{"id":124805,"date":"2006-02-11T13:23:00","date_gmt":"2006-02-11T11:23:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/mr-b-j-asscher-ik-kon-donner-niet-overtuigen\/"},"modified":"2006-02-11T13:23:00","modified_gmt":"2006-02-11T11:23:00","slug":"mr-b-j-asscher-ik-kon-donner-niet-overtuigen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/mr-b-j-asscher-ik-kon-donner-niet-overtuigen\/","title":{"rendered":"Mr. B. J. Asscher: \u2018Ik kon Donner niet overtuigen\u2019"},"content":{"rendered":"
\n

11-02-2006
Lucette ter Borg en Hella Rottenberg<\/p>\n

Afgelopen week werd de grootste restitutiezaak van oorlogskunst in de Nederlandse naoorlogse geschiedenis afgesloten. De erven Goudstikker krijgen 202 schilderijen van oude meesters terug na een jarenlange juridische strijd. Volgens mr. B.J. Asscher, voorzitter van de Restitutiecommissie voor oorlogskunst, was toewijzing \u2018onvermijdelijk\u2019. Toch dreigde minister Donner op het laatste moment roet in het eten te gooien.<\/p>\n

\u2018We hebben tegengoals ge\u00efncasseerd,\u2019 zegt mr. Asscher de dag nadat het besluit over de teruggave van 202 Goudstikker-schilderijen is bekendgemaakt. \u2018Maar de wedstrijd is gewonnen.\u2019 Medy van der Laan, staatssecretaris van Cultuur, volgde afgelopen week de Restitutiecommissie in haar advies over de Goudstikker-claim, maar niet in haar argumentatie. Tot ergernis van Asscher, die dit duidelijk liet blijken tijdens de persconferentie afgelopen maandag waar de staatssecretaris de Goudstikker-claim officieel toewees aan de erven. Gezeten naast Van der Laan zei hij zodra zij was uitgesproken: \u2018Ik ben het er niet mee eens.\u2019<\/p>\n

Toch is hij wel tevreden over het uiteindelijke resultaat, waarmee de Nederlandse staat na zestig jaar onrecht in recht herstelt. De musea moeten zich volgens hem zonder morren bij het besluit neerleggen. \u2018Het doet me echt pijn als sommige museumdirecteuren zeggen dat ze compensatie willen voor de schilderijen die nu weggaan. Deze schilderijen zijn nooit bestemd geweest voor het publieke domein.\u2019<\/p>\n

Bijna twee jaar lang deed Asscher met een team van kunsthistorici en juristen onderzoek naar de geschiedenis en de juridische behandeling van de Goudstikker-zaak. \u2018Toen ik de zaak voor het eerst onder ogen kreeg,\u2019 zegt Asscher aan de eettafel van zijn huis in Baarn, \u2018dacht ik: dat is zonneklaar. Marei von Saher, de erfgename van Goudstikker, heeft in 1999 bij het gerechtshof in Den Haag gevraagd om teruggave van de schilderijen. Haar verzoek is afgewezen. Er is een arrest geweest. Punt uit.\u2019<\/p>\n

Maar toen Asscher zich in het onderwerp verdiepte, kwam hij tot een andere conclusie. \u2018De uitspraak van het hof in 1999 was onvolledig en onzuiver, als je er precies naar kijkt. Het hof noemde zichzelf niet bevoegd, achtte de zaak verjaard en zag geen redenen om alsnog rechtsherstel te verlenen. Maar het hof oordeelde op basis van een onvolledig dossier en op basis van verouderde restitutieregels. Deze regels zijn vanaf 2001 verruimd. Volgens mij stond dat arrest dus een nieuwe beoordeling niet in de weg.\u2019<\/p>\n

Definitief afgehandeld?<\/b>
Er moest een aantal vragen worden beantwoord. Waren de schilderijen aan het begin van de oorlog eigendom van Goudstikker? Was het verlies van het bezit vrijwillig of onvrijwillig geschied? En is het verzoek om teruggave in het verleden definitief afgehandeld?<\/p>\n

In het advies legt de Restitutiecommissie er de nadruk op dat de kunsthandel Goudstikker in 1940 onvrijwillig is verkocht aan een handlanger van de nazi\u2019s. Het lijkt inmiddels vanzelfsprekend: een joodse kunsthandelaar die na de inval van de Duitsers hals over kop vluchtte en zijn zaak onbeheerd achterliet. Jacques Goudstikker verongelukte tijdens zijn vlucht. Zijn in Nederland achtergebleven werknemers verkochten, tegen de uitdrukkelijk wens van Goudstikkers weduwe in, de kunsthandel met een voorraad van rond de 1300 schilderijen aan een Duitse collaborateur. Maar het was niet vanzelfsprekend: na de oorlog hield de Nederlandse overheid jarenlang vol dat de transactie uit 1940 min of meer vrijwillig was geweest.<\/p>\n

De eerste keer dat Asscher de erfgenamen zag, was tijdens een hoorzitting van de Restitutiecommissie op 12 september 2005. \u2018Ik hield een korte inleiding. Het uitgangspunt van de commissie, zo zei ik, was de onvrijwilligheid van de verkoop.\u2019 Hij lacht: \u2018Er ging een zucht van verlichting door de gelederen. Vervolgens hielden mevrouw Von Saher en haar dochter Charlene een werkelijk prachtige voordracht.\u2019<\/p>\n

\u2018Een gemeenschappelijke vrind\u2019 had hem eerder al gevraagd kennis te maken met de erven. \u2018Ik heb het beslist geweigerd,\u2019 zegt Asscher. \u2018Ik wilde onze commissie geheel onafhankelijk houden \u2013 en wat voor andere redenen hebben de erven Goudstikker om met mij te spreken dan wegens hun claim?\u2019<\/p>\n

Kruit en lood<\/b>
Het advies van de commissie-Asscher verschilt wezenlijk van voorgaande rapporten die werden geschreven op last van OCW en waarin een schikking die de weduwe Goudstikker in 1952 aanging, voor alle schilderijen gold. Asscher legt het nieuwe standpunt uit: \u2018D\u00e9sir\u00e9e Goudstikker heeft in 1952 ingestemd met een schikking voor een klein deel van haar eigendommen. Maar ze heeft nooit afstand gedaan van eigendomsrechten van het grootste en kostbaarste deel \u2013 de zogenaamde \u2018G\u00f6ring-transactie\u2019. Dat staat nu vast. Die schilderijen gaan nu terug.\u2019<\/p>\n

Toen de commissie eind 2005 haar advies opstuurde aan Medy van der Laan, maakte Asscher zich geen zorgen. \u2018Ik kreeg al gauw het signaal dat Van der Laan ons advies wilde overnemen en de schilderijen wilde toewijzen. Er brak voor ons vakantie aan, want de staatssecretaris had vier weken de tijd om haar besluit officieel te maken.\u2019<\/p>\n

Op 27 januari stond die bekendmaking gepland. Maar op 25 januari kreeg Asscher te horen dat het besluit werd uitgesteld.<\/p>\n

\u2018Op 31 januari, vroeg in de middag, werd ik uitgenodigd bij Van der Laan. Ik moest haar voorzien van kruit en lood om minister Donner van repliek te kunnen dienen.\u2019 Die avond overlegde Van der Laan namelijk met haar collega\u2019s Zalm van Financi\u00ebn, Van der Hoeven van Onderwijs en Donner van Justitie.<\/p>\n

Zalm en Van der Hoeven, zo begreep Asscher achteraf, waren voorstanders van teruggave. Maar Donner had ernstige juridische bedenkingen. De volgende dag, een woensdag, bleef Asscher de hele dag thuis. Hij wachtte op een aangekondigd telefoontje van Donner. Eindelijk, aan het eind van de middag, belde Donner. \u2018Hij wilde de volgende dag om vijf uur met me praten.\u2019<\/p>\n

Het gesprek op donderdag 2 februari op de werkkamer van Donner duurde een uur. \u2018Kent u Donner? Als hij eenmaal een standpunt heeft, is hij daar niet van af te brengen; \u00edk althans kon hem niet overtuigen.\u2019<\/p>\n

Voor Donner was de uitspraak van het Haags gerechtshof uit 1999 een groot obstakel om tot toewijzing van de claim te besluiten. \u2018De minister was bang voor precedentwerking als een niet-wettelijke commissie zoals de onze een rechterlijk vonnis kon passeren.\u2019 Asscher begrijpt die angst niet. \u2018De Goudstikker-zaak is uniek. In geen enkel ander geval is er sprake van een combinatie van een recent vonnis en een hernieuwde claim.\u2019<\/p>\n

Volgens Asscher kent Donner het bestaande restitutiebeleid niet. De commissie-Ekkart verruimde in 2001 de mogelijkheden voor restitutie, zodat ook vroegere vonnissen opnieuw kunnen worden bekeken als zich nieuwe feiten of inzichten voordoen. De Tweede Kamer is hiermee akkoord gegaan. \u2018Ik denk dat Donner nog nooit naar onze eerdere adviezen heeft gekeken, want ook in de Gutmann-zaak (een claim die in 2002 op advies van de Restitutiecommissie werd toegewezen \u2013 red.) lag er een oude gerechtelijke uitspraak, die wij als niet-afgehandeld beschouwden.\u2019<\/p>\n

Tijdens het gesprek met Donner op donderdag 2 februari wees Asscher ook op de politiek bestuurlijke kant van de zaak. \u2018Ik zei: \u201cAls Nederland nu aan de erven Goudstikker teruggeeft, bestaat nog de mogelijkheid om iets te regelen.\u201d Denk aan bruiklenen, reizende tentoonstellingen, een zaal in het Rijkmuseum die naar Goudstikker wordt vernoemd \u2013 \u00edets, om ervoor te zorgen dat sommige waardevolle kunstwerken voor Nederland behouden blijven.\u2019<\/p>\n

Asscher kwam met nog een ander argument. \u2018Het belangrijkste punt,\u2019 zegt hij. \u2018Op 7 juni 2004 deed het Amerikaanse hooggerechtshof een uitspraak over de Klimt-schilderijen uit Oostenrijks staatsbezit. De uitspraak maakt het mogelijk dat Amerikaanse staatsburgers buitenlandse overheden voor de Amerikaanse rechter kunnen dagen voor de teruggave van roofkunst. Ik waarschuw de Donner daarvoor. Als de Goudstikker-claim zou worden afgewezen, zou de Staat der Nederlanden voor de Amerikaanse rechter worden gedaagd door Marei von Saher.\u2019 Donner kende die uitspraak niet.
Asscher vertrok zonder dat Donner liet blijken wat hij zou doen. Maar \u2019s avonds belde de minister hem thuis op. \u2018Hij zei: \u201cIk heb hier te maken met een arrest en daar kan ik niet van afwijken. Maar de claim zal worden toegewezen.\u201d\u2019
Vrijdag was de ministerraad. Er kwam een compromis uit de bus: meer dan tweehonderd schilderijen gaan terug naar de familie, maar de motivering moest veranderd worden.<\/p>\n

Het hele afgelopen weekeinde zijn ambtenaren van OCW en Justitie bezig geweest met het formuleren van de nieuwe, niet-juridische argumentatie. Tot op het laatste moment was onduidelijk of ze erin zouden slagen om maandag het besluit bekend te maken. De erfgenamen zaten ondertussen in grote spanning in Den Haag te wachten. E\u00e9n uur en vijf minuten voor de persconferentie begon, kwam het verlossende telefoontje van Van der Laan naar de erfgenamen.
Asscher pakt het besluit van de staatssecretaris erbij. Hij leest Van der Laans tekst voor: \u2018Anders dan de Restitutiecommissie ben ik van mening dat in het geval van de Goudstikker-claim sprake is van afgehandeld rechtsherstel. Het gerechtshof Den Haag heeft in 1999 (…) definitief in deze zaak beslist. Daarom valt de zaak op deze grond buiten de kaders van het geldende restitutiebeleid. Ik acht niettemin in dit bijzondere geval gronden aanwezig om overeenkomstig het advies van de commissie tot teruggave over te gaan. Daarbij let ik vooral op de feiten en omstandigheden rond het onvrijwillig bezitsverlies en de afwikkeling van deze zaak begin jaren vijftig.\u2019<\/p>\n

Asscher: \u2018Het uiteindelijke besluit van Van der Laan doet vreemd aan. Het is niet consistent. Hoe kun je zeggen: \u201cIk aanvaard de afwijzing van het hof uit 1999, maar ik geef de schilderijen nu toch terug?\u201d Op welke gronden? Op morele? Ik vind het bijzonder cryptisch.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Afgelopen week werd de grootste restitutiezaak van oorlogskunst in de Nederlandse naoorlogse geschiedenis afgesloten. De erven Goudstikker krijgen 202 schilderijen van oude meesters terug na een jarenlange juridische strijd. Volgens mr. B.J. Asscher, voorzitter van de Restitutiecommissie voor oorlogskunst, was toewijzing \u2018onvermijdelijk\u2019. Toch dreigde minister Donner op het laatste moment roet in het eten te gooien.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[2889,269],"tags":[783],"acf":[],"author_name":"Hella Rottenberg, Lucette ter Borg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124805"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=124805"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124805\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Hella Rottenberg, Lucette ter Borg","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=124805"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=124805"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=124805"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}