\u2018La grande bouffe\u2019. Zo heette de film uit 1973 van Marco Ferreri waarin een groep mannen besluit om zich dood te vreten. Critici hadden het over cynisme en westerse decadentie, en wezen op het schrille contrast met het hongerende Afrika. Mede door die controverse en de schitterende vertolking van Michel Piccoli, Marcello Mastroianni en Philippe Noiret trok de film een diepe groef in het collectieve geheugen. Het kan haast niet anders of ook Gil Courtemanche heeft de film gezien of er op zijn minst over gehoord, en misschien had hij hem wel in gedachten toen hij de plot van zijn tweede roman, Een mooie dood, bedacht.<\/p>\n
Ook in een verhaal van Roald Dahl wordt een gastronomische moord gepleegd. Een moegetergde vrouw schotelt haar tirannieke echtgenoot cholesterolrijk voedsel voor. De man, die van een hartaanval herstelt, bezwijkt in minder dan geen tijd. Bij de Canadese auteur Gil Courtemanche pakt het anders uit. Om te beginnen wordt de moord met medewerking van de slachtoffers gepleegd. \u2018Jullie vader en ik willen niet meer leven,\u2019 zegt de vrouw. \u2018Voor mij is het een last geworden. Voor hem een soort dwang. Daarom hebben we bedacht dat we zo snel mogelijk gelukkig willen sterven en niet willen leven alsof het een plicht is.\u2019 Hun oudste zoon en een kleinzoon bereiden het vetst mogelijke eten, maar de twee oudjes kikkeren ervan op. Hoe meer ze smullen, hoe beter ze zich voelen. Ze vatten zelfs het plan op om te gaan kamperen. In hun tas zit een flinke voorraad slaapmiddelen. Een datum is nog niet afgesproken, maar heel binnenkort zal het er wel van komen, kondigen ze monter aan. En inderdaad, nog geen halve bladzijde later is het zover, al komen de twee op een verrassende manier aan hun einde. Helaas is het geen pakkende of geloofwaardige sc\u00e8ne geworden. Het stuntelige slot werkt zelfs op de lachspieren, wat uiteraard de bedoeling niet kan zijn.<\/p>\n
Maar het idee is wel mooi: twee hoogbejaarde mensen \u2013 hun precieze leeftijd komen we niet te weten \u2013 die van hun oudste zoon en een kleinzoon toestemming krijgen om te sterven en daar vrolijk van worden. Bij generatiegenoten van me vormt het idee een geliefd gespreksonderwerp. We willen ons leven \u2013 en eigenlijk ook dat van onze ouders \u2013 niet eindeloos rekken. Op een bepaald moment moet er een punt achter worden gezet. We vragen ons af hoe dat dan het beste kan gebeuren. En of we de kwestie bij onze ouders kunnen aansnijden. Het is niet de dood zelf die ons angst inboezemt, maar aftakeling en verval. We zijn, zo geven we toe, control freaks: altijd hebben we ons leven willen sturen, en straks willen we dat ook met onze dood doen.<\/p>\n
Ook Courtemanche is ontsteld over de ravage. \u2018We hadden nog nooit zo\u2019n onttakelde, naakte man gezien, zo\u2019n lelijke vader.\u2019 De oudste zoon slaagt er nauwelijks in zijn afkeer en walging te verbergen. De vader lijdt aan Parkinson en morst nog erger dan een driejarige kleuter. Hij laat zijn tranen de vrije loop en valt af en toe om. Sinds zijn hartaanval moet hij zich aan een streng dieet houden, maar aan tafel propt hij zich gulzig vol. De moeder daarentegen eet als een vogeltje. Met haar gezondheid is voorlopig weinig aan de hand, maar een leven zonder haar echtgenoot heeft voor haar weinig zin. \u2018Misschien ga ik vrijwilligerswerk doen, maar met wie zal ik daarover kunnen praten?\u2019 vraagt ze zich af, waarop ik me dan weer afvraag hoe oud ze wel is. Minstens tachtig, schatte ik, want haar oudste zoon is al zestig, maar is tachtig niet wat oud voor vrijwilligerswerk? Het probleem doet zich niet voor, want zonder enige aarzeling volgt ze haar man in de dood, precies zoals ze hem altijd in alles heeft gevolgd. Het bracht het oude Indiase gebruik suttee in de herinnering, waarbij een deugdzame weduwe zich op de brandstapel van haar man werpt.<\/p>\n
\u2018Eigenlijk verwijt ik haar dat ze nog steeds van hem houdt, en verwijt ik hem dat hij niet van haar houdt,\u2019 bedenkt de oudste zoon. Maar hij kan ook zijn bewondering en lichte afgunst voor de ijzersterke band tussen die twee niet verbergen. Zelf staat hij op het punt voor de tweede keer in het huwelijk te treden. Zijn toekomstige vrouw is niet minder onderdanig dan zijn moeder. Wanneer hij zich te veel opwindt, sust ze hem met zachte woorden, maar verder laat ze zich niet horen. Bij de lezer ontstaat het lichte vermoeden dat dit type voor Courtemanche de ideale vrouw belichaamt.<\/p>\n
In de eerste helft van de roman zit \u2018het idee\u2019 nog veilig weggeborgen in een lade. Alle personages zijn zich bewust van de Nakende Dood van de Vader, maar moord en zelfmoord zijn voorlopig niet aan de orde. Het is Kerstmis en alle kinderen \u2013 negen in totaal \u2013 en kleinkinderen zijn voor de traditionele feestelijkheden naar het ouderlijke huis afgezakt. Er wordt, zoals dat gaat, onderhuids en \u2018bovenhuids\u2019 heftig van mening verschild. Vooral de oudste zoon krijgt het zwaar te verduren. Ondanks vele jaren van dure therapie is hij nog altijd aan de meest tegenstrijdige gevoelens ten prooi. Als kind verfoeide hij de betweterigheid van zijn vader, maar nu kan hij de kwetsbaarheid van de man niet hanteren.<\/p>\n
Jezus, dacht ik af en toe, Courtemanche heeft het over m\u00edjn vader! Ook mijn vader wilde niet toegeven dat hij iets niet wist of kon; ook mijn vader was ervan overtuigd dat elke ziekte van zijn kinderen ingebeeld was, en ook mijn vader greep ons bij de elleboog, wat ik net als de man in het boek om duistere redenen verfoeide. Zijn alle vaders hetzelfde? Of alle vaders van die generatie? Bestaat er maar die Ene Vader? En hoe komt dat dan? Ik had wel meer willen lezen over die al dan niet mythische man, die dingen deed die mijn vader deed, en ook dingen waarover mijn vader niet piekerde, zoals zijn vrouw en kinderen slaan. Maar Courtemanche achtte de tijd rijp voor de uitwerking van het idee. Dat vond ik jammer, vooral omdat de roman stilistisch zwakker wordt. En ook de toon van de roman verandert. De gevoelens worden minder heftig. Tijdens een lang gesprek met een van zijn neefjes ontdekt de oudste zoon een \u2018andere\u2019 vader. Dat neefje kent die vader \u2013 de opa van het neefje, dus \u2013 als een geduldige, wijze en zelfs lieve man, die tijd voor hem maakt. Zijn opa heeft hem leren schaken en kan goed naar hem luisteren. De woorden van zijn opa, zo concludeert de jongen, laten hem in zijn vrijheid. Dat klinkt behoorlijk modieus. Over zijn moeder zegt die jongen dan weer: \u2018Mama staat nooit zo open voor me. Ik ook niet voor haar. Ik geef haar niet echt een kans.\u2019 Spreken jonge mensen in Canada werkelijk zo over hun ouders en grootouders, of wordt hier gewoonweg op niet al te subtiele manier een boodschap meegegeven? Ik ben geneigd dat laatste te geloven, maar ik woon niet in Canada.<\/p>\n
De woorden van het neefje laten de oudste zoon niet onberoerd. Nu is hij milder gestemd, zo mild dat hij bereid is zijn vader uit zijn lijden te verlossen. Wat of wie zijn vader ook geweest is, beseft hij nu, hij heeft veel aan hem te danken gehad. Zijn vader heeft hem nieuwsgierigheid bijgebracht. En eigenlijk is hij niet minder hoogmoedig en opschepperig dan zijn vader. \u2018Ik heb nooit van mijn vader gehouden, maar ik heb er wel een. En daar ben ik blij om.\u2019 Het is vast een bevrijdend inzicht, maar het klinkt ook erg braaf na de eerdere uitbarstingen van woede en ergernis. Misschien is dit het verschil tussen leven en literatuur: in het leven is vergevingsgezindheid een grote deugd, maar in de literatuur kun je je beter door woede laten leiden.<\/p>\n
In veel landen die geen euthanasiewetgeving hebben, woedt op dit ogenblik het debat over het levenseinde. Courtemanche heeft een lange carri\u00e8re als journalist achter de rug, wat ongetwijfeld zijn aandacht voor de brandende kwesties van zijn tijd verklaart. Ook in zijn eerste roman, Een zondag aan het zwembad in Kigali, schreef hij over het \u2018echte\u2019 \u2013 de genocide in Rwanda. Terwijl ik dit tik, ligt naast mij de foto van de Britse huisarts Anne Turner met haar zoon Edward in Z\u00fcrich, uren voor zij met de hulp van artsen in de beroemde Dignitaskliniek zelfmoord pleegde. Op de foto ziet Anne Turner er goed uit en, zoals ze zelf verklaarde, het ging ook nog redelijk goed met haar. Maar haar ziekte zou zijn verwoestende werk blijven aanrichten en steeds meer functies uitschakelen, precies zoals dat bij Parkinson gebeurt. Anne Turner wilde niet wachten tot het te laat was en ze de kracht niet meer had om naar Z\u00fcrich te trekken. Indien ze in Engeland op een waardige dood had kunnen rekenen, zou ze die zelfmoord nog even hebben uitgesteld. Na afloop verklaarde haar zoon dat de gebeurtenis voor haar drie kinderen heel ingrijpend was geweest. \u2018Het is een vreselijke ervaring voor de familie, maar we hebben het voor mijn moeder gedaan. We wilden haar helpen en alles voor haar doen wat we moesten doen.\u2019<\/p>\n
Die eenvoudige maar doorleefde zinnetjes grepen me meer aan dan de lichtjes burleske en vooral bedachte sterfsc\u00e8ne in Een mooie dood. Hiermee wil ik niet beweren dat fictie per definitie het onderspit delft, maar wel dat geloofwaardigheid een kostbaar goed is, zeker wanneer een schrijver het over de Grote Thema\u2019s heeft, zoals Leven en Dood.<\/p>\n
Gil Courtemanche, \u2018Een mooie dood\u2019, vertaling Manik Sarkar, De Bezige Bij, 223 pagina\u2019s, \u20ac 17,90<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Hoe een punt te zetten achter het leven van onze ouders? Gil Courtemanche laat in zijn tweede roman een familie worstelen met de gruwelijke aftakeling van vader.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Kristien Hemmerechts","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124841"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=124841"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124841\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Kristien Hemmerechts","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=124841"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=124841"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=124841"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}