Bijna twintig jaar lang heeft Vladimir Nabokov Amerikaanse studenten ingewijd in de geheimen van de literatuur, en toen brak voor hem in 1958 het grote succes aan met Lolita. Nabokov had zijn collegestof niet altijd zelf voor het uitzoeken. Zo zat hij een tijdje vast aan het werk van Jane Austen. Groot was zijn opluchting toen daarna de roman Bleak House van Charles Dickens op het programma stond. \u2018We are now ready to tackle Dickens. We are now ready to embrace Dickens. We are now ready to bask in Dickens,\u2019 riep Nabokov uit. Hij vervolgde met enkele stekeligheden over Jane Austen, om daarna snel terug te keren naar het eigenlijke onderwerp: \u2018If it were possible I would like to devote the fifty minutes of every class meeting to mute meditation, concentration, and admiration of Dickens.\u2019 Dat was natuurlijk niet mogelijk en wat in werkelijkheid volgde, was een akelig precieze analyse van wat velen beschouwen als Dickens\u2019 meesterwerk, inclusief schema\u2019s, nauwkeurige opmerkingen over de stijlmiddelen die Dickens inzette en over zijn techniek.<\/p>\n
Dickens\u2019 literaire reputatie heeft sinds Nabokov, zo heb ik zelf verscheidene malen mogen constateren, een behoorlijke knauw gekregen. Toen ik tegen een min of meer bevriende auteur zei dat ik me weer met Dickens ging bezighouden, keek hij me aan of ik getikt was geworden. Deze schrijver, ik zal zijn naam niet onthullen omdat ik z\u00edjn reputatie niet op deze manier wil bezoedelen (ik zeg er dit over: hij heeft de AKO Literatuurprijs ontvangen en zijn naam heeft dezelfde initialen als die van mij), maakte wegwerpende gebaren, mompelde naar ik meen het woord \u2018ouwehoer\u2019 en zei nog iets over breedsprakigheid. Dickens\u2019 literaire waarde is, behalve door deze vermeende breedsprakigheid, voorts ook wel enigszins gezakt door allerlei folklore die naar aanleiding van zijn werk is ontstaan, ik noem alleen even het jaarlijkse Dickens Festijn in Deventer. Afgelopen decembermaand kwamen er meer dan honderdduizend mensen op af, niet zelden in klederdracht. Het is deze Bomansiaanse verkleedpartij die echte literatuurliefhebbers tegen de borst stuit, vermoed ik.<\/p>\n
Met Bomans is de naam genoemd van een van de vertalers die vertegenwoordigd zijn in de Charles Dickens-cassette die te koop is bij de drogistketen Het Kruidvat. Die cassette is een doos met daarin de tien \u2018Grootste werken\u2019. Het Kruidvat heeft uitsluitend winkels in de armere gedeelten van de steden en de tocht ernaartoe had dus al iets Dickensiaans, want daar ging ik: op pad om mijn kostbare schat binnen te halen. In de winkel aangekomen bleek de hele doos ingepakt te zijn in plasticfolie. Op mijn vraag of dat er afgehaald kon worden zodat ik kon kijken wat voor vertalingen het waren, kreeg ik als antwoord: \u2018Van het Engels naar het Nederlands natuurlijk, wat dacht u dan?\u2019 Thuisgekomen bleek het inderdaad om die oude vertalingen te gaan van Uitgeverij Het Spectrum: de vertaling door Bomans van The Pickwick Papers, en verder onder andere vertalingen door C.J. Kelk, G.J. Weremeus Buning-Ensink en Hein de Bruin. Niet zoveel mis mee, hier en daar een tikkeltje corrupt en oubollig, nu ja: soms wel heel erg oubollig, maar vanuit literair-historisch oogpunt beslist interessant. W\u00e9l slecht bezorgd: zo is er geen goede verantwoording bijgeleverd van de illustraties en wordt er bij de vertaling van The Pickwick Papers in de inhoudsopgave een \u2018Nawoord van T.A. Birrell\u2019 toegezegd \u00e9n een overzicht van \u2018Leven en werk\u2019 van Dickens, maar daarnaar is het achter in d\u00edt deel tevergeefs zoeken. Ze duiken weer w\u00e9l op aan het eind van Oliver Twist (binnen het kaft overigens \u2018Olivier\u2019 gedoopt). Hoewel ik deze Kruidvat-uitgave kortom wel wil aanbevelen, moet ik ook constateren dat er nogal liefdeloos te werk is gegaan.<\/p>\n
T.A. Birrell staat in zijn nawoord stil bij het feit dat \u2018alles wat Dickens deed\u2019 met \u2018grote snelheid\u2019 werd gedaan \u2018tegen een achtergrond van persoonlijke problemen\u2019. Dat is op zichzelf wel correct geformuleerd, maar voor het overige is het gehele essay van T.A. Birrell een goed voorbeeld van de onzin die er in de loop der jaren over Dickens is beweerd en die over het algemeen over literatuur wordt geuit; \u00e9n die er verder toe bijdraagt dat Dickens als een nogal tijdgebonden auteur wordt beschouwd. Zo probeert Birrell te verklaren waar\u00f3m Dickens schreef wat hij schreef. Ten eerste zou Dickens schrijven om sociale misstanden te bestrijden en ten tweede zou hij, bewust of onbewust, persoonlijke trauma\u2019s dramatiseren. Dergelijke redeneringen klinken mij altijd nogal eigenaardig in de oren. Het grote bezwaar ervan is dat ze naar een gebied leiden dat buiten de romans ligt, terwijl het voor mij nogal vanzelfsprekend is dat de geheel eigen wereld die door literaire auteurs in een roman wordt gecre\u00eberd juist niet terug te voeren is naar een wereld daarbuiten. Dickens was g\u00e9\u00e9n realist, zijn meesterschap schuilt onder andere in het autistische, in zichzelf besloten, en claustrofobische karakter van zijn werk. Dat laatste, dat claustrofobische karakter dat zijn werk zo typeert, komt bijvoorbeeld tot uiting in de ontwaaksc\u00e8ne aan het begin van hoofdstuk twee van The Pickwick Papers. In de \u2013 enigszins tuttige \u2013 vertaling van Bomans luidt die als volgt: \u2018De zon, dat nauwgezette dagmeisje, was juist op en wierp haar eerste stralen in de ochtend van de 13e mei 1827 toen de heer Samuel Pickwick, als een tweede zon, uit zijn sluimering omhoog schoot, zijn venster open wierp en neerzag op de wereld onder hem: Goswell Street lag voor hem, Goswell Street lag aan zijn rechterhand en, zover het oog reiken kon, strekte Goswell Street zich ook uit aan zijn linkerhand, terwijl recht tegenover hem zich de andere zijde van Goswell Street bevond.\u2019 Dit is precies de situatie waarin de Dickens-lezer zich bevindt: je duikt in een eigen en eigenzinnige wereld die uitsluitend zicht biedt op die wereld, een wereld die nergens eindigt.<\/p>\n
Dat laatste is een punt dat keer op keer wordt benadrukt in Peter Ackroyds in 1990 verschenen fenomenale biografie Dickens. Dat boek alleen al is een reden om je te verdiepen in het oeuvre. In zo\u2019n 1250 magistrale bladzijden slaagt Ackroyd erin Dickens volledig op te laten gaan in zijn eigen werk. Ackroyd merkt op dat in tegenstelling tot het beeld wat van hem bestaat Dickens zelden of nooit te betrappen is op realisme \u2018in any accepted sense\u2019: hij vulde de wereld met zijn eigen vormen. Het Victoriaanse Londen dat Dickens cre\u00eberde heeft nooit bestaan \u2013 en dat maakt al die klederdrachttoestanden naar aanleiding van zijn werk des te meer bespottelijk. Wat zou er gebeuren, vraagt Ackroyd zich af, als Dickens een van zijn eigen romans zou betreden? Vervolgens laat Ackroyd dit hem daadwerkelijk doen en \u2018the street seemed to go on forever\u2019 (vergelijk het uitzicht van Samuel Pickwick). Alles is kleiner, benauwder, meer onbehouwen en duisterder dan in de wereld daarbuiten, de \u00e9chte wereld. Het is een wereld waaraan Dickens wil ontsnappen, maar waardoor hij ook gefascineerd raakt, zozeer d\u00e1t hij er op een gegeven moment niet meer aan k\u00e1n ontsnappen en hem niets anders te doen staat dan die wereld zo nauwkeurig mogelijk te beschrijven. Het leidt naar steeds strakker en verontrustender proza – hoewel dat morbide aspect ook al in de vroege romans is aan te treffen, zoals bijvoorbeeld in Oliver Twist; daar is onlangs overigens ook een geheel nieuwe en frisse vertaling van verschenen bij L.J. Veen. In die roman is de wereld al teruggebracht tot een duistere, benauwde kern: \u2018De sterren leken in de ogen van de jongen verder van de aarde af te staan dan hij ze ooit had gezien. Er was geen wind en de sombere schaduwen die de bomen op de grond wierpen, zagen er grafachtig en doods uit, zo roerloos waren ze.\u2019 Op de achterflap van deze vertaling wordt terecht Maarten \u2019t Hart aangehaald die spreekt van een \u2018gruwelijke, sombere, macabere geschiedenis\u2019.<\/p>\n
En van breedsprakigheid is bij Dickens eigenlijk zelden sprake, niet in Oliver Twist en zeker niet in een roman als Bleak House, waarin al in de openingsbladzijden, zoals Nabokov terecht opmerkt, druk wordt ge\u00ebxperimenteerd met de techniek van de stream of consciousness: \u2018Mist overal. Mist op de rivier, waar hij drijft tussen groene eilandjes en weilanden; mist lager op de rivier, waar hij verontreinigd voortrolt tussen de rijen schepen en de smerigheden van een grote (en vuile) stad. Mist over de moerassen van Essex, mist over de heuvels van Kent.\u2019 Het is uit die mist dat de wereld van Charles Dickens wordt opgetrokken. Een fictieve wereld, een niet-bestaande wereld, een magische wereld. Een wereld die niets met die van ons te maken heeft en die toch onze blik op onze eigen wereld verandert. Lees hem, omarm Dickens, koester hem.<\/p>\n
Charles Dickens: De avonturen van Oliver Twist, vertaald door Eug\u00e8ne Dabekaussen en Tilly Maters, L.J. Veen, 495 pagina\u2019s, \u20ac 24,90<\/p>\n
Charles Dickens: Grootste werken, verschillende vertalers, Brilliant Books, \u20ac 44,99 (uitsluitend verkrijgbaar bij Het Kruidvat)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Een doos van Kruidvat, een film van Polanski, een festijn in Deventer. Er is een heuse Dickens revival aan de gang. Terecht, want zijn werk is springlevend en zijn oubollige imago berust op een grote misvatting.<\/p>\n","protected":false},"author":3380,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[1153],"acf":[],"author_name":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125353"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=125353"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125353\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"AndorT","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/3380"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=125353"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=125353"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=125353"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}