Wat is het toch moeilijk om te beschrijven wat een acteur precies doet. Het moet mogelijk zijn er de vinger op te leggen, zou je denken, want het gedrag van mensen op het toneel is doordacht en vormgegeven. Heel anders dan het intu\u00eftieve gerommel van mensen in het dagelijks leven, die zelf soms nauwelijks begrijpen waarom ze bepaalde dingen zeggen of doen.<\/p>\n
Ga naar een voorstelling met Marlies Heuer en die mist van onbegrip trekt op. Zie haar drentelen over de speelvloer en geniet ervan hoe helder alles is. Dit is de mens, lijkt Heuer met iedere pas en ieder gebaar te zeggen. Dit is het intellectuele wezen waar we allemaal zo hoog van opgeven. Maar ach, wat zit dat wezen zichzelf toch in de weg. Hoor hoe deze vrouw praat om haar gevoel niet te tonen. Merk hoeveel moeite ze doet om haar geheimen te maskeren. Voel hoe ze haar lichaam gebruikt als een pantser tegen verdriet.<\/p>\n
In Melanie Klein, een nieuwe voorstelling van het Onafhankelijk Toneel, speelt Marlies Heuer een oudere psychiater. Deze Duitse mevrouw Klein, die echt geleefd heeft, ontwikkelde aan het begin van de vorige eeuw haar eigen, op Freud gebaseerde analysemethode. Ze zocht haar materiaal dicht bij huis: van haar twee eigen kinderen maakte ze haar eerste pati\u00ebnten, en ze oogstte bewondering met de meedogenloze bevindingen die ze deed in haar eigen gezin. De Engelse regisseur en schrijver Nicholas Wright, laat in zijn \u2018psychokomedie\u2019 zien dat diepgravende kennis van de menselijke geest niet hoeft te leiden tot persoonlijk geluk. Drie psychiatrisch geschoolde vrouwen gaan in het stuk met elkaar in gevecht: Melanie Klein, haar dochter die ook psychiater is, en een getalenteerde studente van mevrouw Klein. Dat levert bizarre, beroepsgedeformeerde dialogen op: midden in een gesprek kunnen deze dames over zichzelf constateren dat ze \u2018in verzet zijn\u2019, of uit het niets een droom te berde brengen die gretig wordt ontleed. En als Klein meldt dat ze buiten het zicht van dochter een paar moeilijke dagen heeft gehad, gaat dat in termen van: \u2018Je had me eens moeten zien. Je hebt een paar mooie oude symptomen gemist.\u2019 De doorkijkjes naar het binnenste van de mens brengen Melanie Klein niet dichter bij haar naasten. De verhouding met haar dochter blijkt gaandeweg behoorlijk verknipt, en op het moment dat het stuk begint, is zoon Hans onder vreemde omstandigheden om het leven gekomen.<\/p>\n
In de voorstelling van het Onafhankelijk Toneel heeft decorontwerper Gerrit Timmers de woonkamer van de psychoanalytica bezaaid met glanzende ladenkastjes. Aan de hand van dit bureaumeubilair probeert Klein haar leven te ordenen \u2013 ze gebruikt zelfs laatjes volgens Freuds indeling van de persoonlijkheid: de belastingaanslagen gaan in het laatje voor het superego, en in het onderste laatje de persoonlijke brieven die het duistere id betreffen.<\/p>\n
Marlies Heuer maakt van Klein een statige vrouw die al pratend van het ene naar het andere kastje loopt, de handen klaar om stapeltjes te schikken, maar het hoofd te afwezig om tot daden te komen. Wie het stuk leest, krijgt van de hoofdpersoon verschillende gemoedstoestanden mee \u2013 ontspannen keuvelend, huilend, woedend. Maar in de repetities bij het Onafhankelijk Toneel lijkt Marlies Heuer het bij \u00e9\u00e9n essenti\u00eble stemming te houden die de psychiater zelf onder woorden brengt. Haar \u2018onnatuurlijke kalmte\u2019. Hoe veel deze vrouw ook verwoordt, haar stem verheft ze nauwelijks. Haar gezicht blijft strak, op een plichtmatig glimlachje na. \u2018Nu gaat het slecht met me,\u2019 deelt ze rustig mee als haar dochter (Jos\u00e9 Kuipers) of haar studente (Romana Vrede) te veel harde waarheden in haar gezicht slingeren. Maar aan Heuers superbeheerste, kaarsrechte lichaam is de spanning af te lezen van de grote emoties die deze vrouw in bedwang probeert te houden. Die spanning komt alleen \u2018per ongeluk\u2019 aan de oppervlakte. Als Melanie Klein een worstje snijdt voor bij de sherry, en haar handen het mes een tikje te agressief door de salami laten gaan.<\/p>\n
\u2018Fascinerend vind ik dat: hoe grimmig zo\u2019n vrouw kan zijn onder haar pantser van onaantastbaarheid,\u2019 zegt Heuer na de repetitie in de trein terug naar Amsterdam. \u2018Maar eigenlijk gaat het daar altijd over bij acteren. Over het contrast tussen de buitenkant, dat wat je naar buiten toe laat zien, en de binnenkant van een persoon.\u2019 Heuer brengt flink wat tijd door in Rotterdam, want ze werkt met regisseur Mirjam Koen aan twee producties tegelijk. Het Onafhankelijk Toneel presenteert Melanie Klein in een soort \u2018double bill\u2019 met de grote montagevoorstelling Moeders \/ zonen \/ dochters, vrij naar klassieke sc\u00e8nes uit de toneelliteratuur. Het is het eerste dat Heuer doet sinds de afronding van de Proust-cyclus, die haar de afgelopen vier jaar in beslag heeft genomen. Ze is nog steeds niet helemaal los van die veelgeprezen voorstellingen naar het meesterwerk van Marcel Proust. Pas nog zijn ze met de harde kern van acteurs, regisseur en vormgevers een weekend naar Parijs geweest om het \u00e9cht af te sluiten. Maar intussen is Heuer voor haar rol in Proust 4 genomineerd voor de Colombina \u2013 de beste \u2018bijdragende\u2019 vrouwenrol van het seizoen die pas in september door een vakjury wordt uitgereikt. Het zou echt iets voor Marlies Heuer zijn, om bekroond te worden voor een rol die haar vastzette in een benauwend klein hokje opzij van het toneel. Zittend in dat keukentje was Heuer de huishoudster die Marcel Proust in zijn laatste levensfase heeft verzorgd. Via live-camera\u2019s werden elementen uit haar kleine wereldje uitvergroot op projectieschermen: het theekopje waaruit ze dronk, haar gezicht terwijl ze vertelde \u2013 ze monteerde zichzelf waar je bij stond. Tegelijkertijd wist ze de vrouw in dat keukentje zo geloofwaardig tot leven te roepen, dat het publiek zich bij haar op bezoek voelde. In alle vier de Proust-voorstellingen toonde Heuer deze dubbele kracht. Ze liet zich inkaderen, opdelen en tot beeld maken in het choreografische spel met de camera\u2019s. Maar tegelijkertijd was ze vol, hevig fysiek en bruisend van leven op het toneel aanwezig. Hallucinerend meisjesachtig was ze in Proust 2, een voorstelling die ze voornamelijk liggend en zittend speelde. Geweldig vond ik haar als Madame de Guermantes in Proust 3. Het tempo waarmee ze in een exuberante jurk over het bijkans lege toneel schreed. De scherpe bochten die ze daarbij maakte. De felle blik waarmee zij de harde inborst toonde van de keurige salonmevrouw. Het grove wegjaaggebaar waarmee ze het lieflijke jongenskoor van het toneel af dirigeerde \u2013 tegenover de zachtsprekende, opgeprikte figuren in Prousts salonleven zette Heuer een woest contrapunt. \u2018Dat is de uitdaging,\u2019 beaamt ze in de trein naar Amsterdam. \u2018Om mee te gaan in die strakke vorm van Guy Cassiers, en dan te kijken wat je je daarbinnen nog allemaal kunt permitteren.\u2019<\/p>\n
Je zou Heuers schitterende optreden in de Proust-cyclus als een nieuwe stap in haar acteercarri\u00e8re kunnen zien. Heuer mag dan een Theo d\u2019Or op zak hebben \u2013 voor haar vertolking van Hedda Gabler in 1998, in een voorstelling van wat toen nog haar eigen groep Carrousel was. Maar in de Proust-cyclus werd onderstreept dat Marlies Heuer niet alleen thuis is in beeldende miniatuurdrama\u2019s, maar dat ze ook een grande dame kan zijn die lappen tekst leven inblaast, elegante kostuums draagt en de grote zaal om haar vinger windt. En toch liggen er gek genoeg geen grote rollen op haar te wachten. Gaat ze niet in een komedie spelen, wat Theo van Gogh haar zo graag had zien doen. Is er geen andere filmregisseur die haar strenge, aantrekkelijke gezicht voor zijn camera sleurt.<\/p>\n
De komende tijd staat ze weer in de kleine en middelgrote zaal, met de doe-het-zelfproducties die haar tot een grootheid maakten. Samen met spelers die net als Heuer \u00f3\u00f3k theatermaker zijn; ze is er het type niet naar om zich aan een groot gezelschap te binden, heeft altijd producties ge\u00efnitieerd en zelfs geregisseerd. Ze gaat met Tom Jansen werken, met de beeldenscheppers van Carver en met de fysieke theatergroep Bambie, een groep die ontstond op de mime-opleiding waar Heuer eind jaren zeventig afstudeerde. En Heuer volgde dus Mirjam Koen, met wie ze vaker heeft gewerkt, in haar plotselinge aandrang om twee voorstellingen tegelijk ter wereld te brengen, waaronder \u00e9\u00e9n razend ingewikkeld montagestuk met zeven acteurs, een muzikant en een zangeres. \u2018Dit vind ik ook gewoon het leukst,\u2019 zegt Heuer kordaat, terwijl ze in een korte pauze tussen een anderhalf uur durende \u2018doorloop\u2019 van Melanie Klein en de eerste publieksvertoning van Moeders \/ zonen \/ dochters haar bord vol stamppot schept. Zelf ziet ze haar prestatie in de Proust-cyclus niet als haar doorbraak als Grote Actrice. \u2018Het g\u00edng bij die voorstellingen helemaal niet over mijn spel. Belangrijker was de manier waarop Guy Cassiers en passant gebruik maakte van de kracht van zijn acteurs. Het was natuurlijk een heel technisch geavanceerd gebeuren, maar in het acteren ging het uiteindelijk over eenvoud, over het reduceren van de dingen. En dat is precies waar ik ook altijd mee bezig ben.\u2019<\/p>\n
Dat reduceren zie je terug in de spaarzaamheid waarmee Marlies Heuer sommige toneelfiguren laat bewegen. Terwijl haar Melanie Klein praat of luistert, kan ze zich heel lang naast een ladenkastje posteren, bevroren in een beeld dat geen seconde wegvalt. Toen Heuer een blinde vrouw speelde in Molly Sweeney van Carrousel gebruikte ze daarvoor geen blindenstok, zonnebril of verwrongen oogopslag. Ze keek de toeschouwers recht in de ogen, zodat ze contact leek te maken. Het enige dat haar als blinde kenmerkte, was de achteloosheid waarmee ze alle voorwerpen in het decor aantikte als ze er langsliep.<\/p>\n
Spaarzaam is Heuer ook in de uitdrukkingen op haar gezicht. Elke glimlach is bewust ingezet, elke krul van de brede, lipstickrode mondhoeken wijst op een plan of een gekoesterd geheim. In de prachtserie Najib en Julia \u2013 sinds kort te huur in de videotheek \u2013 liet Theo van Gogh haar regelmatig alleen met haar ogen \u2018praten\u2019. Die verraden wat er voor een vurige binnenwereld schuilgaat achter het trotse masker van Julia\u2019s welgestelde moeder. Heerlijk is de sc\u00e8ne waarin Heuer een wulpse kamerplant staat te snoeien als Julia (Tara Elders) haar komt polsen over haar nieuwe Marokkaanse vriendje. \u2018Wat vind je van hem?\u2019 vraagt de dochter. \u2018Ik zeg niks,\u2019 antwoordt de moeder, terwijl ze met vinnig knipjes de plant te lijf gaat. Door niks te zeggen, schaart ze zich officieel achter haar dominante man die de Marokkaanse jongen niet over de vloer wil hebben. Maar met haar wijd opengesperde ogen en ondeugend getuite lipjes, geeft de moeder haar dochter intussen onofficieel toestemming om met de charmante en spannende Najib in zee te gaan.<\/p>\n
In de montagevoorstelling Moeders \/ zonen \/ dochters zet Mirjam Koen twee archetypische moeders tegenover een stel zonen en dochters. Jos\u00e9 Kuipers is de werkende moeder die altijd weg is en haar eigen ontwikkeling minstens zo belangrijk vindt als haar kinderen. Marlies Heuer is de moeder die juist te dicht op haar kinderen zit en hen uit overbezorgdheid bijna verstikt. Ze is de moeder van Peer Gynt, die haar zoon zijn gescheurde broek bijkans van de jongensbenen trekt, maar zich geen raad weet met zijn wilde verhalen. Ze is ook de moeder uit Het tuinhuis die het niet kan verkroppen dat haar dochter ongrijpbaar is. In een van de vele bewegingssc\u00e8nes (Ton Lutgerink doet de choreografie) laat Heuer haar dochter een dansje voordoen, maar in haar ijver om het kind te stimuleren zet ze zichzelf onwillekeurig in het spotlicht. Ze loopt als een leeuwin om het meisje heen, zweept met grote gebaren de pianist op en lijkt eigenhandig de benen van haar meisje wel op te willen tillen. Als het kind zich aan haar vastklampt, staat de moeder zich een korte omhelzing toe, om het kind dan ruw de dansvloer op te duwen: weg, weg, dansen jij!<\/p>\n
Kostuumontwerpster Bernadette Corstens gaf Heuer een brede hoepelrok, die doet denken aan de salons uit de tijd van Proust. Maar de bloes erboven heeft een boertige eenvoud, en onder de rok stampen haar voeten in glimmende sportschoenen, waarop Heuer in hoog tempo de hoek om kan komen rennen om haar kinderen vast te grijpen. Het kostuum is een mooie verbeelding van de positie die Heuer momenteel in het theater inneemt. Ze k\u00e1n een Grote Actrice zijn in een kostuumdrama. Maar de stoere gympen verraden haar wendbaarheid, haar nuchtere eenvoud, haar fysieke inslag \u00e9n de autonomie van haar kunstenaarschap. Ze is volop aanwezig op het toneel. Maar voor iemand haar heeft kunnen vatten, contracteren, beschrijven, is ze al weer weg.<\/p>\n
\u2018Melanie Klein\u2019 en \u2018Moeders \/ zonen \/ dochters\u2019 van het Onafhankelijk Toneel zijn van 26 januari t\/m 5 maart afwisselend en in combinatie te zien in het OT Theater, Rotterdam. Premi\u00e8re: 29 januari. Inlichtingen: 010-4769029 of www.ot-rotterdam.nl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Actrice Marlies Heuer schitterde in de vierdelige Proust-cyclus van het ro theater, waar ze de grote zaal inpakte als woeste salondame. Ook is ze genomineerd voor de Colombina voor haar rol als de huishoudster van Proust. Toch blijft ze trouw aan het doe-het-zelftheater dat haar groot maakte. Portret van een actrice die met een bevroren pose bij een ladenkastje minstens zoveel vertelt als met een lap toneeltekst.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marijn van der Jagt","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125213"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=125213"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125213\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marijn van der Jagt","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=125213"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=125213"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=125213"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}