Japan is een land van literaire prijzen. Zo\u2019n 450 uitreikingen per jaar volgens de laatste telling. Menige twintigste-eeuwse schrijver zag er eentje naar hem vernoemd: Junichiro Tanizaki, Yukio Mishima, Yasunari Kawabata en vele anderen. De recentste in het rijtje is Kenzaburo O\u00eb. Uitgeverij Kodansha heeft, naar aanleiding van haar honderdste verjaardag, de prijs in het leven geroepen. O\u00eb is het enige jurylid en de Nobel-laureaat zal voortaan jaarlijks een roman bekronen in een poging om de \u2018pure literatuur\u2019 te redden.<\/p>\n
In Haruki Murakami\u2019s De jacht op het verloren schaap uit 1982 denkt het hoofdpersonage terug aan zijn jeugd eind jaren zestig, en herinnert zich een zeventienjarig meisje in een koffietentje dat iets van Kenzaburo O\u00eb aan het lezen was. De kans dat zeventienjarige Japanse meisjes anno 2006 iets van O\u00eb lezen, is gering. Iets van Murakami evenmin, overigens. Haruki Murakami is intussen vijftiger en dus heeft de jeugd, althans het nog boeken lezende gedeelte, ander literaire helden.<\/p>\n
In de jaren tachtig raakte Murakami nochtans vooral bij jonge mensen een gevoelige snaar, zeker met de absolute bestseller Noors woud (die foute vertaling van het Beatles-lied Norwegian Wood). Hij was een van de toonaangevende auteurs die het tot dan toe strikte onderscheid tussen zogeheten \u2018pure\u2019 en \u2018populaire\u2019 literatuur deden wegvallen.<\/p>\n
Met het vervagen van die literaire grenzen gingen de Japanse media verwoed op zoek naar nieuwe termen. Fikkushon (fiction dus) maakte een tijdje opgang en eind jaren negentig kwam het tijdschrift Bungei met<\/p>\n
J-bungaku aanzetten (J-literatuur; de J staat voor Japan), naar analogie met de toen al gangbare termen J-Pop, J-Comic en J-Horror. Het was een poging om literatuur hip en cool te houden te midden van een jeugdcultuur van games, manga-strips en internet. Als vaandeldragers schoof men jonge auteurs als Kazushige Abe en Ko Machida naar voren. Ze zagen eruit als rocksterren (Machida, het voormalige boegbeeld van de legendarische punkrockband Inu, was dat ook echt), en waren in die zin geknipt voor verkoopstrategen. Maar marketingtrucs terzijde, Abe en Machida waren geen eendagsvliegen en er was de voorbije jaren wel degelijk een wisseling van de literaire wacht in Japan.<\/p>\n
Na het barsten van de zogeheten bubbeleconomie begin jaren negentig is Japan al vijftien jaar in crisis, ook sociaal. De pilaren van het economische mirakel zijn stuk voor stuk ingestort, en de maatschappelijke zoektocht naar nieuwe waarden heeft duidelijk tot artistieke inspiratie geleid. Ook Haruki Murakami is nu veel sociaal bewogener dan vroeger (zoals onder meer blijkt uit zijn non-fictieboek Underground, over slachtoffers van de gifgasaanslag door de Aum-sekte). Twintig jaar geleden verweet O\u00eb hem en zijn introspectieve generatiegenoten net dat gebrek aan sociale betrokkenheid. Murakami\u2019s engagement is heus niet louter een poging om het Nobelprijscomit\u00e9 gunstig te stemmen, of iets wat eigen is aan de leeftijd. Andere en jongere auteurs laten zich evenzeer inspireren door sociale fenomenen als jeugddelinquentie en tienerprostitutie (beide op steeds jongere leeftijd), gastarbeiders en discriminatie, of massale ontslagen die tot gezinsdrama\u2019s leiden. De media worden regelmatig opgeschrikt door schokkende incidenten, en het materiaal ligt voor het grijpen.<\/p>\n
Net als de Japanse film toont de literatuur steeds duidelijker een beeld van een multi-culturele maatschappij (homogeniteit was nog zo\u2019n valse pilaar van de Japanse samenleving), en wordt een algemene typering van \u2018Japanse literatuur\u2019 des te problematischer. Enerzijds integreren Japanse schrijvers niet-Japanse personages in hun verhalen. Seishu Hase is een goed voorbeeld, met verfilmde romans als Fuyajo (Sleepless Town) en Hyoryugai (City of Lost Souls), waarin internationale bendes om de Tokio-turf vechten. Anderzijds zien we een groeiend aantal allochtone schrijvers. Dat zijn in eerste instantie Chinese en Koreaanse migranten van de tweede of derde generatie, die zich niet langer gedeisd houden zoals hun ouders en grootouders, maar aan coming-out doen.<\/p>\n
Miri Yu (Akutagawa-prijs 1997) heeft zo de problematiek van haar Koreaanse achtergrond behandeld, maar later ook boeken geschreven zonder enige etnische referentie. Zij wilde duidelijk niet het etiket \u2018migrantenauteur\u2019 opgeplakt zien.<\/p>\n
Ook in zekere zin multicultureel: veel recente romans hebben modieuze Engelse titels (soms ook misleidende, zoals Shungiku Uchida\u2019s Fatherfucker of Mari Akasaka\u2019s Vibrator, die allebei veel fijnzinniger zijn dan de titels doen vermoeden). Sommige Japanse auteurs schrijven echter meer dan titels in andere talen. Minae Mizumura schreef Shishosetsu from left to right in een mengeling van Japans en Engels, en voor een Japanse die sinds haar twaalfde in de VS woont, was dat een natuurlijk gegeven. Omgekeerd hebben westerlingen boeken in het Japans geschreven, ondanks de hardnekkige theorie dat die taal ontoegankelijk zou zijn. De Zwitser David Zopetti bijvoorbeeld publiceerde in 1996 Ichigensan (over een buitenlandse student in Kyoto), en kreeg er zowaar de Subaru-prijs voor.<\/p>\n
De diverse literaire prijzen vari\u00ebren nogal qua bedrag (de winnaar van de Seicho Matsumoto-prijs strijkt vijf miljoen yen op, terwijl die van de O\u00eb-prijs zich tevreden moet stellen met een Engelse vertaling en een discussie met O\u00eb), en nog meer qua prestige. De Tanizaki-prijs gaat bijvoorbeeld naar auteurs die al kunnen bogen op een zeker oeuvre. De recentste winnaars waren Ko Machida (voor Kokuhaku, Bekentenis) en Eimi Yamada (Fumi zekka, Excellente smaak).<\/p>\n
Machida heeft daarmee de oorspronkelijke scepsis (rocksterretje gaat literatuur plegen) afdoende weggewerkt. Men prijst hem nu alom voor zijn innovatieve combinatie van dialec\u00adten met elementen uit klassieke verteltradities. Eimi Yamada schokte eertijds de goegemeente met onthullingen over haar verleden in SM-clubs en relaties met zwarte mannen, maar krijgt nu dus ook het nodige respect.<\/p>\n
De prijs die echter op de meeste belangstelling kan rekenen (ook van trendwatchers, filmproducers en andere lieden die nieuwe prooien zoeken om munt uit te slaan) is de Akutagawa-prijs, genoemd naar Ryunosuke Akutagawa, vooroorlogse auteur van onder andere Rashomon (later de grote doorbraakfilm van Akira Kurosawa in het Westen). De halfjaarlijkse Akutagawa-prijs wordt uitgereikt aan veelbelovende auteurs, een ietwat rekbaar begrip aangezien het niet beperkt is tot debuten en ook niet in leeftijd (Kazushige Abe kreeg hem uiteindelijk pas vorig jaar op zijn 36ste voor Grand Finale, na een half dozijn eerdere boeken).<\/p>\n
In 2004 was het signaal echter duidelijk: de prijs werd gedeeld door Risa Wataya en Hitomi Kanehara, twee tienermeisjes en de jongste winnaars ooit. Het winnende boek van Kanehara is intussen al in het Engels en het Nederlands (Slangen en piercings) vertaald. De marketing van Kanehara draait duidelijk rond het choquerende effect van het amorele en promiscue gedrag van het hoofdpersonage. Het bewijst misschien wel dat het geheugen kort is. Eimi Yamada ging tien, vijftien jaar geleden natuurlijk minstens even ver. Titels als Kniel neer en lik mijn voeten of Trash zeggen op dat vlak genoeg.<\/p>\n
Hoe dan ook, naast Wataya en Kanehara zijn ook andere vrouwen prominent aanwezig bij de recente laureaten van diverse prijzen (de namen van Yamada en Yu vielen hierboven al). De meest succesvolle misdaadauteur is Natsuo Kirino. Haar bestseller Out (1997, Nederlandse vertaling: De nachtploeg) gaat over vrouwen die nogal drastisch afrekenen met de mannen in hun leven. Naast de prijs van de Vereniging van Japanse Misdaadauteurs en de haast obligate verfilming (ook een Hollywood-remake staat op stapel), kreeg Out in 2004 een nominatie voor de Amerikaanse Edgar Allen Poe-prijs. Met een andere roman, Yawaraka na ho (Zachte wangen, 1999) won Kirino de prestigieuze Naoki-prijs, die zich niet beperkt tot het misdaadgenre. Die bredere erkenning dankt ook zij aan de sociale inslag van haar werk.<\/p>\n
Het is wel nog wachten op meer prijzen die naar vrouwen genoemd worden. Voorlopig is er alleen de bescheiden Kuzuhara Taeko-po\u00ebzieprijs en de Murasaki Shikibu-prijs (naar de auteur van het Verhaal van Genji, die al zo\u2019n duizend jaar dood is).<\/p>\n
Net als in andere culturele sectoren volgen de literaire trends en booms elkaar snel op in de eenentwintigste eeuw, en is het landschap fragmentarisch. In 2001 zorgde Ai Iijima met Platonic Sex, haar memoires als pornosterretje, voor een golf van \u2018onthullingsromans\u2019 (bakurobon), waarin bekende Japanners hun priv\u00e9leven tot in de intiemste en\/of goorste details uit de doeken deden. Van de weeromstuit heerst de laatste twee, drie jaar eveneens een rage van \u2018pure liefde,\u2019 met als uitschieter de roman Sekai no chushin de ai o sakebu (Liefde uitschreeuwen in het middelpunt van de wereld) van Kyoichi Katayama, het boek dat Murakami\u2019s Noors woud na al die jaren van de troon stootte als het best verkopende Japanse boek ooit (intussen meer dan drie miljoen exemplaren). Sekachu, zoals men het in Japan liefkozend afkort, verscheen in 2001, maar het verhaal over leukemiepati\u00ebnte Aki ging pas echt verkopen na lof van een populaire actrice, met een verfilming en een tv-serie tot gevolg.<\/p>\n
De merkwaardigste bestseller van de afgelopen jaren is echter Hitori Nakano\u2019s Densha otoko (De treinman, 2004), oorspronkelijk een reeks berichten op een internetforum van en naar een jongeman die een meisje op de trein maar niet om een afspraakje durft te vragen. Mensen op het forum gaven de otaku tips en moedigden hem aan, tot hij de stap zette en warempel succes had.<\/p>\n
Het boek (intussen uiteraard ook verfilmd en in drie manga-versies verschenen) is helemaal opgesteld in het internet- en sms-taaltje van de hedendaagse jeugd, inclusief smileys en andere pictogrammen \u2013 totaal onbegrijpelijk dus voor iedereen boven de dertig.<\/p>\n
Ondanks de vele alternatieve vormen van cultuur en entertainment blijven boeken een grote markt in Japan. Jaarlijks verschijnen er tienduizenden titels en gaan er honderden miljoenen exemplaren over de toonbank. In 2004 steeg voor het eerst in acht jaar ook weer het totale verkoopcijfer. Inspelen op de snelle marktevoluties is noodzakelijk, en dat het binnenhalen van een prijs de verkoop van een boek de hoogte kan doen inschieten, is evident. Vandaar ook de recente wildgroei aan prijzen. Opmerkelijk is dat bij de nieuwere onderscheidingen nauwelijks nog schrijvers of critici in de jury zitten. Prijzen worden toegekend door personeel van boekenwinkels, redacteurs, tv-sterretjes of gewoon via internet voting. Maar O\u00eb geeft tenminste zijn strijd om puurheid niet op, bierkaai of geen bierkaai.<\/p>\n
Gelauwerd of geliefd?<\/p>\n
Literatuur waar muziek in zit: in deze boekenweekspecial aandacht voor prijswinnaars uit alle hoeken van de wereld.<\/p>\n
62<\/p>\n
Een profiel van de ideale schrijver en de uitreiking van de VN-prijs voor nep-literatuur<\/p>\n
70<\/p>\n
Vriend en vijand over de winnaar van de P.C. Hooftprijs H.C. ten Berge<\/p>\n
74<\/p>\n
De zachte dood van de belangrijkste Nederlandse prijs voor jong literair talent<\/p>\n
80<\/p>\n
Nieuwe Japanse helden<\/p>\n
82<\/p>\n
Marlene van Niekerk, Zuid-Afrika’s grootste prijsdier<\/p>\n
84<\/p>\n
De zes cruciale stappen voor het schrijven van een prijs- winnend boek<\/p>\n
88<\/p>\n
Russisch straatrumoer<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Schrijvers die eruitzien als rocksterren, boeken die het moeten hebben van hun choquerende effect, literaire booms die elkaar snel opvolgen. In de Japanse literatuur heeft een paleisrevolutie plaatsgevonden.<\/p>\n","protected":false},"author":3380,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[2963],"acf":[],"author_name":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124201"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=124201"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124201\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"AndorT","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/3380"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=124201"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=124201"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=124201"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}