Vogelgriep<\/p>\n
Heeft infectieziektenspecialist Frits Woonink eindelijk een vrije dag, wordt hij thuis opgeschrikt door een telefoontje. Spoedoverleg! Alarmfase! De arts stemt meteen af op het NOS Journaal, waar nieuwslezeres Sacha de Boer meldt dat het vogelgriepvirus in Zuidoost-Azi\u00eb in zorgwekkend tempo om zich heen grijpt: \u2018Het dodental in Hongkong is opgelopen tot honderdtwintig. Vogelmarkten, scholen en fabrieken zijn gesloten. Het vliegverkeer is opgeschort. In Nederland ondervinden ziekenhuizen last van toeloop van zieke of verontruste mensen, terwijl een medicijn er voorlopig nog niet is.\u2019<\/p>\n
Woonink weet genoeg. Hij scheurt weg in zijn auto, signaleert een lange rij wachtenden voor de deur bij apotheek Jansen en haast zich richting stadhuis. Daar zal hij als operationeel leider van het Regionaal Operationeel Team aanschuiven bij het crisisberaad van het Beleidsteam Rampenbestrijding. Iedereen die er moet zijn, is er. Burgemeester Cor Lamers zit de vergadering voor. De mening van GGD-directeur George Hille weegt zwaar tijdens dit topberaad. Hille is namelijk Regionaal Geneeskundig Functionaris en als zodanig een belangrijke redder in de nood. Naast en tegenover hem aan tafel zitten kopstukken van brandweer, politie en provincie. Jawel, de catastrofe die iedereen zag aankomen, is vanaf nu een feit. De grieppandemie stak de grens over en gaat mogelijk veertigduizend Nederlanders het leven kosten.<\/p>\n
\u2018Mijn voorstel is om met het oog op besmettingsgevaar alle bijeenkomsten, scholen, vergaderingen, bijeenkomsten van grote gezelschappen voorlopig stil te zetten,\u2019 zegt Hille.<\/p>\n
\u2018Ik kijk nu even naar de politie, want dit grijpt nogal in, h\u00e8,\u2019 zegt de burgemeester.<\/p>\n
\u2018Inderdaad,\u2019 knikt de commandant, \u2018maar is dit echt noodzakelijk op dit moment?\u2019<\/p>\n
\u2018Ja,\u2019 vindt Hille, \u2018het is buitengewoon belangrijk om ervoor te zorgen dat zo min mogelijk mensen met elkaar in contact komen.\u2019<\/p>\n
Karin Hengeveld, liaison van de provincie, schudt van nee. \u2018Het is de vraag op welke grond je dit nu al gaat doen. De verwachting is dat als je evenementen gaat afblazen, er grote financi\u00eble claims komen. De vraag is wie dat moet gaan betalen. Ik denk dan ook dat we aandacht moeten geven aan het beeld naar buiten toe, in het kader van onrust onder de bevolking.\u2019<\/p>\n
Het scherm wordt zwart. De achtergrondmuziek zwelt aan. De toon in de realistische instructie-dvd De Chinese griep is gezet.<\/p>\n
Geen eenduidig beleid<\/p>\n
Naarmate meer sneeuwklokjes hun kopjes boven het gras uitsteken, ebt het angstvisioen dat een dodelijk virus op het punt staat de samenleving te ontwrichten geleidelijk weg. Griep is meer iets voor de barre wintermaanden. Maar schijn bedreigt. De dreiging van een venijnige H5N1-pandemie blijft onverminderd actueel. Vorige week herhaalde de internationaal vermaarde viroloog Ab Osterhaus tijdens een drukbezochte bijeenkomst in Amsterdam dat de ontwikkelingen hem sterk doen denken aan de opmaat van de Spaanse griep die in 1918 wereldwijd veertig miljoen doden veroorzaakte. \u2018Een ramp van een dergelijke omvang kan alleen worden voorkomen als wetenschap, overheden en internationale organisaties zich inspannen om met gebruikmaking van de moderne technologie het tij te keren,\u2019 zei Osterhaus. \u2018Er gebeurt veel, maar mijn zorg is dat het niet snel genoeg gaat.\u2019 De samenwerking is bovendien verre van optimaal. De vijfentwintig lidstaten van Europa hebben allemaal hun eigen minister van Volksgezondheid en die ministers broeden ieder voor zich op een oplossing. Ook in Nederland werken de verantwoordelijke diensten te veel langs elkaar. De departementen van Binnenlandse Zaken en Volksgezondheid voeren allerminst een eenduidig vogelgriepbeleid. In Amerika wijzen de neuzen wat dat betreft w\u00e9l dezelfde kant op. Vorige maand stak Osterhaus nog een keynote record af voor een door de CIA georganiseerde bijeenkomst in Washington: \u2018Een influenzapandemie valt daar onder het ministerie van Defensie. Terecht, want de grootste bioterrorist is de natuur.\u2019<\/p>\n
Doemscenario<\/p>\n
Een week na de eerste bijeenkomst zit het Beleidsteam Rampenbestrijding in Utrecht w\u00e9\u00e9r rond de verchroomde koffiekan, want zojuist had Sacha de Boer opnieuw slecht nieuws: \u2018Vandaag werd bekend dat in het ziekenhuis in Utrecht zeven mensen aan de gevolgen van het griepvirus zijn overleden. Het ministerie van Volksgezondheid roept de bevolking op om kalm te blijven, maar ziekenhuizen worden overstelpt met vragen om hulp.\u2019 Alle ziekenhuizen zijn afgesloten voor publiek. Het journaal laat zien hoe een kordon van de Mobiele Eenheid vergeefs probeert een opgewonden meute buiten de dranghekken voor het Meander Medisch Centrum in Amersfoort te houden. Een arts met een antiviruskapje voor de mond mag de vragen van zijn belagers niet beantwoorden: \u2018Het enige wat ik kan zeggen, is dat we antivirale middelen nodig hebben en vaccins.\u2019 De paniekgolf die als gevolg van de pandemie losbreekt, inspireert een deel van de bevolking tot bandeloos gedrag: wat nog aan brandweermannen op de been is \u2013 een derde van het korps ligt met griep op bed \u2013 heeft de handen vol aan het blussen van branden die overal uitbreken. Het aantal inbraken stijgt onrustbarend, de supermarkten vertonen lege schappen omdat klanten massaal aan het hamsteren zijn geslagen. Het Beleidsteam Rampenbestrijding draait nu overuren.<\/p>\n
\u2018Het belangrijkste is natuurlijk de prioritering van de vijfhonderd antivirale middelen die we hebben in de provincie Utrecht,\u2019 zegt burgemeester Lamers. \u2018Is natuurlijk helemaal niks, als ik hoor dat de politie er duizend nodig heeft, de geneeskundige hulpverleners duizend en de brandweer zeshonderd. En dan moet je ook nog ploegendiensten draaien. Hoe gaan we daarmee om? De zorgmeldpunten moeten we sowieso gaan voorzien van die middelen. Hulpdiensten hebben natuurlijk het absolute minimum nodig om orde en veiligheid te kunnen waarborgen. Wie heeft daar een wijs woord over?\u2019<\/p>\n
\u2018Dat is een keus die wij niet kunnen maken,\u2019 zegt infectiearts Woonink van het operationeel team. \u2018Je kunt er alleen voor kiezen om een klein beetje toe te delen aan alle operationele instellingen.\u2019 Waarbij regionaal geneeskundig functionaris Hille aantekent dat hij onderscheid maakt tussen de geneeskundige hulptroepen en politie. \u2018Ik zou er voor willen pleiten de geneeskundige hulp in de lucht te houden door er met toediening van antivirale middelen voor te zorgen dat die blijven functioneren. De consequentie is dat we op een zeker moment moeten accepteren dat openbare orde en veiligheid in het geding kunnen komen.\u2019<\/p>\n
\u2018Begrijp ik het goed dat die vijfhonderd medicijnen er ook voor de ernstig zieke pati\u00ebnten zijn?\u2019 vraagt de politiecommandant nog, maar Hille antwoordt resoluut: \u2018Nee, ik kies ervoor om uitsluitend medische zorgverleners van deze middelen te voorzien. Niet de pati\u00ebnten. Dat zou mijn advies zijn.\u2019<\/p>\n
Zes weken na de uitbraak van de pandemie deelt operationeel leider Woonink zijn gesprekspartners opgelucht mee dat het gevaar op de terugtocht is. Nog maar vijftien procent van de bevolking ligt met hoge koorts op bed. Op dat moment maakte de ziekte alleen al in de provincie Utrecht zes en een half duizend dodelijke slachtoffers.<\/p>\n
Het achtergrondorkest zwelt aan tot een onheilspellend hoogtepunt. Over het scherm rollen de namen van de experts die in de instructie-dvd De Chinese griep zichzelf speelden. De film werd twee\u00ebnhalf jaar geleden gemaakt in opdracht van het bureau Geneeskundige Hulp bij Ongevallen en Rampen (GHOR) in Utrecht, maar de inhoud is volgens beleidsmedewerker Charlotte Meiss nog steeds bij de tijd. Met de visualisering van het doemscenario beoogde het instituut de het rampbewustzijn aan te wakkeren. In 2003 l\u00e9\u00e9fde het thema vogelgriep niet erg. Mede dankzij de dvd, die nog steeds zijn nut als scholingsmateriaal bewijst, kwam daar verandering in.<\/p>\n
Tekort aan Tamiflu<\/p>\n
D\u00e1t er een pandemie zal uitbreken, staat vast. Alleen weet niemand wanneer. Een lichtpuntje in vergelijking met de te Utrecht gesimuleerde ramp is dat sindsdien actie werd ondernomen om het schrijnende tekort aan virusremmer Tamiflu op te heffen. Nederland stond onder aan de lijst van Europese landen waar het antivirale middel in voldoende mate verkrijgbaar was, maar vorig jaar ging een bestelling voor vijf miljoen doses de deur uit. Er is geen garantie dat daarmee de toekomst van de volksgezondheid volkomen is veilig gesteld, maar het is in ieder geval iets. Bij een pandemie vallen hoe dan ook doden, maar met deze maatregel zijn het er wellicht minder dan de veertigduizend waar het worst case scenario van RIVM van gewaagt. Tamiflu vergroot de overlevingskans voor de pati\u00ebnt die uiterlijk achtenveertig uur na de besmetting begint met het braaf slikken van zijn tien tabletten. \u2018Hoe de distributie van Tamiflu bij een pandemie gaat verlopen, staat niet vast. Dat zal elke regio zelf moeten regelen,\u2019 legt Charlotte Meiss uit. \u2018Normaal gesproken kun je bij een ramp medicijnen en geneeskundige hulp uit andere regio\u2019s betrekken, maar dat zal nu niet kunnen. Als een pandemie uitbreekt, moet elke regio zijn broek ophouden. We moeten nog een plan gaan uitrollen voor de distributie van medicijnen. Het wachten is op meer gegevens van de landelijke overheid.\u2019<\/p>\n
Brandweercommandant met DRIE petten<\/p>\n
Er zit trouwens n\u00f3g een vitaal verschil tussen de werkelijkheid en de futuristische schets die de dvd van de pandemiegevolgen in de provincie Utrecht in beeld brengt. Als het noodlot toeslaat, zal Regionaal Geneeskundig Functionaris George Hille niet deelnemen aan de beraadslagingen. Vorige maand legde de GGD-directeur deze hoedanigheid namelijk neer. Hij is kwaad omdat brandweercommandant Hans Wink per 1 juli aanstaande de nieuwe Regionaal Geneeskundig Functionaris wordt. Wink is in de nieuwe structuur tevens directeur van de Veiligheidsregio Utrecht. Hij heeft dus drie petten op. Met alle respect, maar een brandweercommandant die als het virus losbarst de geneeskundige diensten moet gaan aansturen, dat zal wennen zijn. De promotie illustreert de competentiestrijd tussen twee departementen die elkaar regelmatig in de weg zitten als het gaat om het beteugelen van een catastrofe die mogelijk tienduizenden burgers het leven gaat kosten.<\/p>\n
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkszaken gaat over rampenbestrijding. Maar een grieppandemie komt natuurlijk op het beleidsterrein van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport.<\/p>\n
Kluwen van commandolijnen<\/p>\n
Al jaren soebatten topambtenaren over de verdeling van verantwoordelijkheden. In 1997 werd bepaald dat de directeur van een GGD zijn hoedanigheid combineert met die van Regionaal Geneeskundig Functionaris. Bij de laatste reorganisatie waarbij Nederland werd opgedeeld in vijfentwintig \u2018veiligheidsregio\u2019s\u2019, bestrijken de GGD, de bureaus voor Geneeskundige Hulpverlening en Rampen en de ambulancediensten dezelfde geografische gebieden als politie en brandweer. De kluwen van commandolijnen en afkortingen ziet er op papier even indrukwekkend als overzichtelijk uit. De krachten worden gebundeld, de bevoegdheden moeten helder zijn, het mag niet meer gebeuren dat \u2013 zoals bij de bescheiden vogelgriepepidemie in 2003 \u2013 diensten langs elkaar heen werken.<\/p>\n
Als de pandemie toeslaat, zal een cruciale rol zijn weggelegd voor het Centrum voor Infectieziektebestrijding dat per 1 maart aanstaande operationeel wordt. Directeur van het centrum is Roel Coutinho, de vroegere directeur van de GGD in Amsterdam, die vanwege zijn uitzonderlijke kennis van het aidsvirus de status van Bekende Nederlander verwierf.<\/p>\n
Het Centrum voor Infectieziektebestrijding opereert onder de hoede van het Rijkinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Maar als in Nederland de noodsituatie wordt afgekondigd, zal Coutinho over de bestrijding van het virus moeten overleggen met Regionaal Geneeskundig Functionarissen die als ambtenaar op de loonlijst van Binnenlandse Zaken staan. Dat kan nog knap lastig worden. Sinds kort combineert niet alleen in Utrecht, maar ook in Twente en Zuidoost-Brabant een brandweercommandant het bluswerk met het \u2018managen\u2019 van geneeskundige vraagstukken bij een levensbedreigende ramp.<\/p>\n
\u2018Ik ben daar niet gelukkig mee,\u2019 zegt Cou\u00adtinho. \u2018Dit is een medische aangelegenheid. Als zich een infectieprobleem voordoet, wil ik overleggen met iemand die daar verstand van heeft. Formeel hoeft een Regionaal Geneeskundig Functionaris bij een ramp de ziekenhuizen alleen te vertellen wat er moet gebeuren. Maar ziekenhuizen zijn enorme instellingen die echt niet zo maar overstag gaan.\u2019<\/p>\n
Geen gesteggel<\/p>\n
Daar komt bij dat de lokale, regionale, provinciale en nationale draaiboeken die van kracht worden als het virus zich onder de bevolking verspreidt, g\u00e9\u00e9n dictaten zijn. Huisartsen, ziekenhuizen en andere private instellingen kunnen worden \u2018verzocht\u2019, maar niet \u2018verplicht\u2019 om de maatregelen uit te voeren die nodig zijn om de ramp onder controle te krijgen. Minister Remkes wil \u2018meer bevoegdheden\u2019 voor de Regionaal Geneeskundig Functionarissen, maar zover is het nog niet. Het ministerie van Volksgezondheid heeft zo zijn eigen gedachten over hoe je een pandemie moet aanpakken.<\/p>\n
\u2018Als zich nu een pandemische crisis zou voordoen, zijn de bevoegdheden van minister Hoogervorst niet groot,\u2019 zegt departementaal woordvoerder Bas Kuik. \u2018Hoogervorst kan besluiten om de verspreiding van bijvoorbeeld Tamiflu of het pokkenvaccin vrij te geven. Hij kan de bureaus voor Geneeskundige Hulp bij Ongevallen en Rampen er op wijzen dat ze hun draaiboeken niet op orde hebben. Er wordt aan gewerkt de bevoegdheden van de minister op dit punt uit te breiden. Het zwaartepunt in de infrastructuur van de bestrijding van infectieziekten ligt bij de GGD\u2019s. Die opereren onder verantwoordelijkheid van de burgemeester. De Regionaal Geneeskundig Functionaris heeft daar een sturende rol in, dat is de brug tussen Volksgezondheid en Binnenlandse Zaken.\u2019<\/p>\n
Bij Binnenlandse Zaken wuift topambtenaar Henk Geveke, directeur Crisisbeheersing, de bezwaren weg. In het geval dat er een pandemie losbarst, zal er echt geen gesteggel over bevoegdheden ontstaan, zegt hij. Op papier is alles keurig geregeld. \u2018Ik krijg dat soort opmerkingen trouwens vaker te horen, maar dan over terrorisme, kernongevallen of hoog water,\u2019 zegt Geveke. \u2018De taakverdeling tussen de verschillende ministeries is niet iedereen duidelijk. Dat snap ik best. Het is niet uniform geregeld, maar dat hoeft niet problematisch te zijn. Als er een ramp is, komen de meest betrokken ministers bij elkaar in het crisisteam dat wordt voorgezeten door de minister van Binnenlandse Zaken.\u2019<\/p>\n
Onmogelijke dilemma\u2019s<\/p>\n
De Utrechtse GGD-directeur George Hille kent de ziekenhuiswereld als zijn broekzak. Zo\u2019n medisch netwerk heb je als rampenco\u00f6rdinator nodig als een grieppandemie Nederland lam legt. Zou zo\u2019n brandweercommandant heus serieus worden genomen als hij het voortouw neemt in de distributie van antivirale middelen, een rechtvaardige verdeling van ziekenhuisbedden (waarvan dan te weinig zijn) of het afwegen van wie in aanmerking komt voor de weinige vaccins?<\/p>\n
Het is Hille dus een raadsel waarom zijn hoedanigheid van Regionaal Geneeskundig Functionaris moet worden overgenomen door een brandweercommandant. \u2018Dat kan ik niet aflezen aan de gezichten van mensen die niet hardop zeggen wat hen beweegt.\u2019<\/p>\n
Hille nam de afgelopen jaren deel aan diverse oefeningen waarin het rampscenario bij een influenzapandemie werd getest. Hij zegt: \u2018Wat ik ongelooflijk graag zou willen, is dat de minister van VWS zijn verantwoordelijkheid neemt en met duidelijke richtlijnen komt voor bijvoorbeeld de verdeling van de ziekenhuisbedden als zich een crisis aandient. Zadel zorgverleners niet op met onmogelijke dilemma\u2019s die ze zelf mogen zien op te lossen. Nu voert elke regio zijn eigen beleid. Er zijn draaiboeken, maar het ontbreekt aan Haagse handreikingen en richtlijnen die garanderen dat een pandemie in het hele land hetzelfde wordt aangepakt. Stel, de vogelgriep waart rond. U zou moeten worden opgenomen, maar u voldoet niet aan de regionale criteria. Een familielid van u is er even ernstig aan toe als u, maar die heeft het geluk in een regio te wonen waar nog w\u00e9l ziekenhuisbedden beschikbaar zijn. Dat schept een ongelijkheid die niet valt uit te leggen.\u2019<\/p>\n
Praten helpt niet<\/p>\n
Er bestaat een Raad van Regionaal Geneeskundige Functionarissen. Voorzitter is het voormalige PvdA-kamerlid (en waarnemend burgemeester van Schoonhoven) Dick de Cloe, die zegt dat de organisatie er warm voorstander van is dat een Regionaal Geneeskundig Functionaris deelneemt aan de directie van de GGD. \u2018Als het om rampenbestrijding gaat, werken de departementen van Volksgezondheid en Binnenlandse Zaken onvoldoende samen,\u2019 vindt De Cloe. \u2018Ik zit daar middenin. Aan de ene kant Binnenlandse Zaken die de geneeskundige hulpverlening betaalt, aan de andere kant VWS die over de gezondheidszorg gaat. Daar zou een slag gemaakt mogen worden. Er wordt veel gepraat, maar daar trekt de grieppandemie zich niets van aan. Die laat zich niet afremmen door bestuurders die niet op \u00e9\u00e9n lijn zitten.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
De dreiging van een vogelgriep-pandemie blijft actueel. In Nederland werken de verantwoordelijke diensten te veel langs elkaar heen, met mogelijk catastrofale gevolgen als het echt zover komt.\u2018De grootste bioterrorist is de natuur.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[1357],"acf":[],"author_name":"Rudie Kagie","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124853"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=124853"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124853\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Rudie Kagie","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=124853"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=124853"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=124853"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}