Reportage<\/p>\n
Het Martelaarsplein kijkt uit over de Middellandse Zee. Tot 1975 stonden er bioscopen, hotels en palmbomen. Sinds de burgeroorlog, waarin het plein een levensgevaarlijk niemandsland werd tussen het christelijke oosten en het islamitische westen van Beiroet, ligt het te wachten op een nieuwe bestemming.<\/p>\n
Op 14 maart, kort na de moord op premier Rafik Hariri, stonden hier twee miljoen Libanezen te schreeuwen om onafhankelijkheid van Syri\u00eb, de eenpartijstaat die onder het mom van pan-Arabische eenheid dertig jaar het bestuur over Libanon voerde. Op het podium stond Gebran Tueni, een gesoigneerde veertiger met onmiskenbaar charisma. \u2018Leg met mij de eed af,\u2019 riep hij de mensenzee toe. \u2018Wij, christenen en moslims, zweren bij de almachtige God dat we verenigd zullen blijven tot het einde der tijden, om ons dierbare Libanon te beschermen.\u2019 De massa scandeerde het hem woord voor woord na.<\/p>\n
Achter hem rees het fonkelnieuwe gebouw van An-Nahar de lucht in, de krant waarvan hij sinds 2000 uitgever, bestuursvoorzitter en columnist was.<\/p>\n
Nu hangt er boven de ingang een meters\u00adhoge foto van hem: strak in het pak, een das in het rood-wit van Libanon losjes om de hals, onder zijn dunne snorretje de stalen glimlach van een leider in crisistijd, de rechterhand wenkend omhoog. Was hij een van de nieuwe democratisch denkende voormannen die de Arabische wereld nodig heeft? Of was hij een exponent van de nieuwe niet-westerse elite die de Turkse schrijver Orhan Pamuk onlangs signaleerde? Een elite die het idioom en de houding van het Westen aanneemt en het verwijt dat ze de traditie verwaarloost, pareert met een virulent en intolerant nationalisme.<\/p>\n
Op maandagochtend 12 december reed Gebran Tueni naar de krant. In een bocht van de weg ontplofte zestig kilo springstof toen hij langsreed. Zijn gepantserde limousine werd dwars door de vangrails geblazen.<\/p>\n
Georges Nassif, redacteur van de religiebijlage van An-Nahar, brak in tranen uit toen hij het hoorde. \u2018Op de redactie heerste een sfeer van verbijstering. De vijfde dodelijke aanslag sinds de moord op premier Hariri in februari. En alle slachtoffers zijn Grieks-orthodoxen: de bruggenbouwers van het nieuwe Libanon, christelijk en Arabisch tegelijk, open naar Oost en West.\u2019<\/p>\n
De volgende morgen arriveerde Ghassan Tueni op de krant. De tachtigjarige eminentie van de Libanese journalistiek en diplomatie \u2013 oud-ambassadeur bij de Verenigde Naties, nu al decennia hoofdredacteur van An-Nahar \u2013 was een dag na zijn zoon uit Parijs teruggekeerd, waar hij uit handen van Dominique de Villepin het L\u00e9gion d\u2019Honneur had ontvangen. Breekbaar, licht voorovergebogen, sprak hij de verzamelde medewerkers toe. \u2018Gebran is niet dood. An-Nahar gaat door. Dat is de kop voor de krant van morgen.\u2019 Meer zei hij niet. Toen ging hij naar huis om te rusten.<\/p>\n
An-Nahar is een van de twee grote kranten van Libanon, en een model voor Arabische media in de eenentwintigste eeuw. Op\u00adgericht in 1933, nog onder de Franse heerschappij, door de grootvader van Gebran, die letterlijk opklom van krantenjongen tot \u00admiljonair, maakte de krant van de Tueni\u2019s een van Libanons gezichtsbepalende dynastie\u00ebn. Behalve in het land zelf is An-Nahar verkrijgbaar in de Golfstaten en Parijs. De belangrijkste artikelen zijn terug te vinden op de tweetalige website. Het gebouw, nu anderhalf jaar in gebruik, is een wonder van licht en ruimte. De redactieruimte, in het rond aangelegd, staat vol platte monitoren. In het trainingscentrum volgen jonge journalisten uit de regio cursussen in alle facetten van het kranten maken. Op zijn talloze reizen zag Gebran Tueni dagelijks via de web\u00adcam toe op het werk. Ook nu nog is hij alomtegenwoordig op posters, buttons en als \u2018wallpaper\u2019 op de computerschermen.<\/p>\n
Georges Nassif, van de religiebijlage, grinnikt als we hem betrappen met de pen in de hand. \u2018Wij van de oude garde kregen een ultimatum van Gebran. Over een jaar moest het afgelopen zijn met het schrijven op papier. Hij was een man van de toekomst. Geworteld in de geschiedenis van de krant, maar vastbesloten om ?An-Nahar de eeuw van de nieuwe technologie binnen te leiden. Sinds hij in 2000 de leiding van zijn vader overnam, zat hij boven op de vernieuwing. Het ontwerp van het gebouw, open en inclusief, kwam tot in de details van hem. Beiroet is de stad van de ontmoeting tussen culturen, zei hij, het Martelaarsplein is daarvan het nieuwe hart en dus moet ook An-Nahar die openheid uitstralen. Tot aan het einde van de burgeroorlog gold dit als een christelijke krant, rechts van het midden. Gebran haalde een nieuwe generatie journalisten binnen. Moslimcolumnisten waren niet meteen te vinden, dus hij begon met linkse christenen zoals ik, Elias Khoury en Samir Kassir, die in juni vermoord werd. We wilden een krant voor het nieuwe Libanon, dat voor vijfenzestig procent uit moslims bestaat. Vanaf de grote demonstraties in maart werd de krant de stem van de nieuwe beweging voor de Libanese soevereiniteit. We zaten even vaak op het plein als achter ons bureau. ?An-Nahar is meer dan een krant. Het is een beweging, en wij zijn de strijders. Voor ons is dit geen baan, maar ons hele leven.\u2019<\/p>\n
Een paar glazen kantoren verderop zit de redacteur van de literaire bijlage, Elias Khoury, de grote romancier van de burgeroorlog en de Palestijnse exodus. Ook op zijn bureau ligt het papier verdacht hoog opgestapeld. Maar hij lijkt met zijn grote reputatie, magistrale pen en de vorsende distantie die zijn loensende blik hem geeft, geen man die men een ultimatum stelt. Met Gebran Tueni deelde hij het streven naar Libanese soevereiniteit. Maar waar Tueni\u2019s tirades op de voorpagina van elke donderdagkrant louter gericht waren tegen het Baath-regime in Syri\u00eb, denkt Khoury verder. Voor hem is een onafhankelijk Libanon een bijdrage aan een nieuwe, democratische, Arabische wereld. \u2018Wij kunnen hier het model vormen voor de Palestijnen om een einde te maken aan de bezetting, en voor echte democratie in Irak. Het lot van de hele regio hangt in de lucht, en Libanon speelt een sleutelrol. Dat begon met de demonstraties van 14 maart. Voor het eerst in vijfenzeventig jaar heerste er in Libanon consensus. Gebran Tueni stapte vervolgens in de nationale coalitie, met zijn parlementszetel als vertegenwoordiger van Beiroet tot gevolg. Die coalitie is nodig, welke sociaal-economische meningsverschillen we ook hebben.\u2019<\/p>\n
Na de aanslag citeerde hij in zijn bijlage het gedicht van Pablo Neruda over de Spaanse burgeroorlog, over het bloed dat door de straten vloeide. \u2018Met de aanslagen probeert het Syrische regime een politieke crisis in Libanon te veroorzaken, waarna zij de controle over het land weer naar zich toe kunnen trekken. Hun invloed op het leger en de geheime dienst is nog altijd groot. Dat ze schrijvers en journalisten aanvallen, is geen toeval: wij verdedigen de democratie. En het is nog niet afgelopen met de moordpartijen. We zijn allemaal doelwit, maar het zou onverstandig zijn om nu voorzichtiger te gaan schrijven. We kunnen het ons niet veroor\u00adloven deze slag te verliezen. Dat zou het einde van het land betekenen. Als je onder vuur ligt, schiet je terug, dat heb ik in de oorlog wel geleerd.\u2019<\/p>\n
Voor een Arabische journalist ging Gebran Tueni onkarakteristiek rechtstreeks tekeer. Bij hem geen schaduwrijke volzinnen, geen ruimte voor dubbelzinnige interpretaties. Volgens zijn laatste columns was de Syrische president Bashar al-Assad een oorlogsmisdadiger die greep hield op Libanon door zijn twee \u2018Trojaanse paarden\u2019: de maronitische president Emile Lahoud, wiens tweede termijn hij er bij de laatste onvrije verkiezingen doordrukte, en Hezbollah, de sjiitische partij die ook sinds de aftocht van Isra\u00eblische troepen uit Zuid-Libanon weigert de wapens neer te leggen. \u2018Wil Hezbollah deel uitmaken van het offensief dat Libanon probeert te destabiliseren?\u2019 vroeg Tueni zich af. \u2018Is het in een democratisch systeem, gebaseerd op dialoog en consensus, acceptabel dat de parlementaire meerderheid in gijzeling wordt gehouden door een gewapende minderheid?\u2019<\/p>\n
Als ik Elias Khoury vraag of Tueni in het vuur van zijn campagne voor nationale eenheid niet dreigde hele bevolkingsgroepen uit te sluiten, volhardt de schrijver in fijnzinnige diplomatie. \u2018De coalitie houdt altijd de deur open voor Hezbollah, ook nu hun ministers al maanden weigeren hun rol in het kabinet te vervullen. Ze zijn tenslotte belangrijk geweest in het verzet tegen de Isra\u00eblische bezetting. Als Hezbollah besluit de Syrische koers te volgen, of het Iraanse discours, met zijn racistische ontkenning van de holocaust, tja, dan moeten ze hun verantwoordelijkheid nemen. Ik gok op de wijsheid van mensen, ook al spreekt uit de geschiedenis vaker hun domheid?\u2026\u2019<\/p>\n
Tijdens de begrafenisplechtigheid, in de orthodoxe kerk vlak achter het gebouw van An-Nahar, sprak de oude Ghassan Tueni verzoenende woorden. \u2018We moeten het wantrouwen tussen de strijdende groepen begraven. Laat er een einde komen aan het bloedvergieten. Om het Libanon van morgen te bereiken, moeten we de bladzij omslaan.\u2019 Het verdriet diep in zijn gezicht gegroefd, deed hij denken aan Marlon Brando als de oude godfather, die de verzamelde maffiabazen toespreekt na de moord op zijn zoon. Er rust een zware verantwoordelijkheid op zijn schouders. Op de krant neemt hij voorlopig de taken van zijn zoon waar, en bij de parlementsverkiezingen van 5 februari zal hij zich verkiesbaar stellen voor de vacante zetel van Gebran. Steeds meer mensen zien in hem, vanwege het morele gezag dat een leven van non-sektarische tolerantie hem verleent, de president van het nieuwe Libanon.<\/p>\n
An-Nahar heeft geen dag overgeslagen, maar degenen die Gebran Tueni het meest nabij stonden, bewegen zich voort alsof de schok hen nog verdooft. Op zijn kantoor zetelt nu Khalil Chammas, een rossige man die sinds 1981 zijn persoonlijke assistent was. Sinds 12 december slaapt hij nauwelijks meer. Zijn stem is hij vrijwel kwijt. De uitleg over de financiering van het bedrijf ratelt hij mechanisch af: grootaandeelhouders zijn de familie van de vermoorde premier Hariri, de Libanees-Saoedische prins Walid en de Tueni\u2019s zelf. Als hij begint over de persoonlijke steun die Gebran Tueni gaf aan mensen die hun ziekenhuisrekening of het schoolgeld van hun kinderen niet konden betalen, breekt zijn stem bijna. Over de opvolgingskwestie kan hij zich geen twijfel veroorloven: Gebrans dochter Nayla zal het van haar grootvader overnemen zodra ze er klaar voor is.<\/p>\n
Nayla tref ik even later, na afloop van een persconferentie: een pas afgestudeerde journaliste van 23, die niet anders kan dan in trance de voorgeschreven frases herhalen. \u2018Persoonlijk zou ik misschien willen afhaken, maar voor hem ga ik door. Zijn droom van een onafhankelijk Libanon moeten we waarmaken. De krant moet blijven verschijnen. De enige verliezers zijn de moordenaars zelf. Zwak zijn ze, als ze zo bang waren voor wat hij schreef?\u2026\u2019 Haar dodelijk vermoeide ogen zijn het huilen voorbij. Je t\u2019adore papito, stond er in meisjesachtige krullen op het kaartje dat ze bij het graf van haar vader achterliet. \u2018Hij is nog elke dag bij me. De eed die hij aflegde op het Martelaarsplein, spreken we uit bij het opstaan, bijna als een gebed. Bang ben ik niet. Beveiliging heb ik niet nodig. Ik lach om de bedreigingen, net als hij.\u2019<\/p>\n
Na afloop loopt ze inderdaad alleen de straat op en stapt in een ongeblindeerde auto.<\/p>\n
De straten van Beiroet laten zich lezen als de psyche van de stad. Het ene tijdperk verdringt het andere. Kapotgeschoten woonhuizen staan in de schaduw van de nieuwbouw die dwars door de glooiende stad heen uit de grond rijst. Afbraak, wederopbouw en zelfvernietiging lopen schoksgewijs in elkaar over. De wankele elegantie van huizen die de tijd hebben overleefd dat dit het Parijs van het Midden-Oosten heette, bladdert af onder het oog van de kantoorgebouwen waarmee Beiroet driftig hapt naar de nieuwe globalisering. De dynamiek ervan is verleidelijk, maar ook versluierend. Wat gebeurt er met de ru\u00efnes? Als ze niet worden opgeknapt, waarom blijven ze dan staan? \u2018De neiging te vergeten,\u2019 schrijft architect Tony Chakar, \u2018is een symptoom van de catastrofe zelf.\u2019 In Beiroet, beweert hij, telt alleen het heden. Het is niet dat er een taboe rust op de herinnering aan de oorlog, maar dat de mensen niet willen zien hoe diep dat verleden nog altijd doorwerkt. Het perspectief van de verliezer \u2013 en deze oorlog kende geen winnaars \u2013 heeft nog altijd geen plaats. Mag geen plaats hebben: de angst om opnieuw alles te verliezen zit nog te diep. Vandaar misschien de rituele gewoonte om van elke dode een martelaar te maken, een heilige, en de neiging om zich in tijden van onzekerheid terug te trekken in de vertrouwde gemeenschap van geloof en familie. Het is de paradox van de Tueni\u2019s: koplopers van het nieuwe Libanon, maar de dode voorman vereren ze als een heilige en zijn opvolger zoeken ze in de boezem van de eigen dynastie: anti-moderne reflexen, hoe begrijpelijk ook, op het moment dat de toekomst op het spel staat.<\/p>\n
Heilig was Gebran Tueni niet. Als jonge journalist was hij militanter en partijdiger dan zijn vader. Tijdens de gruwelijke jaren tachtig koos hij partij voor Bashir Gemayel, de extreem-rechtse falangistenleider. Na diens gewelddadige dood werd hij woordvoerder van Michel Aoun, de maronietengeneraal met messianistische trekjes. Toen de bedreigingen zich opstapelden, week hij uit naar Parijs, waar hij de internationale Arabische editie van ?An-Nahar opzette. Hij verwierf een reputatie met nietsontziende redactionele commentaren.<\/p>\n
Robert Fisk, al dertig jaar de chroniqueur van Beiroet, noemde hem een humeurige ruziezoeker. Maar, schreef hij in The Independent na de aanslag, \u2018hij was ook een moedig man, en als we de kans hadden gekregen, waren we vrienden geworden.\u2019<\/p>\n
Ook Joseph Samaha, de hoofdredacteur van de grote concurrent As-Safir, heeft gemengde gevoelens. Hij ontvangt ons op zijn veel minder luxe redactie met de woorden: \u2018U moet begrijpen dat het mij moeilijk valt te praten over een man die ik mijn leven lang verafschuwd heb, zowel professioneel als persoonlijk, nu hij dood is. Ik was het oneens met elke regel die hij schreef. Maar in de dagen na de aanslag was het moeilijk onderscheid te maken tussen onze kranten. Wij veroordeelden de moordenaars even hard. Het was een moord op de vrijheid. Gebran Tueni was een goede teamleider, hij stond open voor verschillende stemmen in zijn krant, hij volgde de ontwikkelingen in technologische innovatie op de voet. Hij heeft een veel te hoge prijs betaald voor zijn overtuigingen, die absoluut oprecht waren.\u2019<\/p>\n
Aan de muur hangt een foto van Nasser, relikwie van de socialistisch ge\u00efnspireerde pan-Arabische gedachte van weleer. Samaha, die zichzelf een \u2018self-hate Christian met een culturele moslimachtergrond\u2019 noemt, redigeerde ooit de krant van het communistische verzet. Van 1984 tot 1995 woonde hij in Parijs, waar hij begon te schrijven voor het vanouds links-islamitische As-Safir. Daar leerde hij Gebran Tueni kennen.<\/p>\n
\u2018Zijn vader Ghassan was een grote journalist, die veel gestudeerd had voordat hij begon te publiceren. Gebran brandde meteen los. Politieke of economische theorie las hij niet. Hij schreef zoals hij praatte, in een zwakke, oppervlakkige stijl. Het was van een intellectuele middelmaat zonder einde. Aanvankelijk stelde hij een sterke, imperiale leider boven de democratie. In een fameus artikel uit 1990 riep hij tot generaal Aoun, die hij volgde in zijn droom van een soeverein Libanon: \u2018Regeer ons desnoods met de knuppels van een militair bewind!\u2019 In een burgeroorlog kan men een journalist zijn partijdigheid niet kwalijk nemen, maar hij gaf de voorkeur aan het mobiliserende effect van zijn woorden boven de waarheid. Zijn stukken riepen geen vragen op, je was voor of tegen.\u2019<\/p>\n
Die populistische stijl kwam tot zijn recht op het Martelaarsplein tijdens de massademonstraties in maart. Was hij ook een leider van de nieuwe onafhankelijkheidsbeweging?<\/p>\n
\u2018Hij was het gezicht en de stem ervan, maar de leider was hij niet. Het mobiliseren van de massa, dat deden anderen. Ik hield niet van die beroemde eed. Mag men een miljoen mensen vragen iets na te zeggen als ze niet weten wat er komt na de volgende zin? Bovendien sprak hij zelfs op dat historische moment, tegenover al die honderdduizenden, over \u201cwij, christenen en moslims\u201d. Daar en toen had hij het onderscheid moeten opheffen. Wij Libanezen, had hij moeten zeggen, punt.\u2019<\/p>\n
Via vrienden krijg ik een e-mail voor een oudejaarsfeest op het Martelaarsplein. Verzamelen voor de Dome, de uitgebrande bioscoop die als een monument voor de burgeroorlog aan het plein staat. \u2018Neem een instrument mee,\u2019 staat er, \u2018een doos, een hamer, alles waarmee je lawaai kunt maken. Gratis toegang: een glimlach, knipoog of kusje is meer dan genoeg!\u2019<\/p>\n
Om middernacht is het plein uitgestorven. Op de toeterende taxi\u2019s na klinkt er geen geluid, zelfs geen vage echo van de massa die hier dit voorjaar nog stond. Ik was gewaarschuwd. De laatste aanslag heeft zelfs de fameuze party people van Beiroet de moed ontnomen. Iedereen zegt dat er een dodenlijst circuleert, de vijanden van Syri\u00eb worden stuk voor stuk afgewerkt. De moordenaars van premier Hariri zijn nog altijd niet gevonden. De onderzoeker van de Verenigde Naties, Detlev Mehlis, wijst richting Al-Assad en zijn Baath-regime, maar harde bewijzen liggen nog niet op tafel. Deze week is er opnieuw een team Nederlandse forensische experts gearriveerd: het VN-onderzoek is nu de facto uitgebreid met het ophelderen van de aanslag op Gebran Tueni.<\/p>\n
De jongste martelaar kijkt nog altijd wenkend uit over het plein, waar nu de soldaten lusteloos tegen hun tanks hangen. De strijd voor een soeverein Libanon is nog niet gestreden. Het Baath-regime in Syri\u00eb wankelt onder internationale druk, maar het zal Libanon niet zomaar loslaten. De twee landen zijn zo nauw met elkaar verbonden dat een triomf van de democratie hier, ook daar de oppositie zal aanwakkeren. De toekomst van Libanon ligt dus nog altijd in handen van het buitenland. De partijen die elkaar het kabinet uitvechten, hebben elk een andere lo\u00adyaliteit over de grenzen. Zal het land ooit een gemeenschappelijke taal vinden voor alle Libanezen? Zal de oorlog ooit een gedeelde geschiedenis worden, in plaats van een kwade herinnering die voortwoekert in de strijd tussen de oude dynastie\u00ebn? Gebran Tueni lacht zijn stalen glimlach.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Een maand geleden kwam Gebran Tueni, uitgever, bestuursvoorzitter en columnist van het Libanese dagblad \u2018An-Nahar\u2019, bij een aanslag om het leven. Belichaamde hij de opkomst van democratie in de Arabische wereld? Of was hij vooral een exponent van een nieuwe dynastie?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[193,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Chris Keulemans","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125245"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=125245"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125245\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Chris Keulemans","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=125245"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=125245"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=125245"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}