wordt wegens verhindering vervangen door Emily Watson, Stellan Skarsg\u00e5rd en Katrin Cartlidge. Skarsg\u00e5rd werkt op een booreiland voor de kust van Schotland en is in een bekrompen en devoot dorp getrouwd met de prille Watson. Als een bedrijfsongeval hem verlamd en impotent maakt, geeft hij zijn vrouw opdracht seksuele avonturen met onbekenden te zoeken en hem daarvan verslag te doen. Zij ziet de morsige vluggertjes als een goddelijke missie die uiteindelijk tot zijn herstel moet leiden en blijft, ook als haar vertrouwen gaat wankelen, doorgaan tot haar dood er op volgt. Uit zichzelf beierende kerkklokken bewijzen dat ze echt een heilige martelares is geworden. Ditmaal geen uitgekiende, barokke beeldcomposities, maar de virtuoze handcamera van Robby M\u00fcller die op de huid van de acteurs blijft met soms voelbare moeite om hun onverhoedse bewegingen te volgen.<\/p>\n

Als Von Trier de trein neemt naar Cannes, merkt hij dat de coup\u00e9ramen klemmen en stapt net voor vertrek uit. Hij reist per auto naar Frankrijk, maar bij zijn eerste motelovernachting slaat de claustrofobie opnieuw toe. Hij brengt de nacht door in de tuinschuur en keert \u2019s ochtends terug naar Kopenhagen waar hij wordt belegerd door paparazzi. Door de gsm van zijn producer hoort hij uit Cannes het applaus na de projectie, luider en langer dan voor Europa. Hij wapent zich tegen voorbarige Palme d\u2019Or prognoses door te zeggen \u2018dat je mannen van Italiaanse herkomst nooit kunt vertrouwen\u2019, doelend op juryvoorzitter Francis Coppola. Inderdaad gaat de hoofdprijs naar Secret and Lies van Mike Leigh, Breaking The Waves krijg de Grand Prix du Jury. Door zijn afwezigheid verneemt hij pas later dat Nicole Kidman tegen iedereen verkondigt dat ze er alles voor over heeft om met hem te werken. Catherine Deneuve die ook zijn vroegere films kent, biedt hem schriftelijk haar diensten aan. Die reacties plus alle prijzen voor Emily Watson compenseren de kritiek uit feministische hoek dat Von Trier vrouwen ziet als \u2018zielige voetvegen\u2019.<\/p>\n

In Cannes \u201977 wordt weer over hem gesproken, zonder dat hij fysiek aanwezig is. Het Manifest Dogme 95 wordt gepresenteerd dat hij met collega\u2019s heeft opgesteld en zich keert tegen \u2018het romantische bourgeois concept van auteurscinema\u2019. In de tien regels van de Gelofte van Kuisheid wordt kunstmatigheid verboden, beloven regisseurs af te zien van persoonlijke voorkeur en alleen de waarheid van hun personages na te streven.<\/p>\n

Het wordt voor kennisgeving aangenomen, het Manifest is twee jaar oud en met Breaking The Waves heeft Von Trier zich nauwelijks aan zijn eigen geboden gehouden. Meer commentaar krijgt het gerucht dat zijn nieuwe film hardcore porno is.<\/p>\n

Voor de Cannes-presentatie van Idioterne, de tweede uit de Golden Heart-serie, schaft hij een camper aan die hij parkeert in de chique tuin van H\u00f4tel Eden Roc, waar de voor hem gereserveerde suite leeg blijft. Dat mobile-home rijdt in plaats van de traditionele limousine ook zijn acteurs tot de rode loper, op de klanken van De Internationale.<\/p>\n

Dat entree baart meer opzien dan de film, die vooral opmerkelijk blijkt om bijzakelijke factoren. In een paar dagen geschreven, gedraaid op video, zijn eerste Deenstalige bioscoopfilm in herkenbaar Kopenhagen, waar een communeleider de leden stimuleert hun \u2018innerlijke idioot\u2019 te bevrijden en zich achterlijk te gedragen. Eerst in besloten eigen kring \u2013 met de beruchte, maar ronduit lullige \u2018gang bang\u2019 \u2013 en later op straat. Door de aandacht voor de spelleider valt de tweede \u2018heilige dwaas\u2019 uit de trilogie wat in het niet: een vrouw die in achterlijkheid kastijding zoekt voor de dood van haar kind en ook in haar rouwende familiekring brabbelt en kwijlt.<\/p>\n

Ondanks de vooropgezette \u2018punk attitude\u2019 maakt Idioterne een gedateerde indruk, echo van communefilms rond 1970, met als verschil dat het destijds ging om zelfverklaarde maatschappijhervormers en Von Triers communards opvoedingsfouten en priv\u00e9trauma\u2019s exorciseren. Als commentaar op de commune waarin zijn ouders hem grootbrachten, is zijn film interessant als \u2018petite histoire\u2019, maar dat maakt het resultaat niet boeiender. De festivaljury heeft er zelfs geen troostprijsje voor over, maar bekroont Festen van de andere Manifest-ondertekenaar Thomas Vinterberg wiens succes Dogme 95 toch nog een hype maakt.<\/p>\n

Niet alleen andere Deense cineasten gaan films maken volgens de Gelofte van Kuisheid ook elders is er navolging, tot de formule zich uitholt tot een niet eens meer modieuze truc. Als Idioterne al rouleert onthult Von Trier dat hij zijn eigen regelgeving heeft ontdoken met laboratoriumcorrecties van de beeldkwaliteit.<\/p>\n

Dancer in The Dark is het derde deel uit de Golden Heart-trilogie. De lyrische stilering maakt het scenario acceptabel waarin \u00e1lles in de melodramatisch overtreffende trap is. Zieliger en weerlozer dan de zingende hoofdrolspeelster Bj\u00f6rk, het IJslandse fenomeen, lijkt menselijkerwijs onmogelijk. Onooglijk, visueel gehandicapt, uitgebuit en pardoes ontslagen, bewaart ze \u2013 letterlijk \u2013 een blind vertrouwen in de American Dream uit Hollywood-films waarvoor ze emigreerde uit Oost-Europa. Die extreme goedgelovigheid maakt dat ze wordt beroofd en misbruikt door mannen die er bijna even beroerd aan toe zijn als zij. Haar wanhopige inspanningen om haar zoon te redden van een erfelijke oogziekte brengen haar in de dodencel, waar ze zich moed inzingt met Sound of Music-liedjes.<\/p>\n

\u2018De kracht van mijn films is dat je ze makkelijk belachelijk kunt maken,\u2019 zegt Von Trier. Wie geneigd is tot scepsis, kan Dancer in The Dark inderdaad van het doek lachen. Maar tussen alle pathetische losers en uitvergrote fantasieprojecties is daar gelukkig ook Catherine Deneuve, die haar sollicitatie beloond ziet met een rol. Ze is het enige rationele en praktische mens in de film, al heeft haar loyale steun aan Bj\u00f6rk weinig resultaat. Bj\u00f6rks a-melodische composities werken als vervreemdingseffect tussen de kokende emoties. Toch is het onmogelijk n\u00ed\u00e9t beroerd te worden door de wanhopig gezongen standard \u2018My Favourite Things\u2019: even lijkt de anti-Hollywood film een hommage.<\/p>\n

Als veteraan-festivalganger weet Von Trier hoe hij de interesse voor zijn film moet aanwakkeren. Dat non-actrice Bj\u00f6rk meermaals rebelleerde tegen zijn regie, hem de kleren van het lijf scheurde en dagen onderdook is inmiddels bekend. De geruchtenmachine over de ernst van de brouille draait oorverdovend, tot Bj\u00f6rk tegen elke aankondiging in toch verschijnt op de galapremi\u00e8re. Na afloop van de projectie vallen regisseur en ster \u2013 aangemoedigd door Deneuve \u2013 elkaar in de armen en krijgt de film in de zaal alsnog een happy end dat erin gaat als koek.<\/p>\n

Von Trier krijgt zijn Gouden Palm, Bj\u00f6rk wordt onderscheiden als beste actrice. Als Dancer in The Dark ook (niet gehonoreerde) oscarnominaties krijgt, klinken in de Verenigde Staten tegengeluiden. Hoe waagt hij het kritiek op Amerika te hebben met een film die Washington State situeert in de Zweedse bossen en is bevolkt met Europese acteurs. Maar voorlopig is het meer nieuws dat hij na tien jaar Nicole Kidman aan haar woord houdt. Ze krijgt in elk deel van zijn nieuwe trilogie \u2013 met als thema Amerika \u2013 de hoofdrol.<\/p>\n

Dogville wordt gedraaid in midden-Zweden, te ver voor de roddelpers of de bemoeienis van liefst vijfentwintig coproducenten. Kidman duikt als voortvluchtige Grace in 1933 op in een gehucht in de Rocky Mountains en krijgt na gemeenschapsberaad onderdak in ruil voor huishoudelijke klusjes. Spoedig wordt meer dienstverlening ge\u00ebist voor de protectie: ze wordt in toenemende mate vernederd, uitgebuit en misbruikt. Vluchten wordt haar onmogelijk gemaakt. Tot Grace met haar criminele vader en zijn trawanten \u2013 aan wie ze aanvankelijk wilde ontkomen \u2013 het dorp uitmoordt in een wraakactie die haar symbolische naam tegenspreekt.<\/p>\n

Von Trier was ge\u00efnspireerd door de platencollectie van zijn moeder, het lied van de rancuneuze Seer\u00e4uber Jenny uit de Dreigroschenoper. Ook het didactische scenario is Brechtiaans \u2013 te rechtlijnig en eenduidig voor drie uur film, zodat de spanning uitsluitend wordt gedragen door de star power van Kidman en de vormgeving. Soms lukt dat boven verwachting: Kidmans verkrachting door acteur Skarsg\u00e5rd krijgt een toegevoegde beklemming door de zichtbare aanwezigheid van alle anderen. De wetenschap dat je een in feite immobiele vrachtwagen ziet waarvan de rit is gesuggereerd met geluids- en lichteffecten, geeft extra-suspense aan Grace\u2019s vergeefse vluchtpoging.<\/p>\n

Voor Kidman\u2019s promotieactiviteiten in Cannes was vijftigduizend dollar gebudgetteerd, maar haar verblijf wordt tot het minimum beperkt als ook Pen\u00e9lope Cruz \u2013 de nieuwe vlam van Tom Cruise \u2013 in Cannes blijkt te zijn. Die korte aanwezigheid lokt wel Amerikaanse showpaginajournalisten naar Dogville, die gewoonlijk kopij zoeken buiten de filmzaal. In 9\/11 paranoia schrijven ze over \u2018rabiate Amerika-haat\u2019 in de film. Dat verwijt overstemt discussies over de artistieke verdiensten. In de Amerikaanse kranten verschijnen commentaren dat distributie in de VS een belediging van het publiek zou zijn. Bovendien is het ook voor de filmindustrie beter als Dogville ongezien blijft, omdat de marktwaarde van megastar Kidman dan niet wordt ondergraven. Critici die eerst verklaarden dat ze teleurgesteld waren door Dogville gaan nu, uit reactie op die commentaren, de film opwaarderen. Maar de jury bekroont Elephant van Gus Van Sant. Als Von Triers film wordt gepresenteerd op het festival van New York komt er een handvol lovende recensies, het gevreesde (of gehoopte) schandaal blijft uit. Het Amerikaanse bioscooppubliek negeert Dogville. In Europa is hij een gemiddeld arthouse-succes, dat vaker over de tong gaat dan wordt bekeken.<\/p>\n

Kidman heeft zoveel contractuele verplichtingen dat medewerking aan het tweede deel, Manderlay, op de lange baan moet worden geschoven. Von Trier heeft geen geduld en vraagt Bryce Dallas Howard. Groter probleem is de weigering van zwarte Amerikaanse acteurs, zodat de casting in Europa moet zoeken. Uitzondering is ster en activist Danny Glover. In Manderlay erft Grace een plantage in Alabama waar zeventig jaar na afschaffing van de slavernij de situatie ongewijzigd is, omdat de zwarte arbeiders niet is geleerd hoe te leven in een democratie. De door Glover vertolkte huisslaaf vindt dat het beter is als alles bij het oude blijft \u2018omdat de tijd niet rijp is\u2019. Maar Grace geeft zwarte en blanke werknemers een stoomcursus democratische praktijk, met bijna identieke methodes als waarmee Von Triers alter ego\u2019s in de eerste trilogie hun doelen nastreefden. En ze draait navenant door, ook door hitsig gevoel voor de enige zelfbewuste zwarte employ\u00e9.<\/p>\n

Manderlay is gevarieerder en korter dan Dogville, met thema\u2019s die zowel scherper als complexer zijn. Toch zal hij meer worden gewaardeerd door mensen die de vorige film niet zagen. Niet omdat Grace en haar vader in de gedaanten van Bryce Dallas Howard en Willem Dafoe vijftien jaar jonger zijn dan Nicole Kidman en James Caan, terwijl het later in de jaartelling is. Ook niet omdat de geliquideerde Dogville-cast herrijst in nieuwe rollen. Wel ondat de kwaliteiten worden ondermijnd door d\u00e9j\u00e0-vu. Zo\u2019n specifieke stijloefening laat zich niet overdoen zonder effectverlies. Opnieuw klinkt de plechtstatige voiceover van John Hurt. De climax is alweer een bloedbad. En net als in Dogville zingt David Bowie dan \u2018Young Americans\u2019. Ook van Von Triers optreden in Cannes kijkt niemand nog echt op. Behalve van zijn melding dat hij Deel 3 van de trilogie \u2013 Washington \u2013 een paar jaar uitstelt tot hij voldoende volwassen is. Hij is negenenveertig. Op internet is er een door hemzelf geautoriseerde Fan Site. Op de homepage laat hij zich citeren: Dit wil ik bekennen: ik, Lars von Trier, ben maar een doodgewone rukker van het witte doek.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u2018Manderlay\u2019, het tweede deel van Lars von Triers drieluik over Amerika, komt eraan. Zijn vorige films veroorzaakten veel rumoer. Waarom ook alweer en hoe zullen de reacties dit keer zijn?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[2207,253,14,269],"tags":[3029,783],"acf":[],"author_name":"Ab van Ieperen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125941"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=125941"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125941\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ab van Ieperen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=125941"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=125941"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=125941"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}