Wie koud de laatste pagina van een roman heeft omgeslagen die hij met gezonde tegenzin heeft gelezen en dan hoort dat van dit boek (dat zich tijdens het lezen ontpopte als een tweederangs flutboek) in amper twee weken tijd al honderdduizend exemplaren zijn verkocht, wordt hardhandig met zijn neus op de werkelijkheid gedrukt. Daarin hebben hoge verkoopcijfers zelden nog iets uitstaande met de vraag of een boek ook goed is \u2013 het is een oude wijsheid, maar de proefondervindelijke bevestiging ervan is altijd weer nieuw. Het is alsof je iemand breed lachend naar de bank ziet dansen terwijl je weet dat hij helemaal geen krediet heeft. En de bank speelt het spel mee.<\/p>\n
Langzamerhand verdwijnt het ideale schrijverschap achter de horizon. Geholpen door de warme omhelzing van de publicitaire schijnwerpers houden we daarmee het dienstwillige schrijverschap over. Het Honderdduizend Boek in kwestie, De ontsnapping van Heleen van Royen, is een product van het serviele schrijverschap, geheel in dienst van de smaak van het publiek: u vraagt wij schrijven. Het lucratieve serviele schrijverschap is in opmars; zo langzamerhand gaat men denken dat schrijven is wat Heleen van Royen, Nicci French of Dan Brown doen. Maar dat is geen schrijven, het is tikken.<\/p>\n
Het ideale schrijverschap laat zich natuurlijk niet zo snel eclipseren. Maar het wordt wel steeds meer aan het zicht onttrokken door de aandacht die de Honderdduizend Boeken krijgen. Typerend voor een ideaal is dat het steeds weer zijn kop opsteekt. Ergens in de firmament waar Plato zich ophoudt, bevindt zich het magazijn der idealen. Het is een schaduwwereld waar alles is opgeslagen dat moest wijken voor compromissen, water in de wijn, concessies, verleidelijke aanbiedingen, grote oplagen.<\/p>\n
In de schaduwwereld van de idealen bevinden zich de bronnen van verlangens en ambities: zoals het ideaal uit jezelf te halen wat erin zit, het ideaal een roman te schrijven die in alles beantwoordt aan je hoogste eisen. De idealen zijn daar in Plato\u2019s magazijn nog geheel intact, niet aangevreten door concessies. Ze wachten tot iemand oog voor ze krijgt. Wie de aandrift heeft, zal zijn ideaal in die schaduwwereld weten te vinden. Heeft hij het te pakken, dan blijft het altijd en eeuwig aan zijn zij, als een inspirerende aanwezigheid, of als een buikpijnverwekkende herinnering als hij het ontrouw is geworden. Het initiatief tot ontrouw gaat nooit van het ideaal uit. Een schrijver die ooit een ideaal voor ogen had en zijn ziel heeft verkocht aan de lokroep van de grote oplagen, moet er rekening mee houden dat het ideale schrijverschap van tijd tot tijd, maar op de meest onwelkome momenten, even om de hoek komt kijken. Het zwaait dan naar hem met een enigszins sardonische glimlach.<\/p>\n
Waaruit bestaat het ideale schrijverschap eigenlijk? Een van de eigenschappen van de ideale schrijver is zijn robuustheid. Hij is bestand tegen het hedendaagse leven. Dat bestaat van \u2019s morgens vroeg tot \u2019s avonds laat uit verleidingen die hem van zijn werk willen houden: hij bevindt zich in een wereld van media die een kakofonische werkelijkheid van oppervlakkige indrukken voortbrengt. Het is alsof al die media (televisie, internet, mobieltjes, video\u2019s, iPods) uit zijn op de inhoud van zijn hersens. Het is alsof ze de inhoud van zijn schedel willen uitschrapen. En ook de tijd van zijn potenti\u00eble lezers vorderen. Maar tegen dit alles heeft hij een mentale buffer ontwikkeld. Hij ziet, leest en hoort alles, maar het dringt streng geselecteerd tot hem door.<\/p>\n
In deze vluchtige, eendimensionale en extraverte wereld is ook een andere eigenschap van de ideale schrijver van cruciaal belang: zijn lange adem. Niet iedereen zal zo\u2019n lange adem nodig hebben als Robert Musil, die werkte dertig jaar aan De man zonder eigenschappen en overleed in 1940 toen het boek nog niet af was, maar het gaat om het principe. In het bezit zijn van een lange adem, desnoods jaren over een roman willen doen, betekent vanzelf dat de schrijver het niet op een akkoordje gooit, zich niet laat sturen door dwingelanden van buiten, maar alleen door de dwang van zijn eigen wensen. Hij heeft een voorstelling van hoe het moet worden, en die volgt hij. De Dan Browns en Nicci Frenchen komen elk jaar met een nieuw boek. Daaraan is te zien dat het schrijven niet langer heeft geduurd dan het tikken ervan.<\/p>\n
Vanaf de werkvloer bekeken, is er eigenlijk niets ideaals aan de ideale schrijver. Er zijn weinig mensen die met hem willen ruilen als ze weten hoe zijn leven eruitziet. De ideale schrijver schrijft geen boeken volgens een formule, dus is onzekerheid zijn deel. De ideale schrijver wordt net als de twee noeste onderzoekers van Flaubert, Bouvard en P\u00e9cuchet, regelmatig bekropen door \u2018die twijfel, die twijfel!\u2019 Met als gevolg dat er een ochtend of een dag lang in het niets gekeken wordt. Soms weken, soms maanden. Toch is het humeur van de ideale schrijver niet dat van een kwaaie hond die akelig blaft als je bij hem in de buurt komt. Allerminst, hij heeft een elastische instelling die maakt dat hij met veel situaties overweg kan.<\/p>\n
Een schoolvoorbeeld van een roman geschreven op basis van een formule is De ontsnapping van Heleen van Royen, een roman over een vrouw die niet erg gelukkig is in haar huwelijk. Ze wil \u2018weer lol\u2019 wil hebben. Daarom verlaat ze (tijdelijk) haar gezin, op zoek naar die lol en een man die nu eens\u2026 groot geschapen is. Haar eigen man heeft een klein piemeltje (vier centimeter in erectie), wat ertoe leidt dat Heleen van Royen haar in actie uit laat roepen: \u2018Zit hij er nu al in of niet?\u2019 Dat de man \u2019een micropenis\u2019 heeft is een feit dat de vrouw hem, na al minstens elf jaar met hem getrouwd te zijn geweest, verwijt alsof ze het gisteren ontdekt heeft. Het kleine piemeltje is de aanleiding om er vandoor te gaan, \u2018de ontsnapping\u2019, en dus een wel erg minuscuul pijlertje van de roman.<\/p>\n
Een roman gebaseerd op een formule is opgebouwd uit elementen waarvan men zeker weet dat ze zullen aanslaan bij een bepaald publiek: avontuur, seks, vliegtuigen, geld, bikini\u2019s, beetje drugs, strand, beetje stoer doen, snelle auto\u2019s, \u2018mooie lijven\u2019, kleren, sentimentaliteit en luxe behuizingen: dat zijn de ingredi\u00ebnten van De ontsnapping. De hoofdpersoon Julia (36) wil weg om weer \u2018wild\u2019 te worden, om nu eindelijk eens rauwe seks te beleven (want \u2018hoe lang sta ik al droog?\u2019). Julia wil ook eens lekker helemaal weg om met geld te kunnen smijten, om \u2018een leuke kop en een ok\u00e9 lijf\u2019 te kunnen bewonderen, om haar lichaam chirurgisch te laten verbouwen (kan niet schelen wat het kost, \u2018als ik hier uitloop, wil ik achtentwintig zijn\u2019), om het liggen in bubbelbaden met een reusachtig geschapen neger \u2018aan wie alles cool is, de bril ook, ge\u2013wel\u2013dig\u2019.<\/p>\n
Ten behoeve van de lezers die ook moeder zijn, hoort bij de formule ook een scheut schuldgevoel vanwege de achterblijvende kinderen (11 en 6). En dan moet er nog iets heel ergs in, op de achtergrond: een geliefde broer die negentien (!) jaar geleden is gestorven en met wie Julia, ach, nog steeds in haar hoofd praat.<\/p>\n
Hoeveel ze ook nog aan haar broer moet denken, er is voor Julia nog alle ruimte om in het vliegtuig vanuit Portugal richting de plastisch chirurg in Brussel te fantaseren over hoe ze eruit wil zien na de ingreep. Het is bijna een parodie op een vrouwenfantasie: \u2018Ik wil het wulpse van Marilyn Monroe, het jeugdige van Paris Hilton, de borsten van Pamela Anderson en het gezicht van Meg Ryan.\u2019<\/p>\n
Toegegeven: er is geen woord Spaans bij. Dit begrijpt de hele wereld. Maar is het literatuur? Zorgt het voor een roman die men leest zoals Philip Roth een goede roman leest: met \u2018a deep and singular pleasure\u2019?, dat het \u2018a gripping and mysterious human activity\u2019 is?<\/p>\n
Het schrijven van de ideale schrijver dat ervoor zorgt dat het lezen \u2018a gripping and mysterious activity\u2019 wordt, komt meer in de buurt van wat Harry Mulisch schrijft in Grondslagen van de mythologie van het schrijverschap: \u2018Als ik goed bezig ben met schrijven, dan voel ik dat aan een lichte maar onafgebroken opwinding in mijn borst, zoals bij bepaalde spelletjes met een blinddoek, waarbij men aan zijn schouders door de kamer wordt geleid. (\u2026) Het is een soort heldere roes, waarbij ik mij op een of andere manier ook verbonden voel met allen die ooit in enige taal geschreven hebben, ook de doden, vooral de doden. Als ik er twee trefwoorden voor moet noemen, dan zijn dat: wichelroede en timmermansoog.\u2019 Hier hebben we twee zaken waar de ideale schrijver oren naar heeft: de wichelroede is het instrument waarmee hij op het spoor wil komen waarover hij het moet hebben: zijn thematiek, zijn obsessies, zijn constanten, zijn kijk op de wereld, de bronnen van zijn schrijverschap. De schrijver kan er een vage voorstelling van hebben, hij weet dat ze zich graag verbergen, maar hij moet vasthoudend zijn in het achterhalen van waar het in het algemeen en waar het hem speciaal om gaat. Het timmermansoog is het precisie-instrument dat er voor zorgt dat alles klopt: dat de alinea\u2019s soepel aansluiten, dat het verhaal klikt, dat de woorden bij elkaar passen als de zwaluwstaarten bij een timmerman.<\/p>\n
Het genre van de roman is geliefd bij de ideale schrijver. De Honderdduizend Boeken zijn ook romans, maar dan meer lectuurromans. Dat zijn romans waar alleen over is nagedacht voor zover het gaat om de aanpak, zoals bij het (overigens respectabele) genre van de thriller. Welke valstrikken zetten we voor de lezer?<\/p>\n
De ideale schrijver heeft geleerd dat hij uit moet zijn op verzoening van het algemene en het bijzondere. Zijn personages zijn volstrekt hun individuele zelf, terwijl ze tegelijk voor iets algemeens staan. Daarmee geeft de schrijver reli\u00ebf aan zijn figuren, en voorkomt hij dat ze zo eendimensionaal worden als de Julia van Heleen van Royen, ook al heeft ze haar een beetje schuldgevoel gegeven.<\/p>\n
De roman van de ideale schrijver is het genre waarin de verbeelding in een heldere roes een parallelle wereld oproept die een verrassend en betekenisvol licht werpt op de werkelijkheid, genre de cyclus De tandeloze tijd van A.F.Th. van der Heijden. Daarin vertolkt de hoofdpersoon Albert Egberts de dualistische mens, besprongen door alle mogelijke soorten tegenstrijdigheden. Is hij het lievelingetje of het zwarte schaap? Moet hij leven in de solide breedte of met doodsverachting in de lengte? Hij filosofeert en denkt als een gek, maar ondertussen maken zijn emoties de dienst uit. Hij wordt een allegorische figuur, terwijl hij toch gewoon ook Albert Egberts is. De roman is een onderzoekend genre en onderzoeken van de werkelijkheid en van zijn eigen verbeeldingswereld is wat een ideale schrijver doet. De roman beschikt over technieken waardoor de schrijver overal bij kan, het genre kent geen grenzen, wordt nergens tegengehouden. Kruipt in zielen, hoofden, buiken, hangt rond in gezinnen, kantoren, huwelijken en gedachtewerelden.<\/p>\n
Met de po\u00ebzie is de roman het geheime wapen van de cultuur: een parallelle, samenhangende wereld die in de taal van de Parnassus iets bijzonders vertelt over het bestaan. Prousts Terug naar de verloren tijd, Hermans\u2019 Nooit meer slapen, Svevo\u2019s Bekentenissen van Zeno, Voltaires Candide, Orwells Animal Farm leren je voor eens en altijd dat respectievelijk de herinnering een schatkamer kan zijn, dat het menselijk streven steevast op mislukking uitdraait, dat de echte optimist tamelijk pessimistisch is, dat goede voornemens tot niets leiden en dat een revolutie meestal alleen voor verandering van machtsmisbruik zorgt. De echte roman is altijd in opperste staat van paraatheid, altijd \u2018on the edge\u2019 van het bestaan, altijd aanwezig als spiegel. De roman raakt nooit blas\u00e9, revitaliseert voortdurend het gedachteleven. De roman en de ideale schrijver zijn verwanten, in elke nieuwe roman wordt de wereld opnieuw uitgevonden, zoals de schrijver zichzelf steeds opnieuw uitvindt. Er is niets zo levenwekkend als een romanschrijver, want die houdt de esthetische, filosofische, religieuze en sociale idee\u00ebn levend in zijn werk, vond Aldous Huxley. Het is de fictie van de roman die de werkelijkheid werkelijk maakt. Een roman ontdekt wat alleen een roman kan ontdekken.<\/p>\n
In de De ontsnapping van Heleen van Royen wordt helemaal niets ontdekt. Het is een damesroman. Een moderne damesroman omdat er anders dan in de oorspronkelijke damesromans stevig in geneukt wordt. De roman is dan ook geschreven voor vrouwen die gewend zijn de Cosmopolitan te lezen, immers het blad voor de \u2018Fun, Fearless Female\u2019, waarin de modernste openhartigheid wordt betracht als het gaat om het krijgen van jodelende orgasmes, afgewisseld met de achterlijkste belangstelling voor geurtjes, kruisjes en humeurtjes. De ontsnapping is ook voor mannen, mannen die willen weten wat \u2018een geile vrouw\u2019 wil, want Julia wil zoveel mogelijk \u2018pieken\u2019 (orgasmes krijgen): \u2018Ik hoorde hoe hij piekte en terwijl ik dat hoorde, doordat ik dat hoorde, piekte ik ook.\u2019<\/p>\n
Moderne dames als Julia hebben in het algemeen, maar zeker als het om \u2018pieken\u2019 gaat, een heel eenvoudige kijk op de wereld. Ze zeggen wat ze willen en draaien er niet omheen: \u2018Jij hebt een grote verrassing voor me in je onderbroek, waar of niet?\u2019 zegt Julia tegen haar vol bling bling hangende neger Romeo en kandidaat-bedgenoot (van beroep porno\u00adster). Maar verder is alles wel als vanouds: \u2018Zo werkt het tussen mannen en vrouwen.\u2019 Elke man die Julia ziet, wordt consequent beoordeeld op zijn neukability. Dat zou nog tot daaraan toe zijn als er enige po\u00ebzie of verbeeldingskracht bij kwam kijken, maar het is alles Las Vegas-seks in Talpa-taal. De ontsnapping beantwoordt zo goed aan een formule, en de hitsigheid van Julia is zo groot, dat de roman bijna zijn eigen parodie is.<\/p>\n
Tegenover het Talpa-taaltje van Heleen van Royen staat de kieskeurigheid die de ideale schrijver leert van Vladimir Nabokov, bij wie in elke zin iets gebeurt dat een sieraad voor de literatuur is. Het einde van een regel in een roman is voor Nabokov als het omgaan van een hoek: daar moet ons een verrassing wachten. De lezer moet in gespannen afwachting verkeren met wat voor stilistisch vernuft hij nu weer verschijnt. Dat mag de lezer, omdat de schrijver, net zoals de dichter Fjodor in De gave, op de \u2018trefkracht van zijn woorden\u2019 studeert, en weet hoe hij clich\u00e9s moet vermijden. Of, zoals Nabokov in dezelfde roman, ze gebruikt: \u2018Langs de spiralende trap van de bus die stilhield, daalde een stel aantrekkelijke, in zijden gehulde benen af: we weten natuurlijk allang dat dit tot op de draad toe is versleten door de gezamenlijke inspanning van een legioen mannelijke auteurs, maar niettemin, ze kwamen omlaag, die benen.\u2019<\/p>\n
De ideale schrijver is graag een leerling van andere ideale schrijvers. Het bereiken van lichtheid bijvoorbeeld, de loden last van het bestaan opgediend als het veertje van een kuiken, is een ambitie die hij graag overneemt, bijvoorbeeld van de Diderot die Jacques, de fatalist schreef. Milan Kundera deed dat ook, en Hans Magnus Enzensberger, en Charlotte Mutsaers natuurlijk. Die lichtheid stelt hen in staat de akeligste zaken en de grootste raadsels aan te snijden die de lezers weliswaar bij de keel grijpen, maar nooit om zeep helpen. Bij Heleen van Royen is alles licht omdat het allemaal van bordkarton is. Ze schrijft in een onpersoonlijke vlees-noch-vis stijl over mensen die als clich\u00e9s op je afkomen, over hotels uit de toeristenbrochures, over emoties en verlangens uit de glossy damesbladen: \u2018Romeo\u2019s slip ligt op de grond. Hij stapt eruit. Een spiernaakte neger bevindt zich in mijn woonkamer met zijn rug naar me toe. Satisfy me. Hij doet het.\u2019<\/p>\n
Een ideale schrijver weet dus dat lichtheid alleen niets voorstelt. Er moet van enige gewicht sprake zijn. Aldous Huxley zei het al, een schrijver die niet tot de categorie van het Honderdduizend Boek wil behoren, is iemand die de esthetische, filosofische, religieuze en sociale idee\u00ebn levend houdt. Dan denk je aan Saul Bellow of Philip Roth, schrijvers die in elk boek een nieuwe gevoelige plek van het bestaan blootleggen. Het is een kenmerk van de ideale schrijver dat hij de neiging heeft om zichzelf in de nesten te werken. Hij wil iets schrijven waar niet zo makkelijk over te schrijven is. Hij stelt zichzelf op de proef.<\/p>\n
De ideale schrijver trekt ook lering uit een uitspraak van Ernest Hemingway. Die was van mening dat \u2018the most essential gift\u2019 voor een goede schrijver is dat hij een ingebouwde \u2018shock-proof shit detector\u2019 heeft. De ideale schrijver moet dus de moed hebben om zijn schatjes om zeep helpen als blijkt dat ze niks waard zijn. En dat ze niks waard zijn, moet hij zelf zien door die ingebouwde detector. Heleen van Royen mist die detector wanneer ze moderne kasteelromanzinnen laat staan als: \u2018Ik wil het overal met je doen,\u2019 fluisterde hij in mijn haar. \u2018In de keuken. Op het aanrecht. Op de trap. In het zwembad.\u2019<\/p>\n
Als het om de ambities van de ideale schrijver gaat, zijn de adviezen van William Faulkner evenmin te versmaden. Men zal dan wel moeten beschikken over mentale spierballen. Faulkner was van mening dat je alleen schrijver kan worden als je alles ondergeschikt maakt aan het schrijverschap: eer, trots, fatsoen, zekerheid, geluk, alles waar een gewoon mens zich aan vastklampt, moet een schrijver op het tweede plan schuiven. Het zijn onmenselijke eisen, behalve voor een schrijver.<\/p>\n
Wanneer het publiek van een middelmatige flutroman als De ontsnapping (\u2018Dit is de verkrachting waarom ik heb gevraagd, mijn mond vormt het woord \u201cnee\u201d\u2019), meteen na verschijnen een bestseller maakt, heeft de publiciteitsmachine naar behoren gewerkt. Men moet het cynisme van de uitgever en de schrijfster niet onderschatten: dat gaat door alles heen. Hoe serviel dit schrijverschap ook is, het is lucratief.<\/p>\n
De schrijfster doet alles voor haarzelf, haar boek en haar publiek: ze geeft een feest, laat haar gezicht fotoshoppen en ze vertelt lucratieve leugentjes, alles voor het ontstaan van het Honderdduizend Boek. Het eigenaardige is dat die honderdduizend-en-meer kopers graag in deze nep delen.<\/p>\n
Gelauwerd of geliefd?<\/p>\n
Literatuur waar muziek in zit: in deze boekenweekspecial aandacht voor prijswinnaars uit alle hoeken van de wereld.<\/p>\n
62<\/p>\n
Een profiel van de ideale schrijver en de uitreiking van de VN-prijs voor nep-literatuur<\/p>\n
70<\/p>\n
Vriend en vijand over de winnaar van de P.C. Hooftprijs H.C. ten Berge<\/p>\n
74<\/p>\n
De zachte dood van de belangrijkste Nederlandse prijs voor jong literair talent<\/p>\n
80<\/p>\n
Nieuwe Japanse helden<\/p>\n
82<\/p>\n
Marlene van Niekerk, Zuid-Afrika’s grootste prijsdier<\/p>\n
84<\/p>\n
De zes cruciale stappen voor het schrijven van een prijs- winnend boek<\/p>\n
88<\/p>\n
Russisch straatrumoer<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
De Vrij Nederland-prijs voor nep-literatuur gaat naar?\u2026 Heleen van Royen. Hoe scherp contrasteert haar bestselleritis met de heldere roes van de echte schrijver. Een ode aan de ideale schrijver, het spiegelbeeld van Van Royens serviele schrijverschap.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124133"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=124133"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124133\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=124133"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=124133"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=124133"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}