{"id":125217,"date":"2006-01-21T14:20:00","date_gmt":"2006-01-21T12:20:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/peter-debye-nobelprijswinnaar-met-vuile-handen\/"},"modified":"2006-01-21T14:20:00","modified_gmt":"2006-01-21T12:20:00","slug":"peter-debye-nobelprijswinnaar-met-vuile-handen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/peter-debye-nobelprijswinnaar-met-vuile-handen\/","title":{"rendered":"Peter Debye, nobelprijswinnaar met vuile handen"},"content":{"rendered":"
\n

De Nobelprijswinnaar voor chemie Peter Debye geldt als een van de grootste Nederlandse wetenschappers van de twintigste eeuw. Dat hij voor de Tweede Wereldoorlog een bijdrage leverde aan Hitlers belangrijkste militaire onderzoeksprogramma, is vergeten en vergeven. Hij weigerde immers het Duitse staatsburgerschap aan te nemen en vertrok op tijd naar de Verenigde Staten.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Uit nieuw historisch onderzoek blijkt echter dat zijn handen vuiler zijn dan gewoonlijk wordt aangenomen. Zijn beslissing te vertrekken naar Amerika nam hij allerminst uit afkeer van het naziregime. In 1941 stuurde hij nog een telegram naar Berlijn met het aanbod terug te keren op zijn post.<\/p>\n

In de hal van het stadhuis van zijn geboortestad Maastricht pronkt de buste van Nobelprijswinnaar Peter Debye. De plaatselijke universiteit heeft een prijs naar hem vernoemd. Ook Utrecht koestert hem als een ereburger. De universiteit van de Domstad heeft de hoogleraar die er twee jaar werkte trots opgenomen in de eregalerij van Utrechtse Nobelprijswinnaars en gaf het Instituut voor de fysica en chemie van nanomaterialen zijn naam. Over de periode die Debye voor de Tweede Wereldoorlog in Duitsland doorbracht, vermeldt de website van de universiteit: \u2018In 1940 werd hij door de nazi\u2019s verplicht het Duitse staatsburgerschap aan te nemen. Hij weigerde en vertrok naar de Verenigde Staten.\u2019 Dat hij in het Duitsland van Hitler de post bekleedde die Albert Einstein noodgedwongen moest afstaan, blijft onvermeld. In geen van de biografietjes die her en der aan hem zijn gewijd, wordt een kritische noot gekraakt over zijn vooroorlogse jaren. Maar Debye heeft bepaald geen schone handen, blijkt uit spitwerk in zijn verleden.<\/p>\n

Toen Debye in 1940 in Amerika aankwam, werd hij daar allerminst met open armen ontvangen. Niemand minder dan Albert Einstein kwam tegen hem in actie. Einstein had al snel het grote gevaar van Hitler en zijn nationaal-socialistische beweging gezien. In januari 1933 schreef hij vanuit Amerika een persverklaring waarin hij zich uitliet over de \u2018psychische gestoordheid van de massa\u2019s\u2019 in Duitsland. \u2018Zolang mij de mogelijkheid openstaat, zal ik alleen in een land wonen waarin de politieke vrijheid, tolerantie en gelijkheid van alle burgers door de wet geregeld worden.\u2019 Toen de nazi\u2019s een maand later, na de brandstichting in de Reichstag, alle communistische parlementsleden oppakten, was er voor Einstein geen twijfel meer mogelijk over de bedoelingen van de nieuwe machthebbers. Hij besloot, nog op het schip op weg terug naar Europa, al zijn functies in Duitsland neer te leggen. Nooit meer zou hij een stap op Duitse bodem zetten.<\/p>\n

Debye aarzelde geen moment toen hij in het najaar van 1933 een aanbod uit Berlijn kreeg: uiteraard wilde hij Einstein opvolgen als directeur van het belangrijkste onderzoekslaboratorium voor natuurkunde in Duitsland, het Kaiser Wilhelm Institut f\u00fcr theoretische Physik. Debye was toen al een befaamd onderzoeker in het grensgebied tussen natuurkunde en chemie. Het was hem als eerste ter wereld gelukt inzicht te geven in de structuur van atomen. Op dat moment was hij hoogleraar experimentele natuurkunde en directeur van het natuurkundig instituut aan de universiteit van Leipzig.<\/p>\n

Waar Debye zich absoluut niet druk over maakte, was dat hij de positie innam van de man die men in Duitland inmiddels als een irritante jood zag. Ook tegen het feit dat Debyes opvolger in Leipzig, Werner Heisenberg, als een \u2018witte jood\u2019 onder vuur kwam te liggen, protesteerde Debye niet. De Neurenberger rassenwetten uit 1935, waarin werd vastgelegd dat \u2018de reinheid van het Duitse bloed de voorwaarde voor het voortbestaan van het Duitse volk is\u2019, vielen grotendeels buiten zijn gezichtsveld.<\/p>\n

In 1935, nadat allerlei machtsstrijden in Berlijn waren uitgewoed, kon Debye beginnen. Hij hoefde alleen nog maar zijn Nederlandse paspoort tegen een Duits in te ruilen. Er gingen geruchten dat Debye genomineerd zou worden voor de Nobelprijs voor chemie 1936. Hij voelde echter wel aan dat een wetenschapper met een Duitse nationaliteit geen Nobelprijs zou krijgen. Daarom wilde hij graag de Nederlandse nationaliteit behouden. Zijn baas, de eminence grise van de Duitse natuurkunde Max Planck, overtuigde hij ervan dat vooral de inhoud van zijn onderzoek en zijn bewezen Duits-nationalistische gezindheid van belang waren, niet zijn nationaliteit. Zo werd Debye, als eerste buitenlander ooit, op 1 oktober 1935 tot directeur van het Kaiser Wilhelm Institut benoemd. En in 1936 kon hij zonder problemen de Nobelprijs in ontvangst nemen.<\/p>\n

Atoomwetenschap<\/b>
Max Planck was er inmiddels in geslaagd het instituut bij Goebbels onder de aandacht te brengen. Goebbels was zo overtuigd geraakt van de beloften van de nieuwe \u2018atoomwetenschap\u2019, dat hij ervoor zorgde dat Debye alles kreeg waar hij om vroeg. Hij kreeg toestemming een volledig nieuw onderzoekslaboratorium voor het Kaiser Wilhelm Institut te bouwen. In een artikel in het tijdschrift Naturwissenschaften schreef Debye in 1937 trots over het nieuwe instituut en welk baanbrekend onderzoek er de komende jaren mogelijk zou worden. Hij was vooral te spreken over de hoogspannings\u00adinstallatie, die bijna drie miljoen volt kon opwekken. De installatie was in twintig meter hoge, futuristisch uitziende torens ondergebracht, elk met een doorsnede van vijftien meter. Een vergelijkbaar instrument was er in de wereld niet te vinden. Het was de bedoeling met het apparaat de kern van atomen met elektronen of andere deeltjes te beschieten. Debye schreef er niet bij dat het instrument veel te groot was voor dat onderzoeksdoel. Het was vooral een statussymbool.<\/p>\n

Intussen stond hij voor immense technische en wetenschappelijke uitdagingen. Er waren talloze zaken te regelen bij de bouw van het nieuwe laboratorium. Aan onderzoek kwam Debye vrijwel niet meer toe, laat staan aan politiek. Al stoorde Herr Direktor zich aan het feit dat onder de nieuwe machthebbers bij het aannemen van nieuwe hoogleraren en onderzoekers niet langer wetenschappelijke verdiensten de doorslag gaven, maar dat steeds vaker politieke gezindheid een rol speelde.<\/p>\n

Dat de situatie veel meer dan hinderlijk was, ontging Debye volledig. Zo had hij niet in de gaten dat door de Anschluss van Oostenrijk bij Hitler-Duitsland een van zijn beste medewerksters zich in acuut gevaar bevond. Het ging om de joodse scheikundige en specialiste op het gebied van radioactiviteit, Lise Meitner. Meitners Oostenrijkse paspoort had haar tot nu toe bescherming geboden tegen de rassenwetten, maar Meitner had nu, als joodse in Berlijn, geen reddende papieren meer. Haar vrienden in de Europese wetenschappelijke wereld probeerden voor haar op te komen. Op 6 juni 1938 sprak de beroemde Deense natuurkundige Niels Bohr met Debye over de situatie. Hij toonde zich na afloop erg geschrokken: Debye was duidelijk blind voor wat er om hem heen gebeurde.<\/p>\n

Evacuatieplan<\/b>
Meitner moest onmiddellijk worden ge\u00ebvacueerd. Bohr mobiliseerde daarvoor drie Nederlanders: Hendrik Antoine Kramers, hoogleraar natuurkunde in Leiden, Dirk Coster uit Groningen, die al jarenlang goed bevriend was met Meitner, en Adriaan Fokker uit Haarlem. De vier bereidden een spectaculair plan voor om Lise Meitner te redden. Ook Peter Debye werkte aan het evacuatieplan mee. Hij gebruikte zijn positie als directeur om Bohr, Kramers, Coster en Fokker onopvallend op de hoogte te houden van de situatie in Berlijn, en zorgde er door aanbevelingsbrieven voor dat Meitner een positie kreeg aan een universiteit in het buitenland.<\/p>\n

Maar tot verbazing van Bohr en zijn Nederlandse helpers veranderde Debyes bemiddelende rol bij de vlucht van Lise Meitner weinig aan zijn houding als directeur van het belangrijkste natuurkundig laboratorium in Duitsland. Debye had nog steeds voornamelijk oog voor de mogelijkheden van zijn nieuwe onderzoeksinstituut. \u2018Ik wil,\u2019 zo omschreef hij zijn eigen belangrijkste doelstelling een jaar na de reddingsactie van Meitner, \u2018de natuurkunde toch zo goed mogelijk helpen.\u2019<\/p>\n

Om dat doel te kunnen bereiken, verlangde het politieke klimaat van Debye al snel meer dan alleen passieve aanpassing. Hij informeerde regelmatig naar wat de machthebbers schriftelijk en mondeling van hem verwachtten. In november 1938, Lise Meitner was net veilig in Zweden aangekomen, maakten de nazileiders de balans op van de \u2018Reichskristallnacht\u2019: meer dan duizend synagogen waren afgebrand, zo\u2019n achtduizend joodse winkels vernield en twintigduizend joodse mannen in concentratiekampen gezet. Voor Debye was het nieuws voornamelijk relevant omdat nu van hem werd verwacht dat hij alle \u2018niet-arische\u2019 leden van de ledenlijst van de Deutsche Physikalische Gesellschaft schrapte. Op 9 december schreef hij de volgende brief aan alle leden:<\/p>\n

Gezien de dwingende heersende omstandigheden kan het lidmaatschap van rijksduitse joden, zoals beschreven in de Neurenberger wetten, binnen de Deutsche Physikalische Gesellschaft niet meer voortgezet worden.<\/p>\n

In overeenkomst met het bestuur roep ik hiermee alle leden op die onder deze definitie vallen mij hun uittreding uit de Gesellschaft mede te delen.<\/p>\n

Heil Hitler!<\/p>\n

Peter Debye, voorzitter<\/p>\n

De bijl was gevallen.
Maar anders dan Debye had gehoopt, werd hij nog niet met rust gelaten. Een paar weken nadat hij zijn arische zuivering binnen de Deutsche Physikalische Gesellschaft had doorgevoerd, ontdekten Otto Hahn en Fritz Strassmann in Berlijn de atoomkernsplijting. Natuurkundigen beseften onmiddellijk dat hier een bijna onuitputtelijke energiebron was aangeboord. En: het materiaal voor een bom met ongekende vernietigingskracht was ontdekt.<\/p>\n

Debye was daarmee opeens directeur geworden van een van de belangrijkste militaire onderzoeksprogramma\u2019s in nazi-Duitsland. Dat leverde hem een stevig gesprek op met ambtenaren van het Heereswaffenamt. Debye, zo werd vastgesteld, had in een paar jaar tijd een uitstekend onderzoekslaboratorium uit de grond gestampt. Aan Debyes nationaal-socialistische loyaliteit viel ook niet te twijfelen.<\/p>\n

Of misschien toch wel? Wat te denken van Debyes paspoort? Als Debye bereid was zijn Nederlandse nationaliteit tegen de Duitse in te wisselen, mocht hij als directeur blijven. Zo niet, dan werd hij met onmiddellijke ingang voor een halfjaar met vakantie gestuurd. Debye besloot dat hij beter een halfjaar \u2018vakantie\u2019 kon nemen. Zo kon hij zonder problemen een paar lezingen in Amerika houden. En als de oorlog inderdaad, zoals Hitler voorspelde, een \u2018Blitzkrieg\u2019 werd, dan kon hij snel weer aan de slag.<\/p>\n

In januari 1940 stapte Debye op de boot naar de Verenigde Staten. Hij liet alle opties om terug te komen open. Vrouw en dochter bleven achter in Berlijn, evenals het volledige meubilair van de dienstwoning. In Amerika begon Debye als gastdocent aan de Cornell University. Op dat moment prijkte op de titelpagina van de in Amerika gedrukte Duitse propagandakrant Facts in Review een foto van Debyes deeltjesversneller. De ondertitel: \u2018German Science Marches on\u2019. Terwijl de Duitse legers half Europa al onder de voet hadden gelopen, verlangde Debye terug naar zijn onderzoeksinstituut.<\/p>\n

Beschuldigingen<\/b>
Toen Albert Einstein hoorde dat Peter Debye aan een Amerikaanse universiteit een gastdocentschap had gekregen, deed hij iets wat hij nog niet eerder had gedaan in zijn leven. En dat nog wel tegen een man die hij in het verleden meermalen een handje had geholpen in zijn carri\u00e8re. Einstein, die tientallen vluchtelingen uit Europa aan een baan en onderdak had geholpen, schreef een brief aan zijn collega\u2019s, waarin hij Debyes doopceel lichtte. Uit betrouwbare bron had hij vernomen, tekende hij op, dat Debye nauwe contacten met het naziregime onderhield. Bovendien gaf de bron aan dat Debye nog steeds in nauw contact stond met de Duitse bevelhebbers. Einstein riep zijn collega\u2019s op dat te doen wat ze als \u2018Amerikaanse burgers als hun plicht beschouwen\u2019.<\/p>\n

Debye was flink in zijn wiek geschoten toen hij van Einsteins pamflet tegen hem hoorde. Zijn toekomst in Amerika stond op het spel. Hij ontkende alle beschuldigingen met klem en verzekerde Einstein dat hij gedwongen werd zijn positie bij het Kaiser Wilhelm Institut neer te leggen, dat hij geen enkel contact meer met Duitsland onderhield, en dat hij nooit meer terug wilde naar Berlijn.<\/p>\n

De Cornell University nam uiteindelijk geen maatregelen tegen hem, maar Debye sprak hier op geen van de punten de waarheid. Weliswaar moest hij gedwongen opstappen uit Berlijn, maar wel voor een vakantie, een betaalde vakantie. Debyes vorstelijke salaris (een grap onder natuurkundigen van die tijd luidde, dat een normale onderzoeker van \u2018\u00e9\u00e9n millidebye\u2019 nog ruim zou kunnen leven) werd nog tot 1943 doorbetaald. Daarna kregen dochter Mathilde en schoonzus een vergoeding van vierhonderd Reichsmark per maand en een gratis vervangende dienstwoning, \u2018totdat Professor Debye was teruggekeerd, op zijn langst echter tot 31.12.1946\u2019.<\/p>\n

Op 23 juni 1941, Duitsland kon de oorlog nog steeds winnen, stuurde Debye een telegram naar het Generalkonsulat in Berlijn. In het telegram verklaarde Debye \u2018te allen tijde bereid te zijn de leiding van het Kaiser Wilhelm Institut, op basis van de oude voorwaarden, weer op mij te nemen\u2019. Het telegram bleef onopgemerkt in Berlijn, en zo wachtte Peter Debye tot het eind van de oorlog tevergeefs op antwoord.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Peter Debye<\/h3>\n

Peter Debye werd in 1884 geboren in Maastricht. Hij studeerde in 1905 af als elektrotechnicus aan de Technische Universiteit van Aken.<\/p>\n

Daarna werd Debye in M\u00fcnchen de \u2018beste leerling\u2019 (Einstein) van Arnold Sommerfeld. Einstein was zo onder de indruk van Debyes werk, dat hij zijn hoogleraarschap in 1911 in Praag aan Debye \u2018doorgaf\u2019.<\/p>\n

Door Einsteins toedoen werd Debye in 1912 hoogleraar natuurkunde in Utrecht. Debye bekleedde tussen 1913 en 1934 hoogleraar\u00adposities in G\u00f6ttingen, Z\u00fcrich en Leipzig.<\/p>\n

In 1915 werd Debye hoofdredacteur van een van de meest gerenommeerde natuurkundige tijdschriften van Duitsland, het Physikalische Zeitschrift. In 1936 ontving hij de Nobelprijs voor de scheikunde \u2018voor zijn bijdragen aan de studie van de structuur van moleculen\u2019. In 1946 werd hij Amerikaans staatsburger. Twintig jaar later overleed hij aan een hartaanval.<\/p>\n

Sinds oktober 1989 heet het instituut voor natuurkunde van de Universiteit Utrecht naar Peter Debye. De naam is gekozen omdat Debye de samenwerking tussen chemie en fysica in zijn persoon verenigde en het Debye Instituut is een interdisciplinair samenwerkingsverband tussen de Utrechtse chemie en de fysica op het gebied van nanomaterialen.<\/p>\n

De Universiteit Maastricht keert regelmatig een Peter Debye-prijs uit. Het prijsbedrag van tienduizend euro wordt ter beschikking gesteld door de Stichting Edmond Hustinx te Maastricht.<\/p>\n

In de natuurkunde is zijn naam vereeuwigd in een eenheid voor het elektrisch dipoolmoment. Een debye staat gelijk aan 3.33564 * [10 tot de macht -30] coulomb-meter.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\u00a0<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De Nobelprijswinnaar voor chemie Peter Debye geldt als een van de grootste Nederlandse wetenschappers van de twintigste eeuw. Dat hij voor de Tweede Wereldoorlog een bijdrage leverde aan Hitlers belangrijkste militaire onderzoeksprogramma, is vergeten en vergeven.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[47,459,405,457],"tags":[783],"acf":[],"author_name":"sybe rispens","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125217"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=125217"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125217\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"sybe rispens","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=125217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=125217"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=125217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}