Tussen Joop den Uyl en Wim Kok: zo wordt het leiderschap van Wouter Bos wel gekarakteriseerd. Zelf moet hij er om grinniken, in zijn werkkamer aan het Binnenhof, op een steenworp afstand van het Torentje. Als het hem meezit, neemt hij daar over een jaar zijn intrek: Wouter Bos, de vierde sociaal-democratische premier. Hij denkt er maar niet te veel aan, zegt hij. Veertien maanden is een lange tijd, en bescheidenheid is op zijn plaats. \u2018Ik zou mezelf niet durven vergelijken met Joop den Uyl of Wim Kok, omdat zij voorlopig veel meer hebben gepresteerd dan ik. Maar zij zijn wel degenen op wie ik me ori\u00ebnteer. Ik bewonder Den Uyl om de bevlogenheid, de passie en de emotie die hij in het politieke debat bracht. Al weet ik niet of ik daar op dezelfde manier toe in staat ben \u2013 ik ben een heel ander mens. En het is dankzij Wim Kok dat er eindelijk weer een socialist in de buurt van de schatkist werd vertrouwd, dertig jaar na Den Uyl.\u2019<\/p>\n
Evenwicht<\/p>\n
Bevlogenheid en realisme: tussen die twee kwaliteiten zal Wouter Bos het komende jaar een nieuwe balans moeten vinden. Bij de linkse partijen, en zeker bij de PvdA, is dat evenwicht lange tijd ver te zoeken geweest. Sinds Pim Fortuyn en de deconfiture van Paars heeft het initiatief in het publieke debat volledig bij de neoconservatieve kritiek gelegen, en verkeerde links in verwarring. Maar de boodschap van de rechtse revolte \u2013 \u2018het moet maar eens gezegd worden\u2019 \u2013 heeft de laatste tijd snel zijn wervende klank verloren. Balkenende is er niet in geslaagd de kiezer ervan de overtuigen dat zijn beleid om m\u00e9\u00e9r gaat dan een neoliberale bezuinigingsoperatie met een sausje van normen en waarden. Niet voor niets hebben de progressieve partijen de gemeenteraadsverkiezingen overtuigend gewonnen, links heeft de wind weer in de zeilen. Nu er zicht is op een progressieve coalitie na de kamerverkiezingen van mei volgend jaar, is de vraag des te dringender: hoe staat het linkse gedachtegoed ervoor? Terug naar het dogmatisme en het grote linkse gelijk van de jaren zeventig wil bijna niemand, en naar het zielloze pragmatisme van de paarse kabinetten evenmin. Maar hoe moet het wel, met de verkiezingen in aantocht en Wouter Bos als aankomend premier? Is links in staat zichzelf opnieuw uit te vinden?<\/p>\n
Daar is diepgaand zelfonderzoek voor nodig, want de samenleving en het linkse engagement zijn de laatste decennia ingrijpend veranderd. Dat bleek bijvoorbeeld toen staatssecretaris Van Geel kort na de jaarwisseling opeens pleitte voor de bouw van nieuwe kerncentrales. In Den Haag werd die week door welgeteld vier mensen tegen Van Geels pleidooi gedemonstreerd. De reacties in de media bleven beperkt tot zakelijke commentaren over nut en noodzaak, en wat praktische bezwaren. Een hartstochtelijk \u2018nee\u2019 klonk vrijwel nergens. Hoe anders was het twintig jaar geleden, toen het verzet tegen kernenergie net zo\u2019n vanzelfsprekend onderdeel van het progressieve gedachtegoed was als de emancipatie van minderheden, de multiculturele samenleving, het protest tegen kernwapens, sympathie voor de kraakbeweging en solidariteit met de minima. Zo overzichtelijk als het linkse denken toen was, zo diffuus is het in deze dagen. Het vastlopen van de verzorgingsstaat en de gevolgen van de globalisering dwingen links in alle Europese landen tot een heroverweging van oude idealen. Wat betekent solidariteit als een goed bedoeld sociaal stelsel uitzichtloze afhankelijkheid tot gevolg heeft? Wat betekent het gelijkheidsstreven als het onderwijssysteem vastloopt in anonimiteit en onverschilligheid? Wat betekent het multiculturele ideaal als in de grote steden een ge\u00efsoleerde allochtone onderklasse ontstaat?<\/p>\n
Wendbare ethiek<\/p>\n
\u2018Kijk,\u2019 zegt Geurt Busser, en hij wijst over het blinkende water van het Lauwersmeer. Aan de horizon, achter de rietkragen, is het silhouet te zien van het dorpje Wierum. \u2018Als de gasboringen onder de Waddenzee doorgaan, wil de NAM daar een boortoren neerzetten. Vierenvijftig meter hoog.\u2019 Bussers ogen fonkelen van woede in de lage winterzon. \u2018Horizonvervuiling, bodemdaling in de Waddenzee, schade aan het milieu, het kan ze geen donder schelen.\u2019 Even is het stil. \u2018Een paar jaar geleden was de NAM zes kilometer boven Ameland gas aan het affakkelen. De vlam was zo groot dat het helmgras in de duinen verschroeide, je kon de zonsondergang niet eens meer zien. Ik schreef een brief naar de NAM, of ze wel wisten waar ze mee bezig waren. Weet je wat ze terugschreven? \u201cU kunt geen recht doen gelden op het licht van de zon\u201d!\u2019 Geurt Busser, waddenschilder, vaart het jaar door met zijn motorscheepje over het Wad, penseel en waterverf onder handbereik, om licht en ruimte vast te leggen. Al twee decennia strijdt hij met tomeloze energie voor het behoud van de wadden door het organiseren van tentoonstellingen en betogingen en het schrijven van erg veel lastige brieven.<\/p>\n
De afgelopen jaren heeft Busser het debat ingrijpend zien veranderen: van de principi\u00eble discussies in de jaren tachtig \u2013 \u2018Wees wijs met de Waddenzee\u2019 \u2013 tot het recente halfslachtige advies van de commissie-Meijer, die gasboringen \u2018met de hand aan de kraan\u2019 wil toestaan. Het rapport is in elkaar gestoken door topbestuurder Wim Meijer (fractievoorzitter van de PvdA tijdens het kabinet-Van Agt\/Den Uyl, tegenwoordig onder andere voorzitter van de Mijnraad) en Wouter van Dieren (de gewezen milieugoeroe die tegenwoordig pasklare adviezen levert aan overheid en bedrijfsleven). Het getuigt in menig opzicht van de Werdegang die de sociaal-democratie in de jaren tachtig en negentig heeft doorgemaakt: van de hooggestemde idealen van \u2018oud links\u2019 naar de wendbare ethiek van het polderen.<\/p>\n
Ook in de milieubeweging maakten principes plaats voor pragmatisme. Geurt Busser zag hoe de Waddenvereniging in de loop van de jaren negentig aanschoof bij het polderoverleg. De wadden waren voor links Nederland niet langer heilig, maar onderhandelbaar geworden. Vorige week maakte de Waddenvereniging bekend zich \u2018onder voorwaarden\u2019 niet langer te zullen verzetten tegen gasboringen in de Waddenzee. Geurt Busser had zijn lidmaatschap toen al opgezegd. Zijn hoop is nu gevestigd op de kamerverkiezingen van mei volgend jaar. Tot die tijd wil hij desnoods in zijn eentje proberen de gasboringen te vertragen. \u2018Als er een links kabinet komt, is dit plan misschien nog tegen te houden.\u2019<\/p>\n
Welbegrepen eigenbelang<\/p>\n
De ontwikkeling van de Waddenzee-discussie, van principieel naar pragmatisch, van het morele gelijk naar haalbaarheid, is in veel opzichten exemplarisch voor de ontwikkeling van het gedachtegoed van de linkse partijen. PvdA-leider Wouter Bos maakt er al jaren geen geheim van dat hij praktische resultaten verkiest boven het morele gelijk van \u2018oud links\u2019. In zijn boekje Dit land kan zoveel beter betoogt Bos dat solidariteit voortkomt uit \u2018welbegrepen eigenbelang\u2019, en stelt hij dat grotere ongelijkheid \u2013 ooit een schrikbeeld van links \u2013 de prijs is die we moeten betalen voor \u2018kwaliteit en maatwerk\u2019 in het publieke domein. Femke Halsema, de leider van GroenLinks, probeert de koers van haar partij de laatste tijd in links-liberale richting te verleggen, onder andere door te pleiten voor versoepeling van het ontslagrecht. En SP-leider Jan Marijnissen roept sinds kort dat er met hem over alles, werkelijk alles te praten is, als hij maar mag aanschuiven bij de onderhandelingen over een links kabinet. Tien jaar geleden was dat allemaal volstrekt ondenkbaar.<\/p>\n
Tegelijkertijd lijkt de tegenstelling tussen links en rechts, waarvan al jaren geroepen wordt dat die er niet meer toe doet, zich de laatste tijd juist te verscherpen. Het kabinetsbeleid leidt ter linkerzijde tot ouderwets aandoende pleidooien voor herstel van solidariteit en armoedebestrijding, terwijl de mogelijkheid van een links kabinet ter rechterzijde word beantwoordt met doemscenario\u2019s uit de oude doos, zoals het \u2018linkse horrorkabinet\u2019 van Wouter Bos, dat er volgens het weekblad Elsevier slechts op uit zou zijn zoveel mogelijk geld over de balk te smijten. Die nieuwe polarisatie lijkt oppervlakkig gezien misschien op een terugkeer naar oud ideologisch denken, maar is het niet.<\/p>\n
Paul Scheffer en Hendrik Jan Schoo stelden eendrachtig vast dat de kiezer zich in de armen van links heeft gestort uit angst voor verandering in een wereld die als steeds bedreigender wordt ervaren. Maar dat is het niet alleen. De behoefte aan moreel leiderschap, aan integriteit, aan verbondenheid speelt minstens zo\u2019n grote rol. Niet voor niets vinden veel mensen bij de SP wat ze elders missen: engagement uit overtuiging. Niet voor niets groeit het verzet tegen het asielbeleid van minister Verdonk, dat als \u2018streng maar rechtvaardig\u2019 wordt gepresenteerd, maar mensen laat verkommeren op bajesboten. Niet voor niets ging de groei van links bij de gemeenteraadsverkiezingen hand in hand met een verdubbeling van het aantal stemmen voor de ChristenUnie, de partij die altijd trouw heeft vastgehouden aan haar beginselen. De wending naar links is niet alleen te verklaren uit de behoudzucht van bange burgers, maar ook uit de morele leegte van het kabinetsbeleid en de holle klank die de neoconservatieve aanklacht tegen \u2018links\u2019 inmiddels heeft gekregen.<\/p>\n
Realistisch alternatief<\/p>\n
Dat betekent overigens niet dat de linkse partijen nu achterover kunnen gaan hangen. De kiezer is grilliger en veeleisender dan ooit, dat is de afgelopen jaren wel gebleken. Zo staan de linkse leiders, maar vooral Wouter Bos, voor de lastige opdracht een realistisch alternatief te bieden voor het kabinetsbeleid en tegelijkertijd een inspirerende overtuiging uit te dragen, kritisch gevolgd door een steeds veeleisender electoraat.<\/p>\n
Wouter Bos is zich daar zeer van bewust, zegt hij. \u2018We moeten voor ogen houden dat de voorsprong in een mum van tijd weer verdwenen kan zijn als we fouten maken, als we onze politieke tegenstanders onderschatten of vergeten dat we er heel hard voor moeten blijven werken.\u2019 Of als Bos er niet in slaagt een overtuigende visie te laten zien. Die kritiek heeft hij al vaak gekregen. \u2018Ik ben niet van hout, dus het doet me wel wat. Maar dat verwijt komt vaak van mijn politieke tegenstanders, \u00e9n van een vorige generatie politici. Ik verdedig en bedrijf een andere politieke stijl die beter bij deze tijd past. Die stijl staat haaks op de traditionele manier waarop visie tot uitdrukking komt: met veel moeilijke woorden, voor een intellectueel-progressief gehoor. De Nederlandse intellectuele traditie is helaas zo dat een verhaal dat ook voor het SBS-publiek te begrijpen is, nooit diepgang kan hebben. Dat vind ik jammer. Maar ik heb besloten me niet te veel aan zulke kritiek te storen.\u2019<\/p>\n
Ideologische vrijblijvendheid<\/p>\n
Wat er gebeurt wanneer de visie op de achtergrond raakt, is goed te zien aan de paarse kabinetten. Toen Wim Kok in 1995 tijdens zijn Den Uyl-lezing vaststelde dat het afschudden van de ideologische veren voor de PvdA niet alleen een probleem, maar in bepaalde opzichten ook een bevrijdende ervaring was, had hij geen idee dat die woorden hem nog jaren zouden achtervolgen. Paars begon met een fris elan, geholpen door de hoogconjunctuur en het onbegrensde vertrouwen in de autoriteit van Wim Kok, maar eindigde in een algehele malaise, waarin niet alleen het gebrek aan zelfkritiek Paars duur kwam te staan, maar ook de ideologische vrijblijvendheid en het totale gebrek aan idee\u00ebn over de veranderende samenleving. Vanwege het inspiratieloze karakter van het laatste paarse kabinet en het hopeloze imago van Ad Melkert, de supertechnocraat, die al klaar stond om het stokje over te nemen, kon Pim Fortuyn als bevrijder ten tonele verschijnen. De woorden van Kok over de \u2018ideologische veren\u2019 krijgen achteraf een steeds wrangere klank, als opmaat tot de ideologische verwarring waar de PvdA nog steeds mee worstelt.<\/p>\n
Bram Peper, oud-burgemeester van Rotterdam en minister van Binnenlandse Zaken in Kok II, heeft het tragische lot van Paars van nabij meegemaakt. De beroemd geworden speech over de ideologische veren werd mede door hem geschreven. \u2018In die passage ging het niet over het afschudden van de idealen,\u2019 zegt Peper, gezeten in een Rotterdams grand caf\u00e9, \u2018maar van de oudsocialistische humbug: d\u00e1t waren de veren. De PvdA heeft toen tegen heug en meug de ideologische ballast overboord gezet.\u2019 Maar intussen was de wereld snel aan het veranderen. \u2018Het tweede paarse kabinet heeft onvoldoende oog gehad voor de maatschappelijke onderstroom. Kok had er zelf ook geen antenne voor. Het grootste probleem was, dat de oude visie overboord werd gezet zonder dat er een nieuwe voor in de plaats kwam. Kok had ook weinig belangstelling voor ideologie. Hij is een onderhandelaar bij geboorte, niet een man van idee\u00ebn.\u2019<\/p>\n
Zo bleef het beginselmanifest van de PvdA uit 1977, waarin nog altijd de collectivisatie van de productiemiddelen werd gepredikt, ongewijzigd in stand, terwijl niemand in de PvdA er meer in geloofde, en niemand meer in de PvdA. \u2018Als de ideologische veren worden afgeschud en er niets voor in de plaats komt, heb je een probleem,\u2019 erkent Wouter Bos. \u2018Dat heeft de Partij van de Arbeid jarenlang parten gespeeld.\u2019<\/p>\n
Pas in 2005 kwam er een nieuw beginselmanifest, geconcipieerd door Ruud Koole en Wouter Bos, waarin \u2018het recht op een fatsoenlijk bestaan\u2019 centraal werd gesteld. \u2018Eind jaren tachtig zou dat manifest nog meteen in de prullenbak zijn beland, zo ondraaglijk licht is het,\u2019 zegt Bram Peper. \u2018Meer dan een sfeerstukje is het niet. Maar het kwam met gemak door het partijcongres. Dat laat zien hoezeer de tijden zijn veranderd.\u2019<\/p>\n
Volgens Peper is de discussie over de toekomst van de PvdA nog maar net begonnen. Wouter Bos speelt daarin een cruciale rol. \u2018Wouter Bos is de verpersoonlijking van zakelijkheid en fatsoen. Dat spreekt de mensen aan. Je hoeft niet bang te zijn dat Nederland onder Wouter Bos op Cuba gaat lijken. Men zegt dat hij geen visie heeft. Hij is inderdaad geen ideoloog in de klassieke zin van het woord. Wouter heeft niet zoveel met het oude gedachtegoed en is er niet zo in thuis. Maar er heeft nog nooit een PvdA-leider zo stevig in het zadel gezeten als hij. Ik vind alleen wel dat hij beter moet overdenken waar hij heen wil met Nederland, en wanneer hij wat wil realiseren. Mensen hebben in deze tijd grote behoefte aan op zijn minst een p\u00e1\u00e1r idealen als ori\u00ebntatie, belichaamd door de politieke leider, \u00e9n een tijdsbestek, zodat ze weten waar ze aan toe zijn.\u2019<\/p>\n
Eigentijds jasje<\/p>\n
In die behoefte probeerde Wouter Bos te voorzien met het autobiografische boekje Dit land kan zoveel beter, waarin de PvdA-leider een poging doet de oude idealen \u2013 solidariteit, vrijheid, gelijkheid, emancipatie \u2013 in een eigentijds jasje te steken. Wie de moeite neemt het boekje helemaal uit te lezen, moet erkennen dat het \u2013 naast een aantal voor de hand liggende analyses \u2013 ook enkele voor de PvdA nieuwe gedachten bevat. De vernieuwing zit in de eerste plaats in de attitude. Het boekje getuigt van een vermogen dat de PvdA de afgelopen decennia ernstig heeft verwaarloosd: het vermogen te luisteren. De herori\u00ebntatie op het sociaal-democratische gedachtegoed wordt door Bos niet beschouwd als iets dat zich in een paar slogans laat vatten, maar als \u2018work in progress\u2019. Daarin probeert hij niet zozeer oude idealen overboord te zetten, als wel aansluiting te vinden bij idee\u00ebn die in het sociaal-democratische denken op de achtergrond zijn geraakt.<\/p>\n
Bos heeft het bijvoorbeeld over het versterken van de gemeenschap en \u2018bindend leiderschap\u2019. Door het CDA wordt het gebruik van die termen beschouwt als tactisch kopieerwerk, wat het zonder twijfel is, maar het betekent \u00f3\u00f3k een terugkeer naar een thema dat al door Joop den Uyl in 1985 werd benoemd, en dat door de paarse kabinetten is verwaarloosd: maatschappelijke samenhang.<\/p>\n
Groepsego\u00efsme<\/p>\n
Een heikeler onderwerp, waarover de meningen in links Nederland en binnen de PvdA flink verdeeld zijn, is solidariteit. In Dit land kan zoveel beter stelt Bos dat de belangrijkste redenen voor het organiseren van solidariteit, vroeger en nu, toch echt gelegen zijn in het welbegrepen eigenbelang: het hemd is nader dan de rok. Een overheid waaraan iedereen meebetaalt en waar iedereen ook iets van terugkrijgt, werkt bindend. Met andere woorden: niet alleen de minder bedeelden, maar ook de middenklassen moeten (blijven) profiteren van de publieke voorzieningen, bijvoorbeeld door ze meer zeggenschap te geven over de besteding van belastinggelden, anders wordt de solidariteit ondergraven. NRC-columniste Elsbeth Etty beschuldigde Bos prompt van het bedienen van groepsego\u00efsme. Waarna Bos in dezelfde krant betoogde dat het oud-linkse denken van Etty, met haar grote morele gelijk, juist de solidariteit om zeep helpt.<\/p>\n
Volgens Wouter Bos is zijn polemiek met Elsbeth Etty en \u2018oud links\u2019 ook te zien als een poging de gewone man in de partij weer een stem te geven. \u2018De crisis in de PvdA in 2002 is voor een groot deel veroorzaakt doordat de balans tussen de progressieve intellectuele elite en de volkse achterban in de partij zoek was geraakt. Mijn werk is de afgelopen jaren in veel opzichten gericht geweest op het herstellen van dat evenwicht, in dit geval door de progressief-intellectuele na\u00efviteit te corrigeren.\u2019<\/p>\n
Volgens Bos is ook het gelijkheidsbeginsel \u2013 een ander credo van oud links \u2013 aan een grondige heroverweging toe. Op verschillende plaatsen in zijn boekje probeert hij het traditionele gelijkheidsdenken te doorbreken. Zo pleit hij voor een selectief migratiebeleid, ten gunste van mensen die de Nederlandse samenleving en economie kunnen verrijken. Bovendien zouden nieuwkomers in Nederland niet meteen, maar pas na enige jaren toegang moeten krijgen tot de sociale zekerheid. Ook in de financiering van het hoger onderwijs mag de gelijkheid op de helling. Het hoger onderwijs kan zich volgens Bos best bedruipen met meer privaat kapitaal en de introductie van een sociaal leenstelsel. \u2018Mijn uitgangspunt is dat er zo\u2019n enorme diversiteit aan talenten in Nederland rondloopt,\u2019 zegt Bos, \u2018dat elk systeem dat daar probeert met een gelijkheidsregime recht aan te doen, bij voorbaat gedoemd is te falen. Als je de diversiteit van de bevolking in de publieke sector recht zal willen doen, zal die publieke sector, in het onderwijs en op andere gebieden, ingesteld moeten zijn op differentiatie en maatwerk. In het onderwijs zul je ruimte moeten scheppen voor excellentie, \u00e9n een eigen, veilige leeromgeving moeten cre\u00ebren voor elk kind. We zullen veel meer over moeten laten aan de leraren, want zij kunnen veel beter bedenken hoe een kind tot zijn recht komt dan wij in Den Haag. In zekere zin ben ik blij dat we eindelijk een minister van Onderwijs hebben zonder al te veel visie. Dat scheelt een boel gedonder.\u2019<\/p>\n
Die kritiek kan ook de PvdA zich aantrekken, met haar verleden van eindeloze grootschalige, nivellerende onderwijsvernieuwingen: Van Kemenade, Wallage, Ritzen, Adelmund, Netelenbos, het hield maar niet op. Bos: \u2018Voor sommige oud-bewindslieden is het even slikken, maar dat hoort bij de vernieuwing van de partij.\u2019<\/p>\n
Waardevolle traditie<\/p>\n
Zulke gedachten over het terugbrengen van maatwerk en flexibiliteit in het publieke domein zijn de afgelopen jaren in bredere linkse kring opgekomen. Femke Halsema, leider van GroenLinks, prestenteerde in het manifest \u2018Vrijheid eerlijk delen\u2019 een serie \u2018vrijzinnige voorstellen voor een sociale politiek\u2019 die de verzorgingsstaat en de arbeidsmarkt moeten flexibiliseren. De vakbonden worden uitgedaagd door de nieuwe jongerenvakbond AVV om het klassieke gelijkheidsdenken, dat vooral de groepsbelangen van oudere werknemers beschermt, drastisch te vernieuwen. En de \u2018sociaal-individualistische\u2019 denktank Waterland probeert linkse partijen en organisaties van idee\u00ebn te voorzien die het socialisme met het liberalisme moeten verzoenen.<\/p>\n
Kees Vendrik, kamerlid voor GroenLinks en voorzitter van de programmacommissie, benadrukt dat het gelijkheidsdenken van \u2018oud links\u2019 eerder thuishoort bij de PvdA dan bij GroenLinks. Aan een leestafel in debatcentrum De Balie legt hij uit wat GroenLinks in hoofdlijnen van plan is. \u2018Wat ik goed vind van \u201cVrijheid eerlijk delen\u201d is dat we een poging doen het klassieke linkse vrijheidsideaal opnieuw vorm te geven. Dat is de keuze waar links voor staat, en dus ook een linkse coalitie, als die er komt: kiezen we voor het oude, industri\u00eble model van de verzorgingsstaat, of zijn we bereid over nieuwe vormen na te denken? De grote opdracht is de solidariteit opnieuw te organiseren, ten dienste van de vrijheid van zoveel mogelijk mensen.\u2019<\/p>\n
Volgens Dick Pels, socioloog en mede-initiatiefnemer van Waterland, is links bezig zichzelf opnieuw uit te vinden. \u2018Het initiatief in het publieke debat lag de laatste jaren bij rechts, maar links begint de uitdaging op te pakken,\u2019 zegt hij. \u2018We moeten proberen sociale verworvenheden overeind te houden, maar dan wel gelouterd door de conservatieve kritiek. Het gelijkheidsdenken maakt geleidelijk weer plaats voor het streven naar een balans tussen gelijkheid en ongelijkheid. Wij noemen dat sociaal-liberaal. Dat hoeft helemaal geen breuk met het sociaal-democratische gedachtegoed te betekenen. Het meer sociaal-liberaal getinte denken is sinds Jacques de Kadt een waardevolle traditie in de sociaal-democratie.\u2019 Daarin is ook het streven van Wouter Bos te plaatsen, meent Pels. \u2018Ik denk dat Wouter Bos met zijn realistische kijk op solidariteit en gelijkheid op de goede weg is.\u2019<\/p>\n
Doorgeslagen<\/p>\n
De sociaal-liberale vernieuwing leidt echter ook tot protest, en niet alleen bij SP-leider Jan Marijnissen, die sociaal-liberalisme een \u2018contradictio in terminis\u2019 noemt. De poging van Wouter Bos om het gelijkheidsdenken te relativeren, zorgt binnen de PvdA voor gefronste wenkbrauwen. Onder anderen bij partij-ideoloog Paul Kalma, directeur van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, de Wiardi Beckman Stichting. Eind jaren tachtig deed Kalma zijn best de PvdA wat meer realisme bij te brengen (zodanig dat een partijafdeling in Brabant op zeker moment eiste dat hij geroyeerd zou worden), inmiddels hoort hij bij degenen die zich zorgen maken om de toekomst van de oude idealen, nu Bos het \u2018oud-linkse\u2019 denken aan de dijk probeert te zetten. \u2018Aan het begin van de jaren tachtig kon iets meer zakelijkheid in de PvdA geen kwaad,\u2019 zegt Kalma. \u2018Dat heb ik indertijd zelf uitgedragen. Maar onder Kok is het flink doorgeslagen. In de jaren negentig werden we al geconfronteerd met een ontketend kapitalisme, met medewerking van de PvdA. De meritocratische ideologie is daardoor vanzelfsprekend geworden. Dat kan leiden tot verharding van de samenleving. Wouter Bos moet oppassen. Hij relativeert het gelijkheidsbeginsel in een tijd waarin het juist onder druk staat. Gelijkheid dreigt op allerlei terreinen te moeten wijken voor de vrijheid van individuele burgers. De vraag rijst of je daarin mee moet gaan. Ik zeg: roei ertegen op! Wouter Bos zou de linkse beginselen juist met meer gedrevenheid en moraal moeten verdedigen.\u2019<\/p>\n
Verrechtsing<\/p>\n
Zo\u2019n moreel appel klinkt heel mooi, zegt Paul Schnabel, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, maar het neemt niet weg dat \u2018links denken\u2019 veel te lang een \u2018opinion chique\u2019 is geweest in plaats van een \u2018opinion r\u00e9elle\u2019. \u2018Dat wreekt zich nog altijd in het debat over de verzorgingsstaat,\u2019 zegt Schnabel, wapperend met de tekst van zijn oratie \u2018Een eeuw van verschil\u2019, waarin hij het linkse denken kritisch tegen het licht houdt. \u2018We moeten ons geen illusies maken over de solidariteit in de jaren zeventig. Een heel groot deel van de verzorgingsstaat is indertijd betaald door de opbrengsten van de gaswinning: geld uit de grond, waar we niks voor hebben hoeven doen. Dan is het makkelijk om solidair te zijn. Toen het in de jaren zeventig minder werd met de economie, hebben CDA en VVD de staatsschuld laten oplopen, terwijl de linkse partijen zich vastbeten in gelijkheid en solidariteit. Maar bij de opbouw van de verzorgingsstaat is er vanaf het begin veel te weinig rekening mee gehouden dat inkomen krijgen zonder te werken mensen echt verandert. Er zijn hele generaties opgegroeid met de gedachte dat er voor ze gezorgd zou worden.\u2019 Daardoor heeft de verzorgingsstaat calculerend burgerschap in de hand gewerkt, meent Schnabel. \u2018In de jaren zeventig is het idee verdampt dat er tegenover rechten ook plichten staan. Goed bedoelde maatregelen pakten uiteindelijk heel negatief uit voor de economie, en voor het gevoel verantwoordelijk te zijn voor het eigen bestaan. Dat de PvdA en GroenLinks er achter zijn gekomen dat het anders moet, betekent niet de teloorgang van oude idealen, maar het doorbreken van realiteitsbesef.\u2019<\/p>\n
Door de linkervleugel van de linkse partijen wordt het nieuwe realisme wel beschouwd als teken van algehele maatschappelijke verrechtsing, een analyse die vooral door VVD\u2019ers graag wordt gezien als bevestiging van het eigen gelijk. Maar dat is iets te gemakkelijk, zegt Schnabel. \u2018Er is in de maatschappij absoluut geen sprake van een eenzijdige verschuiving naar rechts. Een stoet van linkse thema\u2019s is de afgelopen jaren in de hele samenleving gemeengoed geworden, van vrouwenemancipatie tot vrijere opvattingen over seksualiteit, en van de acceptatie van het actievoeren tot lossere omgangsvormen.\u2019<\/p>\n
Die bevinding wordt van harte onderschreven door Jan Willem Duyvendak, socioloog en eertijds voorzitter van de programmacommissie van GroenLinks, die een paar jaar geleden zijn oratie wijdde aan de opvallende eensgezindheid in Nederland over vanouds progressieve standpunten. \u2018Links is op een aantal terreinen minder dogmatisch geworden, maar op het terrein van libertaire waarden is rechts veel progressiever geworden. CDA en VVD hebben zelfs bijna een obsessie gekregen voor sommige van die waarden, zeker bij het bestrijden van vermeende negatieve karaktertrekken van de islam. Alleen al het feit dat Ayaan Hirsi Ali zich juist bij de VVD sterk maakt voor vrouwenrechten is een opvallende verschuiving.\u2019<\/p>\n
Slappe knie\u00ebn<\/p>\n
Rechts heeft niet alleen een aantal verworvenheden van links overgenomen, maar de afgelopen jaren ook de meest rampzalige erfenis van het linkse denken: het maakbaarheidsideaal. Tegen de achtergrond van de radicale islam en de strijd tegen het terrorisme heeft in neoconservatieve kring het idee postgevat dat terrorisme uit te roeien is, dat democratie kan worden opgelegd, dat bijzondere scholen moeten worden afgeschaft en dat moslims moeten worden aangezet tot een \u2018shortcut to enlightenment\u2019, in de woorden van Ayaan Hirsi Ali. Links weet daar tot op heden weinig tegenover te stellen, beducht voor het verwijt van slappe knie\u00ebn. Het meest opvallende en overtuigende protest tegen de islamofobie en het veronderstelde \u2018recht op beledigen\u2019 kwam van liberalen: oud-VVD-leider Hans Wiegel en J.A.A. van Doorn, socioloog en oud-columnist van NRC Handelsblad.<\/p>\n
Met het door Paul Scheffer benoemde \u2018multiculturele drama\u2019 kan links Nederland nog altijd slecht uit de voeten, behalve misschien de SP, die in het multiculturele debat altijd al heeft gehamerd op strengere eisen voor nieuwkomers. GroenLinks en PvdA, vanouds de hoeders van het multiculturele ideaal, hebben het moeilijker. GroenLinks verzet zich dapper tegen de gangbaar geworden xenofobie, maar weet niet een toon te treffen die ook wordt gehoord. En de PvdA houdt zich sinds Fortuyn in de discussie over integratie angstvallig op de vlakte. Bos besteedt in zijn boekje een paar paragrafen aan \u2018stevige integratie\u2019 en \u2018actieve tolerantie\u2019, maar daar blijft het bij.<\/p>\n
Ook in het denken over orde en veiligheid laat links het initiatief nog altijd aan anderen. In 1989 hield de Amsterdamse socioloog Herman Vuijsje in Lof der dwang een pleidooi voor handhaving van wetten en regels, om de maatschappelijke onverschilligheid te doorbreken. \u2018De PvdA heeft mijn boekje korte tijd omhelsd,\u2019 zegt Vuijsje, \u2018want het kwam vlak voor de gemeenteraadsverkiezingen, en ze stonden er belabberd voor. Opeens stond ik naast Wim Kok op partijbijeenkomsten mijn verhaal te vertellen. Maar veel heeft de PvdA er niet mee gedaan. Dat was de erfenis van de jaren zeventig. De oude sociaal-democraten van voor die tijd waren helemaal niet bang voor blauw op straat. Maar sinds de jaren zeventig zijn de sociaal-democraten jarenlang voor hun verantwoordelijkheid weggelopen. Daardoor zitten we nu nog steeds met de gebakken peren.\u2019<\/p>\n
Jan Willem Duyvendak heeft vergelijkbare ervaringen bij GroenLinks. \u2018Met de programmacommissie hebben we in 2001 gepleit voor een herwaardering van het fatsoen in het maatschappelijk verkeer. Maar daar werden ze in de partij heel ongemakkelijk van. Fatsoen werd door veel mensen burgerlijk, beperkend en repressief gevonden.\u2019<\/p>\n
Volgens criminoloog Hans Boutellier, directeur van het Verwey-Jonker Instituut en schrijver van De veiligheidsutopie, heeft het linkse denken de betekenis van de publieke moraal veel te lang miskend. \u2018In de eerste decennia na de oorlog was de sociaal-democratie nog een door en door moralistische beweging. Maar in de jaren zestig is het libertaire denken de boventoon gaan voeren. Daardoor was de PvdA absoluut niet in staat veiligheid tot een sociaal-democratisch thema te maken. Links heeft nog steeds geen samenhangend idee over veiligheid.\u2019 Nu veiligheid een explosief maatschappelijk thema is geworden, begint bij links het besef door te dringen dat het een onontkoombaar onderwerp is. PvdA-bestuurders komen de laatste tijd met ferme uitspraken over orde en veiligheid. \u2018Maar dat is hoofdzakelijk flink zijn zonder substantie.\u2019<\/p>\n
Anoniem<\/p>\n
De thema\u2019s gelijkheid, solidariteit en veiligheid komen samen in een verschijnsel dat de afgelopen decennia in de hele publieke sector om zich heen heeft gegrepen, met medewerking van de PvdA: de schaalvergroting. \u2018Door de schaalvergroting is het systeem zo anoniem geworden dat mensen al snel denken dat hun eigen belang niks met het collectieve te maken heeft,\u2019 zegt Herman Vuijsje. \u2018Dat wordt nog eens versterkt door al die ondoorzichtige semi-publieke organisaties die de afgelopen jaren ontstaan zijn. Daardoor is er zo\u2019n krankzinnige bureaucratie ontstaan dat je tegenwoordig alleen dingen voor elkaar krijgt als je mensen kent. Een anonieme analfabete Turk lukt dat nooit. Dat is strijdig met het sociale idee. Het is in wezen ook geen ideologische discussie, maar een kwestie van gezond verstand.\u2019<\/p>\n
Vooral de PvdA kan die kritiek ter harte nemen. De schaalvergroting in onderwijs en gezondheidszorg, die op gang kwam in de jaren zestig, is door de paarse kabinetten krachtig doorgezet, ook om ideologische redenen: centralisatie zou leiden tot grotere doelmatigheid \u00e9n meer gelijkheid. Maar het resultaat was: anonimiteit, bureaucratie en onverschilligheid. In dat opzicht heeft de PvdA nog veel te leren, zegt Hans Adriaansens, voorzitter van de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling. \u2018Dat Wouter Bos in zijn boekje het gelijkheidsdenken relativeert, zie ik als een doorbraak,\u2019 zegt Adriaansens, \u2018maar er is nog een lange weg te gaan.\u2019 Zelf nam hij enige jaren geleden het initiatief tot de oprichting van het Utrecht University College, dat de anonimiteit van de academische cultuur moest doorbreken door een overzichtelijke, kleine organisatie en intensieve begeleiding, naar Angelsaksisch voorbeeld. Het werd een groot succes, net als de jongste loot, de Roosevelt Academy in Middelburg, die vorig jaar de poorten opende. Aanvankelijk werd het initiatief van Adriaansens door de linkse partijen verketterd als elitair, maar inmiddels hebben alle universiteiten het over selectie en het stimuleren van \u2018toptalent\u2019. Linkse kritiek is nauwelijks meer te horen. \u2018De stemming is inderdaad heel snel omgeslagen,\u2019 zegt Adriaansens. \u2018Iedereen heeft het opeens over top dit, top dat. Maar waar het om gaat, is dat we de sociale infrastructuur zo wijzigen, dat de hechtheid van het contact tussen mensen hersteld wordt. Ook in linkse kring wordt nu gepraat over eigen verantwoordelijkheid. Dat klinkt mooi. Maar als je te vaak met zo\u2019n moreel appel moet komen, is het een teken dat de inrichting van het publieke domein moet worden aangepast. In dat opzicht is er geweldig veel werk te verrichten.\u2019<\/p>\n
Onversneden verhaal<\/p>\n
Wouter Bos kan het nog moeilijk krijgen, zeker als hij premier wordt van een links kabinet. Marijnissen zegt wel dat met hem over alles te praten is. En de SP is de laatste jaren een stuk praktischer, realistischer en salonf\u00e4higer geworden, maar de verschillen met de andere linkse partijen zijn nog levensgroot. Het is niet onwaarschijnlijk dat PvdA en GroenLinks elkaar wel kunnen vinden in een min of meer sociaal-liberaal programma, maar bij de SP moeten ze van die termen alleen al niets weten. \u2018Sociaal-liberaal betekent een liberaal beleid waar de scherpe kantjes af worden gevijld,\u2019 zegt Ronald van Raak, partij-ideoloog van de SP. \u2018Bos en Halsema volgen veel te makkelijk de aannamen van dit kabinet. Ze gaan er voetstoots van uit dat de verzorgingsstaat op de schop moet, maar dat is maar de vraag. In de samenleving wordt dat in ieder geval niet zo gevoeld.\u2019<\/p>\n
Intussen staat Wouter Bos voor de opdracht meer dan een jaarlang de voorsprong in de peilingen vast te houden. Om strategische redenen spreekt hij zich niet uit voor een links kabinet, en dat zou best eens in het belang van zo\u2019n kabinet kunnen zijn: als er kiezers weglopen naar CDA of VVD, komt het er sowieso niet. \u2018De linkse partijen moeten voor de verkiezingen vooral niet te veel praten over welk idealen ze straks gaan inleveren bij de onderhandelingen,\u2019 zegt Bos. \u2018Dat komt na de verkiezingen wel, dat snapt elke kiezer. Nu moet we ieder proberen met ons eigen, onversneden verhaal zoveel mogelijk stemmen te trekken.\u2019<\/p>\n
Aan het onversneden verhaal van de PvdA is echter nog wel wat werk te verrichten. Dit land kan zoveel beter is in veel opzichten een veelbelovende aanzet. Het door Bos veelgeprezen \u2018Scandinavische model\u2019 \u2013 een sterke staat, forse investeringen in onderwijs en een goed stelsel van sociale rechten maar ook plichten \u2013 zou een goed alternatief kunnen zijn, tussen \u2018oud-linkse\u2019 idee\u00ebn over de verzorgingsstaat en het neo-liberalisme. Links Nederland is daar inmiddels wel voor te porren. Maar Bos kan er niet onderuit zich de komende maanden duidelijker uit te spreken over een flink aantal grote maatschappelijke thema\u2019s: de hervorming van de verzorgingsstaat, de inrichting van onderwijs en gezondheidszorg, de toekomst van de multiculturele samenleving, orde en veiligheid. Zonder groot, inspirerend verhaal met concrete uitwerkingen, een narrative, zoals de spindoctors van New Labour het bij de lancering van Tony Blair noemden, kan Bos zijn aantrekkingskracht snel verliezen. \u2018Bos verdient zeker het voordeel van de twijfel,\u2019 zegt Kees Vendrik. \u2018Maar dat kan hij ook zo weer kwijt zijn. Waar het uiteindelijk om gaat is dat links de mensen het vertrouwen geeft dat ze niet aan hun lot zullen worden overgelaten.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
De lente is links begonnen. Maar hoe staat het linkse gedachtegoed ervoor? Niemand wil terug naar het dogmatisme van de jaren zeventig of het pragmatisme van Paars, maar hoe moet het wel, met de verkiezingen in aantocht en Wouter Bos als aankomend premier? Gaapt er een linkse leegte, of is links in staat zichzelf opnieuw uit te vinden? Vrij Nederland maakte een rondgang langs denkers, politici en idealisten. PvdA-leider Wouter Bos: \u2018Als de ideologische veren worden afgeschud en er niets voor in de plaats komt, heb je een probleem.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[171,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Thijs Broer","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123809"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=123809"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123809\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Thijs Broer","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=123809"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=123809"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=123809"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}