\u2018Toen ik voor het eerst de sterrenwacht van G\u00f6ttingen bezocht,\u2019 schrijft Daniel Kehlmann, \u2018had ik mijn roman Het meten van de wereld bijna af.\u2019 Dat is een verbazingwekkende zin. Kehlmann opent er het essay \u2018Wo ist Carlos Mont\u00fafar?\u2019 mee, dat onlangs in een bundel met dezelfde titel verscheen. De sterrenwacht van G\u00f6ttingen was de werkplaats van de beroemde wiskundige en astronoom Carl Friedrich Gau\u00df, een van de twee hoofdpersonen in Kehlmanns roman Het meten van de wereld. Hier observeerde Gau\u00df de loop der planeten en mat hij de magnetische onrust in de aarde. En de auteur had niet eens de moeite genomen om bij de research voor zijn boek de plaats van handeling te bezoeken!<\/p>\n
\u2018In mijn boek was de man die hier leefde weliswaar een genie maar ook een hartstochtelijk bordeelbezoeker, een gedesinteresseerd gezinshoofd en een monstrum van slecht humeur,\u2019 vervolgt Kehlmann. Om even later te verzuchten dat hij blij is dat Gau\u00df niet meer leeft. Het was de schrijver vast op een aanklacht wegens smaad komen te staan, want \u2018hij kwam maar zelden in een bordeel\u2019. Wat te denken van een boek dat zich voordoet als een dubbelbiografie, zij het een geromantiseerde, maar uiterst vrijzinnig met de feiten omspringt?<\/p>\n
De andere hoofdpersoon in Het meten van de wereld is Alexander von Humboldt, de wereldreiziger die beladen met meetinstrumenten de oerwouden van Latijns-Amerika en de taiga van Centraal-Azi\u00eb in trok om er alles wat de natuur te bieden had te meten en te catalogiseren. Over die Humboldt merkt Kehlmann in \u2018Wo ist Carlos Mont\u00fafar?\u2019 op dat hij tijdens het werken aan de roman \u2018zo intens vertrouwd met hem was geworden, dat het leek of ik hem bedacht had\u2019. In zijn roman laat hij Humboldt zijn reizen ondernemen in gezelschap van de Fransman Aim\u00e9 Bonpland, die hij als een soort Sancho Panza neerzet, Don Quichots onafscheidelijke compagnon. Maar was er niet nog een derde reisgenoot? Juist, Carlos Mont\u00fafar. Maar die kon Kehlmann niet gebruiken.<\/p>\n
Het meten van de wereld is een streng symmetrische roman. Hij begint en eindigt met de ontmoeting van de beide hoofdpersonen in Berlijn tijdens een wetenschappelijk congres in 1828. De tussenliggende hoofdstukken verhalen over belangrijke episoden uit beider voorafgaande levens. De twee hoofdpersonen zijn zorgvuldig als elkaars tegenpolen geconstrueerd. Gau\u00df was de man die zijn woon- en werkstee het liefst nooit verliet en achter zijn bureau metingen en berekeningen uitvoerde die de hele wereld plus de kosmos omvatten. Humboldt daarentegen trok erop uit om feiten, feiten en nog eens feiten te verzamelen en schreef pas op het eind van zijn loopbaan een boek met de megalomane titel Kosmos. De rationalist versus de empiricus, de boog is gespannen, de plot zit.<\/p>\n
Die boog levert in de handen van Kehlmann fraaie dialogen op.<\/p>\n
\u2018Ach, riep Humboldt, wat was wetenschap dan wel?<\/p>\n
Gau\u00df trok aan zijn pijp. Een man alleen aan zijn schrijftafel. Een vel papier voor zich, eventueel een verrekijker, voor het raam de heldere hemel. Wanneer zo\u2019n man niet opgaf voordat hij het begreep. Dat was misschien wetenschap.<\/p>\n
En wanneer die man reizen ondernam?<\/p>\n
Gau\u00df haalde zijn schouders op. Wat in de verte verborgen lag, in gaten, vulkanen of mijnen, was toeval en onbelangrijk. De wereld werd er op die manier niet duidelijker door.\u2019<\/p>\n
Hier legt geen schoolmeester van het type Mulisch een geleerd debat uit, hier is een verfijnd stilist aan het werk. Kehlmann schrijft koel, houdt zijn personages strak in de hand, vermijdt elke uitweiding en hanteert trefzeker de wetten van de moderne roman en onderwerpt zich eraan.<\/p>\n
Welke wetten? Dat vertelt hij in zijn essays, waarin hij het opneemt met grootheden als Stendhal, Hamsun, C\u00e9line, Updike en Kundera. In ieder geval is er \u00e9\u00e9n hoofdwet: de vorm gaat voor alles. Kehlmann bekent zich naar eigen zeggen tot de school van Flaubert, die met Madame Bovary bewees dat de verbeelding van de schrijver boven de werkelijkheid staat. Daarom staan in Het meten van de wereld Gau\u00df en Humboldt, denken en doen, provincialiteit en kosmopolitisme, sarcasme en optimisme, gezinsleven en knapenliefde zo keurig symmetrisch tegenover elkaar. Daarom mocht Carlos Mont\u00fafar niet mee, want die zou de met zorg opgebouwde twee-eenheid van Humboldt en Bonpland hebben verstoord. En daarom komt het zo goed uit dat Humboldt nog een beroemde broer had, Wilhelm, want dat levert alweer een fraaie tegenoverstelling op: \u2018Voor jou heb ik de beste universiteit bedacht, voor mij heb jij Zuid-Amerika ontdekt,\u2019 zegt Wilhelm in de roman tegen zijn jongere broer. \u2018Omdat jij bestond moest ik leraar van een staat worden, omdat ik bestond moest jij onderzoeker van een werelddeel worden, al het andere zou niet passend geweest zijn.\u2019<\/p>\n
Elk detail, elke episode wordt door Kehlmann ten dienste gesteld van de vorm. Daarom komt het ook niet op de feiten aan. Je vraagt je zelfs af hoeveel research hij eigenlijk heeft gedaan. Bijna alle gebeurtenissen die hij beschrijft, zijn terug te vinden in de minibiografietjes van Gau\u00df en Humboldt op de internetpagina\u2019s van Wikipedia. Kehlmann bewerkt slechts de clich\u00e9s die over beide geleerden bestaan. En ook met hun opvattingen doet hij niets bijzonders. Duitse critici waren nogal verrukt over het gemak waarmee de gestudeerde filosoof Kehlmann ingewikkelde wiskundige redeneringen weergaf. Dat zegt meer over de argeloosheid van die critici inzake exacte wetenschappen dan over het inzicht van Kehlmann, want meer dan enkele vage aanduidingen van kruisende parallellen en kromme ruimten brengt de auteur niet te berde.<\/p>\n
Zijn het dan werkelijk de vorm en de stijl die van Het meten van de wereld in Duitsland zo\u2019n doorslaand succes hebben gemaakt? Natuurlijk niet. Kehlmann raakt ook snaren. Niet door de lezer sympathieke, navoelbare personages voor te schotelen. Dat zijn Gau\u00df en Humboldt niet, net zomin als de \u2018ik\u2019 en Kaminski in de roman Ik en Kaminski waarmee Kehlmann ruim twee jaar geleden doorbrak. In geen van de inmiddels vijf romans en \u00e9\u00e9n verhalenbundel die de amper dertigjarige auteur in nog geen tien jaar bij elkaar schreef, komen personages voor met wie het gemakkelijk identificeren is. Maar welke snaar raakt hij dan wel?<\/p>\n
De Duitse snaar. Zijn al maandenlang volgehouden toppositie op de Duitse bestsellerlijsten heeft Kehlmanns roman te danken aan de schalkse blik die hij op het Duitse wezen werpt. De roman gaat over de grootheden van het Duitse classicisme. Goethe komt erin voor als een pedante oude baas. Kant wordt neergezet als een verschrompelde bejaarde bij wie het speeksel over de kin loopt. Hegel is een man met een wrattig gezicht die samenzweerderig met zijn adepten staat te smoezen. Kehlmanns intellectuele ironie gaat soms naadloos over in commedia dell\u2019arte. Duitsers en humor gaan niet samen, zegt Bonpland in de roman tegen Humboldt. Het meten van de wereld logenstraft die stelling.<\/p>\n
Maar de roman gaat ook in op diepere lagen van het Duits-zijn. Gau\u00df\u2019 vader zei altijd: \u2018Een Duitser was iemand die nooit met een kromme rug zat.\u2019 Kehlmann houdt de Pruisische hang naar tucht, orde en beheersing een spiegel voor. Zowel Gau\u00df als Humboldt leveren een verbitterde strijd tegen chaos en onnauwkeurigheid. \u2018Je moest zelf zo secuur zijn dat de wanorde geen vat op je kreeg,\u2019 zegt Humboldt. In feite staat het thema van de roman, het meten van de wereld, symbool voor de dwangmatige onderwerping van de natuur, de collectieve neurose van de Duitse geest in het klassieke tijdperk. \u2018Wie geen metafysische angst heeft leren kennen, wordt nooit een Duitse man,\u2019 werd Gau\u00df als knaap al voorgehouden. \u2018Als dingen je schrik aanjoegen, was het een goed idee ze te meten,\u2019 kreeg de jonge Humboldt ingeprent.<\/p>\n
Een karikatuur van die Duitse controledrift is de leer van Friedrich Ludwig Jahn, uitvinder van de gymnastiek en een dusdanig fanatieke nationalist dat de autoriteiten zich genoodzaakt zagen hem te vervolgen. Voor Eugen, de zoon van Gau\u00df, was Jahns Deutsche Turnkunst een soort bijbel. Met zijn vader meegereisd naar het Berlijnse congres, bezocht hij een geheime bijeenkomst van de turnbeweging. \u2018Jullie jongelingen, jullie moeten sterker worden,\u2019 sprak een strak in het lijf zittende baardmans op het podium. \u2018Want wie wilde denken, diep en tot in het diepste wezen, moest het lichaam harden. Denken zonder spieren was zwak en tam, was slap Frans gedoe.\u2019<\/p>\n
De politie viel in, allen werden gearresteerd. In een dolkomisch hoofdstuk laat Kehlmann Gau\u00df en Humboldt nachtelijk Berlijn doorkruisen in een poging zoon Eugen vrij te krijgen. Dat lukte half. Eugen werd verbannen en vertrok naar Amerika. Luttele jaren later, toen de Duitse natie langzaam gestalte begon aan te nemen, kreeg Jahn eerherstel. Sindsdien is zijn naam onverbrekelijk verbonden met de Duitse lichaamscultuur. Een geordende geest in een gehard lichaam \u2013 zo portretteert Kehlmann de Duitse obsessie met sport en Wellness, een obsessie die tot op de dag van vandaag Duitsers in haar greep houdt.<\/p>\n
Milde spot op de Duitsheid der Duitsers, verpakt in een historische roman vol achterhaalde figuren. Ziedaar de grondslag voor Kehlmanns ongekende succes. Duitse lezers zijn gek op historische fictie. De hoogste plaatsen op de bestsellerlijsten worden steevast ingenomen door romans over ridders en monniken, alchemisten en lijfartsen, koningen en prinsessen. En ze eren graag hun klassiekers. Als dan zo\u2019n halve buitenstaander als Daniel Kehlmann \u2013 de schrijver is weliswaar Duitser maar woont in Wenen en heeft een joodse achtergrond \u2013 de Duitse geest van twee eeuwen terug op de hak neemt, wordt hij onmiddellijk natiebreed als troetelauteur in de armen gesloten. Dat Kehlmann ook nog eens gruwelijk goed kan schrijven, is daarbij mooi meegenomen.<\/p>\n
Daniel Kehlmann, \u2018Het meten van de wereld\u2019, vertaling Jacq Vogelaar, Querido, 292 pagina\u2019s, \u20ac 19,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
In de roman \u2018Het meten van de wereld\u2019 liegt Daniel Kehlmann de levens van twee grote Duitse geleerden bij elkaar. Maar hij doet dat zo mooi dat critici en lezers aan zijn voeten liggen.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Antoine Verbij","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125041"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=125041"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/125041\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Antoine Verbij","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=125041"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=125041"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=125041"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}