Aan een schrijver kun je nogal wat eisen stellen, van een eigen stem of een onverwisselbare stijl tot een te fourneren intrige \u2013 dit laatste uit hoffelijkheid jegens de lezer. Maar \u00e9\u00e9n punt op de verlanglijst is cruciaal. De schrijver moet een personage tot leven kunnen brengen, op zo\u2019n manier dat die je ook na lezing van het verhaal blijft vergezellen. Slaagt hij daarin, dan ebben mogelijke bezwaren tegen literaire mankementen van zijn schepping natuurlijk niet opeens weg, maar ze boeten wel aan belang in. Misschien zegt het meer over mij dan over het boek, maar vaak herinner ik mij niet zozeer \u2018het verhaaltje\u2019, maar vooral een personage met zijn of haar hebbelijkheden. De lach van kolonel Harras, het amorele van Philip van Heemskerk, de onthechting van Uli Bouwmeester.<\/p>\n
Zo\u2019n minimumeis stellen aan een auteur van het formaat van Tim Parks (1954) doet natuurlijk wat onzinnig aan. In industrieel tempo publiceert de al een kwarteeuw in Itali\u00eb woonachtige Engelsman boek na boek van immer onvolprezen kwaliteit: romans als Europa, Bestemming, Rechter Savage en Rapids, potboilers als Italiaanse buren en Italiaanse opvoeding, de superieure essaybundel Adultery and Other Diversions, een verhalenbundel, een historische studie, vertalingen. Parks is met stip een hoogliterair auteur, die zijn eigen toon gevonden heeft met Europa (1997) en garant staat voor gelaagde, complexe en idee\u00ebnrijke romans.<\/p>\n
Zijn nieuwste, getiteld Cleaver, is daar geen uitzondering op. Bovendien is deze roman wederom een inktzwarte komedie, is de hoofdpersoon in de lijn van het eerdere werk een cynische antiheld, behept met moreel discutabel gedrag, gebukt onder naar wat zich laat aanzien als een loeiende midlifecrisis. Wat groots en meeslepend is, speelt zich toch vooral in hun neurotische hoofd af, niet op de tamelijk lullige setting waar ze zich ophouden. Juist het contrast van hun gefnuikte bestaan met hun onstuimig, obsessief gestuurd innerlijk leven verleent hun relaas een emotionerende kracht. Om hun grillige, vaak associatief gestuurde zielenroerselen tot ons te laten komen, bedient Parks zich bij voorkeur van de innerlijke monoloog, gelardeerd met meestal nogal proza\u00efsche observaties van de directe omgeving.<\/p>\n
Cleaver wijkt evenwel ook behoorlijk af van de rest van zijn oeuvre. Meer dan zijn eerdere romans is dit een fenomenale karakterstudie, de intrige is daardoor van ondergeschikt belang. Minder handeling nog dan in Parks\u2019 andere hoogtepunten, Europa en Bestemming. Daarom is het ook zo jammer dat bij de \u2013 verder zeer adequate \u2013 Nederlandse vertaling gekozen is voor de romantitel Buiten bereik. De hoofdpersoon heet Harold Cleaver, hij \u00eds het verhaal. De titel Buiten bereik legt de nadruk op Cleavers poging om zich te vrijwaren van contact met de buitenwereld, op zijn handelen dus. De titel Cleaver vraagt aandacht voor zijn van tegenstrijdigheden vergeven karakter, voor zijn aard, die ten grondslag ligt aan zijn handelingen.<\/p>\n
De roman speelt in de herfst van 2004, een belangrijke tijd voor de eminente journalist, presentator en documentairemaker Harold Cleaver. Hij is het vijfenvijftigjarige geweten van de televisiekijkende Britse natie, vrij vertaald een Jeremy Paxman-met-overgewicht. Hij is op het toppunt van zijn roem. Kort daarvoor heeft zijn oudste zoon Alex een genadeloze geromantiseerde autobiografie geschreven, veelbetekenend In zijn schaduw geheten, die ook nog op de shortlist van de Booker Prize is terechtgekomen. \u2018Wat het publiek zag, had zijn zoon geschreven, was een welbespraakt, talentvol man, met gevoel voor humor, en een charmant overgewicht: ze konden zich niet voorstellen wat voor duisternis die vriendelijke beroemdheid verspreidde in zijn priv\u00e9leven, als de tentakels van een reusachtige octopus die zijn zwarte inkt in de ogen spuit.\u2019 Door woede over dit boek bevangen, heeft Cleaver zich laten gaan in een live televisie-interview met de Amerikaanse president. Dwars tegen de afspraken in om geen confronterende vragen te stellen, \u2018objectief\u2019 te blijven, heeft hij voor de ogen van vijftig miljoen mensen met hem de vloer aangeveegd.<\/p>\n
Een ander had vermoedelijk de te verwachten aandacht na dit alles willen oogsten, maar Cleaver niet. Hij nam een vliegtuig naar Milaan, om vandaar met trein en taxi te belanden in een gehucht in Zuid-Tirol, in het noorden van Itali\u00eb. Daar huurt hij eerst een kamer in een herberg, en later een afgelegen hut op een berg, de \u2018Rosenkranzhof\u2019, door hem zijn \u2018schuilplaats\u2019 genoemd. Hij is er verstoken van warm water, elektriciteit en, nog belangrijker, buiten bereik van zijn twee mobiele telefoons. Precies de bedoeling. Hij wilde boven de \u2018lawaailijn\u2019 terechtkomen, waar geen moderne communicatie mogelijk is en hij met rust gelaten wordt. Door zijn vrouw Amanda, door zijn drie kinderen, door zijn werk, door het journaille.<\/p>\n
Tot zover geen verhaal om van op te kijken: oude mediaman met verlate midlifecrisis zoekt zichzelf, in Zuid-Tirol \u2013 geluk ermee. Maar gaandeweg, door Cleavers innerlijke monoloog, of liever: innerlijke dialoog, waarin hij zich verdedigt tegen de aantijgingen en het ronduit onflatteuze portret van hem geschetst in de sleutelroman van zijn zoon, raakt de lezer in Cleavers ban.<\/p>\n
Cleaver krijgt door In zijn schaduw een spiegel voorgehouden. Wat hem zo kwaad maakt, is dat het gegeven beeld van hem stelselmatig is vervormd \u2013 zo ongunstig mogelijk. Dat hij nu te boek staat als groot womanizer, dominante ijdeltuit, hypocriet, iemand die nergens in gelooft, die ieder opportuun standpunt in kan nemen, iedere mening zowel toegedaan is als verwerpt, is tot daar aan toe. Hij bedient zijn publiek nu eenmaal en toont in een documentaire over het zigeunerleven niet hoe zij hun kinderen mishandelen: \u2018Wanneer je vroeg wat er bedoeld werd met politieke correctheid, had zijn oudste zoon geschreven, dan zei mijn vader: politieke correctheid betekent niet kunnen zeggen wat je eigenlijk denkt over zigeuners. Toch was zijn film Zwerfstenen beslist een van de gevoeligste portretteringen van het zigeunerleven die we waarschijnlijk ooit te zien zullen krijgen.\u2019<\/p>\n
Cleaver ergert zich hevig aan de clich\u00e9matige manier van formuleren in het boek van zijn zoon, een afgezaagd adjectief begeleidt een even sleets zelfstandig naamwoord en vormt zo een hapklare woordcombinatie. Evenzeer irriteert zijn optreden in het boek als komisch karakter. Maar hij begrijpt waarom Alex dat doet: \u2018Een schrijver ziet een mogelijkheid voor een karikatuur en hij kan er niet aan weerstaan: de bladzijden schrijven zichzelf, op Disney-manier. Per slot van rekening heb ik hetzelfde gedaan met mijn documentaires. Het publiek is er dol op.\u2019<\/p>\n
Maar het zint hem niet dat alles is weggelaten wat zijn gedrag in de priv\u00e9sfeer nuanceert, in een minder hufterig daglicht stelt. Zo bezien lijdt hij niet aan een midlifecrisis, maar aan een crisis doordat het gordijn weggetrokken is tussen zijn bestaan als publieke persoonlijkheid en zijn werkelijke leven. Waarbij dat priv\u00e9bestaan dan ook nog vals wordt voorgesteld.<\/p>\n
Op Parks\u2019 website informeert de schrij\u00adver ons dat deze roman voortkomt uit zijn liefde voor Zuid-Tirol en uit \u2018a growing awareness\/irritation\/anxiety about the invasive nature of the public voice, the spoken media, in our minds and lives\u2019. Parks waarschuwt hiermee dus nogal eendimensionaal tegen de zucht in de media om gegevens uit de priv\u00e9sfeer te onthullen. Dit bij wijze van morele boodschap. Voor wat het waard is.<\/p>\n
Gelukkig toont Parks zich in zijn roman dubbelzinniger, b\u00e9ter. Alex\u2019 analyse van zijn vaders karakter is immers in grote lijnen juist. Cleaver is d\u00e9 man vol tegenstrijdigheden. Zijn naam, een woord dat het tegenovergestelde van zichzelf kan betekenen, spreekt boekdelen: \u2018Het had Cleaver altijd gefascineerd dat zijn naam, die \u201chakmes\u201d betekende, enerzijds iets was waarmee je dingen in twee\u00ebn kliefde, gewoonlijk vlees, en dat klieven anderzijds verwant was met verkleven, hetgeen juist betekende je aan iemand hechten, deel uitmaken van iemand. Een man zal zich hechten aan zijn vrouw, en de twee zullen \u00e9\u00e9n vlees worden.\u2019<\/p>\n
Uiteraard staat Cleaver voor de dubbelzinnigheid die een mens kan aankleven, wiens werk niet samenvalt met zijn priv\u00e9leven, wiens persona niet voor niets een masker is. Zo bezien trekt hij zich terug omdat hem wat aangedaan is. Maar tegelijkertijd dringt zich daar op die Zuid-Tiroolse berg een \u2018waarheid\u2019 aan de ijdele Cleaver op: \u2018Dat er uiteindelijk niets is wat een man eerder tot mythe, beroemdheid of legende kan maken, dan deze plotselinge, totale en permanente verdwijning.\u2019<\/p>\n
Het is evenzeer te makkelijk, te veel een ongewettigde reductie van de roman, om in Cleaver een wandelend commentaar op de mediapraktijken te zien, de belichaming van het verraad aan het publiek en het gebrek aan essentie dat showmasters als Cleaver verkopen als journalistiek. Hoogstens illustreert de roman het efemere en daarmee betrekkelijke van mediaroem en toont aldus Cleavers hoogmoed. Zoals vaker in Parks\u2019 oeuvre draait het in Cleaver a fortiori om de band tussen ouders en kinderen, of die tussen geliefden, om al te menselijke relaties kortom. Niet voor niets blijft Cleaver zijn eigen leven meten aan dat wat zijn zoon over hem in diens fictie schrijft.<\/p>\n
Ook is het goed stil te staan bij Cleavers queeste. Het motief daartoe blijft te vaag om te overtuigen. Wat zocht hij nou eigenlijk in Zuid-Tirol? Uit zijn scherpe opmerking tegen de Amerikaanse wereldleider in het roemruchte televisie-interview blijkt weliswaar dat hij een bepaalde notie van vrijheid heeft: \u2018Ik durf te stellen, meneer de president, dat u het begrip vrijheid alleen in negatieve betekenis ziet, namelijk vrijheid van ketenen.\u2019 Maar veel maakt hij niet van zijn zelfgezochte vrijheid. Goed, de mobiele telefoon doet het niet, maar de alledaagse sores van een man alleen in een van comfort verstoken hut voorkomen dat hij aan bezinning toekomt. \u2018Deze reis werd verondersteld een exit te zijn uit alle moeite , dacht Cleaver, de ontdekking van zee\u00ebn van meditatieve ruimte ver voorbij de stress van gezinsproblemen en een briljante carri\u00e8re. Nu lijkt het erop dat al mijn creativiteit zich zal moeten richten op gewoon overleven: waarin warm ik water op, waar hang ik een waslijn. Of zou ik eraan kunnen wennen dat ik stink?\u2019 Hij raakt verstoken van proviand, blesseert zijn enkel en vriest ook nog bijna dood.<\/p>\n
Je moet een talent hebben om van zo\u2019n retraite iets te maken en dat heeft Cleaver niet. Wellicht schuilt hierin zijn grootste tragiek: dat hij bar weinig van zijn leven maakt. Waar hij ook naartoe vlucht, deze onmacht blijft hem achtervolgen. Zelfs zijn sporen wissen lukt hem niet. \u2018Aan deze kant van het graf ben je nooit buiten bereik,\u2019 verzucht hij. Het blijkt dat door een creditcardafschrift zijn vrouw al die tijd wist waar hij uithing. Na een maand komt zijn zoon, die van het genadeloze boek nog wel, hem opzoeken. Cleavers poging om zich terug te trekken uit de eenentwintigste-eeuwse wereld is een mislukking. In dat licht is de roman een eigentijdse robinsonade-in-het-informatietijdperk.<\/p>\n
Geen lachebekje, die Parks. Maar w\u00e1t een inzicht in de menselijke conditie. Voor zijn grimmige doen is Cleaver zelfs een, pardon my French, warm boek. Op Harold Cleaver is veel aan te merken en dat doet zijn zoon ook gretig. Maar \u00e9\u00e9n aspect accepteert Cleaver niet van die karaktermoord en d\u00e1t nekt hem uiteindelijk. Hij was w\u00e9l een goede vader, meent hij. Ook voor Alex\u2019 tweelingzuster Angela, een aan drank en drugs verslaafd zorgenkind, die in 1990 verongelukt is, iets waar Cleaver nog hevig onder lijdt. Toegegeven, hij heeft een slecht huwelijk, al is hij voor de wet dan niet getrouwd met de moeder van zijn kinderen. Altijd ruzie, voor de kinderen bij elkaar gebleven. Cleavers verantwoordelijkheidsgevoel, zijn laatste restje moraal, dicteerde hem dat. Een onverkieslijk bestaan, maar de personality Cleaver is niet in staat zijn leven even succesvol vorm te geven als zijn carri\u00e8re. Zijn liefdesleven, met een helleveeg thuis en een sliert oppervlakkige amourettes buiten de deur, heeft hij voor zijn kinderen opgegeven. En hij krijgt stank voor dank. Nogal een opoffering, maar zo<\/p>\n
is hij nu eenmaal. Een man die weinig kan bouwen, die een minimum aan welzijn zoekt in het wegstrepen van opties die hij niet aankan. En zo blijft hij, ook na het dichtklappen van Parks\u2019 door het merg klievende roman.<\/p>\n
Tim Parks, \u2018Buiten bereik\u2019, vertaling C.M.L. Kisling, De Arbeiderspers, 284 pagina\u2019s, \u20ac 19,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Tim Parks\u2019 nieuwe roman Buiten bereik vond zijn oorsprong in een groeiend onbehagen over de manier waarop de publieke opinie en de media onze hoofden en levens binnendringen. Gelukkig is het hoofdpersonage Cleaver veel meer dan een wandelend commentaar op mediapraktijken. Parks schreef een fenomenale karakterstudie die overloopt van de dubbelzinnigheid.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124029"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=124029"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/124029\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=124029"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=124029"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=124029"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}