De burka\u2019s hangen klaar bij de ingang van galerie Ooster\u00adpoort in Groningen. Een rij diepblauwe gewaden, netjes opgehangen op een kledingrek. Wie de expositieruimte van de Groningse galerie wil betreden, moet zo\u2019n gewaad over het hoofd trekken. \u2018We zijn streng vandaag,\u2019 roepen kunstenaars Henk Puts en Ren\u00e9 de Rooze naar een dochter en een vriendinnetje die zomaar verder willen lopen. Zonder burka geen toegang tot de kunst. Het is alsof hier een heiligdom wordt betreden. Het heeft iets van een oosters paleis, wat de twee kunstenaars in de galerie hebben gemaakt. De wanden zijn bedekt met een moza\u00efek uit vierkantjes van beschilderd papier. En aan touwen midden in de ruimte hangen dikke boeken, die aan heilige boeken doen denken.<\/p>\n
Maar de ervaring die het gesluierde publiek opdoet, heeft niks heiligs. Lacherig bewegen de lappen stof zich door de kleine ruimte. Behoedzaam manoeuvrerend, want veel zicht heb je niet onder zo\u2019n burka. Uitgebreid staan de bezoekers stil voor de spiegels die het paleislabyrint completeren. Het is bizar om jezelf terug te vinden achter het ruitjesmasker van zo\u2019n blauwe tent.<\/p>\n
Het zal niemand verbazen dat de burka opduikt in galeries, op modeshows en in het theater. Het Groot Dictee der Nederlandse Taal toonde onlangs aan dat het exotische kledingsstuk ook in ons land razendsnel is \u2018ingeburgerd\u2019. We mogen zelfs \u2018burka\u2019 schrijven, alsof het gaat om een variant op de boerenkiel. In de Volkskrant-strip Sigmund van Peter de Wit treden ze bijna dagelijks aan: dikke vrouwen in zwarte tentjes met tassen van Dirk van den Broek. Een paar jaar geleden hoorden krantenfoto\u2019s met zwaar gesluierde vrouwen nog thuis op de buitenlandpagina\u2019s van de dagbladen. Nu zijn ze volop onderdeel van het binnenlandnieuws.<\/p>\n
Dat maakt de complete bedekking geen geaccepteerde klederdracht. Zelfs de doorsnee-Amsterdammer, toch gewend aan mensen in de wonderlijkste uitdossingen, weet zichzelf geen houding te geven bij het passeren van zo\u2019n donkere figuur. Een vrouw in burka of met een sluier voor haar gezicht \u2013 niqab \u2013 wordt nagestaard of kan rekenen op luid commentaar. (O\u00f3k van moslims, vertelt het meisje dat op de hoofddoekjestentoonstelling in het Amsterdam Historisch Museum in een video haar niqab demonstreert.)<\/p>\n
Het beeld van zo\u2019n gesluierde vrouw is beladen. De reden dat deze vrouwen in Nederlandse kranten verschijnen, is ook altijd beladen. Waar zij staan is vaak politie aanwezig. Afgeschermd door bewakers arriveren ze bij de rechtbank voor een zitting tegen de Hofstadgroep. En gaat het niet om een proces of een protest, dan zijn de gesluierde vrouwen wel de arme dochters van een wereldvreemde randfiguur die weigert om zijn kinderen naar school te laten gaan.<\/p>\n
Vooral de anonimiteit van zo\u2019n sluier vinden we akelig. Meestal zijn het ook van die zwijgende figuren die in het journaal voorbij komen, die wegduiken als ze een camera zien. Maar hoe anders is het als je vanachter die donkere lappen stof iemand vriendelijk hoort praten, zoals in het bovengenoemde filmpje in het Amsterdams Historisch Museum? Of als de vrouw onder de burka een vrolijk snaterende cabareti\u00e8re is?<\/p>\n
In haar nieuwe show Hallo lieve mensen draagt cabareti\u00e8re Claudia de Breij v\u00f3\u00f3r de pauze een sexy broekpak. Het kanten geval met doorkijkstrippen biedt ruim zicht op haar wulpse benen. Eerst trekt De Breij daar een legerbroek met een kogelvrij vest over aan \u2013 onderdeel van haar programma is een oefening ter voorbereiding van een terroristische aanslag, en bovendien wil De Breij met het leger mee naar Afghanistan om in de voetsporen van Freek de Jonge op te treden voor onze jongens. Ze moet dan alleen w\u00e9l een burka aan.<\/p>\n
Na de pauze laat de cabareti\u00e8re zien wat dat voor haar verschijning betekent. In een blauw gewaad met hoofdbedekking komt ze uit de coulissen. Het ding is veel te kort, zodat haar hooggehakte blote benen er misplaatst onderuit komen. In stoere straattaal geeft De Breij uitleg bij haar kleding, als de inversie van het keurige niqab-meisje in de Amsterdamse hoofddoekjestentoonstelling. Ze geeft tips voor de gebruikers: niet te veel bonen eten, want je hebt jezelf ermee onder dat gewaad. Opvallende schoenen dragen graag, want toen haar vriendin laatst van die massasandalen droeg, liep De Breij op de markt de verkeerde achterna. En je moet je niks aantrekken van het gezeur dat je zo \u2018vierkant\u2019 zou worden van zo\u2019n burka. Dat valt best mee, stelt de cabareti\u00e8re, terwijl ze haar armen uitspreidt en haar kledingstuk in een perfect vierkant naar beneden hangt.<\/p>\n
De grappen zijn wat flauw, maar De Breij doet hier wat meer kunstenaars doen met het beeld van de gesluierde vrouw. Ze ontdoen het van de zware lading. Ze eigenen zich het kledingstuk toe in een spel met de vorm en met het mysterie van de inhoud.<\/p>\n
De burka\u2019s in de Groningse galerie komen regelrecht uit Afghanistan. Maar elke volkenkundige uitleg ontbreekt. De kunstenaars motiveren hun opmerkelijke dresscode louter in termen van vorm en kleur. Het blauw van de gewaden verhoudt zich mooi tot het gekleurde moza\u00efek dat de kunstenaars aanbrachten op de muur. Bezoekers met een burka worden wandelende sculpturen. En het raster voor de ogen van de burkadrager brengt de geometrische patronen van het moza\u00efek in beweging.<\/p>\n
Beeldend kunstenaar Ren\u00e9 de Rooze heeft de burka\u2019s uit Afghanistan laten halen nadat hij zelf in dat land had rondgereisd. De reden dat hij deze kledingstukken al een paar jaar in zijn kunstwerken gebruikt, zou je politiek kunnen noemen. Hij zag een filmpje op internet van een executie in een Afghaans stadion. Het beeld van de volledig bedekte vrouw die in dat stadion aan haar einde kwam, krijgt hij niet meer van zijn netvlies. Het filmpje was schokkend, maar had ook iets absurds. \u2018Je kon niet zien wie er onder die burka zat. Hoe wisten ze zeker dat er geen verwisseling in het spel was?\u2019<\/p>\n
De absurditeit van de burka-vermomming staat centraal in de korte film die De Rooze vorig jaar maakte in opdracht van de Groningse lokale zender Oog-tv. De film toont een uitstapje van vier zwijgende figuren in blauwe burka\u2019s. Met een koddig caravannetje achter een auto rijden de figuren door het besneeuwde Groningse landschap. Terwijl de sneeuw zachtjes valt, stapt het viertal uit voor een picknick op een daarvoor bestemd bankje. Ze houden een sneeuwballengevecht, omarmen elkaar voor een walsje en bewonderen het uitzicht.<\/p>\n
Je hebt geen idee wie zich onder de doeken verstoppen. Het lijken vrouwen, maar zelfs dat kun je niet weten. De ongerijmdheid van die exotische klederdracht in het polderlandschap is geestig, maar ook po\u00ebtisch. Net als de van oosprong Iraanse videokunstenaar Shirin Neshat, die in het Amsterdamse Stedelijk Museum CS werk toont.<\/p>\n
Neshat zet groepen gesluierde vrouwen in kaal woestijnlandschap, waar hun zwarte contouren zich scherp aftekenen tegen het zand en de stenen. Tegenover die oosterse oerbeelden zet De Rooze onze poldervariant. Hij verplaatst de gesluierde vrouwen naar Groningen, waar ze zich als bermtoeristen gedragen, maar waar ze ook opmerkelijk op hun gemak lijken. Of misschien zien we hier een club Nederlanders die zich in het weekend in burka hullen. Omdat ze ook wel eens iemand anders willen zijn.<\/p>\n
Het spel dat De Rooze speelt met de vorm en kleur van de burka\u2019s, is op zijn mooist als hij het gesluierde viertal in de caravan laat zien. Daar spelen ze namelijk geheel gesluierd Mens-erger-je-niet, en de glanzende poppetjes op het bord weerspiegelen de afgeronde flesvorm van de in burka gehulde mens.<\/p>\n
Zo\u2019n levensgrote flesvorm staat de bezoeker ook op te wachten in de Amsterdamse Motive Gallery. Daar exposeert Martine Stig haar fotoserie Sisters \u2013 over gesluierde vrouwen. De Nijmeegse fotografe reisde naar Koeweit om daar jonge vrouwen voor haar camera uit te nodigen. De galerie hangt vol zwarte silhouetten. Van de geportretteerden in niqab is hoogstens een streepje gezicht te zien. Maar hun ogen kijken recht en levendig de camera in.<\/p>\n
Hoe bijzonder dat is, besef je pas als je voor de foto\u2019s staat. De gesluierde vrouwen op Nederlandse persfoto\u2019s zijn meestal betrapt door de camera. Orthodoxe gelovigen houden er niet van om afgebeeld te worden. Martine Stig moest dan ook eerst het vertrouwen winnen van de meisjes die zij fotografeerde, en soms deden ze het stiekem. Maar ze poseren zelfbewust. Ze geven de kijker toestemming om zich te laten bekijken. Naast de foto\u2019s staan hun namen, en zo levensgroot naast elkaar gezet zijn ze niet meer zo anoniem. Je herkent onder de sluiers giechelende vriendinnen, ontspannen pubers of ernstige studenten. Je ziet kleine, maar essenti\u00eble verschillen in hun zwarte kleding.<\/p>\n
Stig kruipt dicht op het stukje huid dat deze vrouwen laten zien. Tegelijk buit ze de strakke vorm van hun verschijning maximaal uit. De vrouwen zijn tegen een witte wand gefotografeerd, alsof ze zijn weggeknipt uit hun omgeving. Ze zijn zo egaal belicht, dat de foto\u2019s geen schaduw hebben en amper reli\u00ebf. De zwarte stof, die het grootste deel van de foto\u2019s beslaat, is helemaal platgeslagen. Het lijkt wel een masker dat over de vrouwen is geschoven.<\/p>\n
Op de meest intrigerende foto is het masker van de sluier compleet. Op dit portret staat \u00e9\u00e9n jonge vrouw die ook haar ogen heeft bedekt. Net als de andere portretten op Stigs expositie is de foto levensgroot en op ooghoogte opgehangen. Maar hier heb je echt geen idee wie je in de ogen kijkt. Je staat voor een zwarte flesvorm, een manshoog Mens-erger-je-nietpoppetje. Alleen als je goed kijkt, ontwaar je een gehandschoende hand die langs het lichaam hangt, en een sierlijk zwart bandje om een zwartbeklede pols. Het portret heeft iets speels \u2013 hier toont iemand zichzelf wel, maar ook niet.<\/p>\n
Maar zo ver weg hoeven we de gesluierde figuren niet meer te zoeken. In het theater verschijnt de vrouw-in-burka nadrukkelijk als onderdeel van de Nederlandse folklore. In Fragmenten, zijn vorige voorstelling bij het Zuidelijk Toneel, zette regisseur Olivier Provily verschillende menselijke archetypen naast elkaar die samen het Nederland van nu vormen. De ambtenaar in maatpak, de Oost-Europese immigrant, de kapitalistische cowboy en de gesluierde vrouw toonden zich allemaal als aarzelende, zoekende en kwetsbare mensen.<\/p>\n
Aanvankelijk speelde de vrouw in burka een spel met clich\u00e9s. Ze begon met een kronkelig dansje op Arabische muziek, als een exotische icoon. Dan stak ze haar vuisten strijdbaar de lucht in, wat meteen het beeld opriep van een potenti\u00eble terroriste. Maar vervolgens onthulde ze haar gezicht, zei een paar keer \u2018sorry!\u2019 en stak een verdrietige monoloog af in een geraffineerd fantasietaaltje. Uiterlijke vorm maakte plaats voor persoonlijke inhoud.<\/p>\n
In Suver Nuvers laatste voorstelling Extase zocht het Friese theatermakersdrietal het contrast op met drie islamitische medelanders. Elementen uit de Nederlandse en de oosterse cultuur wisselden van eigenaar. Acteur Sabri Saad el Hamus \u2013 Egyptenaar van geboorte \u2013 speelde een vrouw en struinde rond in een echte burka. Maar de lap stof waaronder Suver Nuvers Henk Zwart zich uiteindelijk verborg, was een bedovertrek met een opengetornd naadje waar hij net doorheen kon kijken. Stil als een standbeeld ging hij aan een tafeltje zitten. Het enige dat hij bewoog, was de arm waarmee hij een flesje bier onder zijn burka liet verdwijnen.<\/p>\n
Het intrigerende was dat dit kledingsstuk precies paste bij de steile Fries die Zwart neerzette. Binnen het culturele uitwisselingsproject was hij de enige Nederlander die cynisch afstand bleef houden. Hij keek toe hoe zijn collega\u2019s zoveel mogelijk verwantschap tentoonspreidden met hun islamitische broeders en zusters, en vroeg zich hardop af wat \u2018wij\u2019 eigenlijk te schaften hebben met het vliegende tapijt van Alladin. Hij trok zich terug, en onderstreepte dat met het aantrekken van zijn polderburka. Ironisch genoeg werd hij daarmee de weerspiegeling van de gesluierde vrouwen waar hij niks mee te maken wilde hebben. Een toonbeeld van Nederlands extremisme.<\/p>\n
Verstoppertje spelen onder een kleed \u2013 voor het theater is de sluier fijn materiaal. Als Annie M.G. Schmidt nog geleefd had, zou ze een komedie schrijven met een burka erin. Niet om politiek te bedrijven, maar om te laten zien dat mensen vaak niet zijn wat ze lijken. Gelukkig hebben we een kleinkunststudent als Dani\u00ebl Samkalden, die zich met zijn klucht Ademloos richting de dood een potenti\u00eble opvolger van Annie M.G. Schmidt betoonde. Zijn geestige toneelstuk stond onlangs met veel succes in het Amsterdamse Bellevue-theater. Een fundamentalistische moslima treedt hier aan naast haar verhollandste moslimvriend, naast een jongeman-in-pyjama die euthanasie wil plegen, zijn overspelige vrouw, een dame van een escortservice en een overspannen verpleegster.<\/p>\n
Met deze moderne Nederlandse archetypen speelt Samkalden een vrolijk, veelbetekenend spel van verwarringen. De gesluierde moslima blijkt de tweelingzus van de jongeman die euthanasie wil plegen. Zij blijken elkaars inversie, zoals Henk Zwart onder zijn dekbed het tegenbeeld is van een islamitische burkadrager. De tweeling is elkaar al jaren uit het oog verloren, maar zoals dat gaat met tweelingen, hebben ze toch op hetzelfde moment een vergelijkbare omslag gehad in hun leven. Toen de broer merkte dat hij ernstig ziek werd, bekeerde zijn zus zich tot de islam. Los van elkaar hebben ze tegelijkertijd besloten om hun leven in eigen hand te nemen. Hij wil euthanasie plegen \u2013 het toppunt van Nederlands liberalisme \u2013 zij besluit om zichzelf op te gaan blazen.<\/p>\n
In de voorstelling, die geregisseerd werd door Allan Zipson, zaten de personages op een rij stoelen voor het publiek. Zo konden de sc\u00e8nes elkaar razendsnel opvolgen. Het aardige was, dat je daardoor het hele palet van de nieuw-Nederlandse (toneel)bevolking in \u00e9\u00e9n oogopslag kon overzien. Een vrouw in burka of niqab is in zo\u2019n palet een dankbare figuur. Ze belichaamt de multiculturele verwarring waar ons landje onder lijdt, en de Angst voor de Ander die maakt dat ons inlevingsvermogen ophoudt bij een zwarte lap stof.<\/p>\n
Maar de kunstenaars die haar in een sneeuwlandschap zetten, voor een witte muur fotograferen of in een bont bevolkt toneelstuk vol verklede figuren, geven de gesluierde vrouw iets terug van haar mysterie. Want ergens herinnert ze ook aan helden uit onze kindertijd: de gesluierde prinses uit een oosters sprookje, geheimzinnige helpers uit Suske en Wiske, een spion uit een avonturenfilm.<\/p>\n
Dat laat ook Sietske Tjalingii zien in haar korte film Burka Boogie Woogie. Het filmpje maakt deel uit van Dutch shorts 2005, de selectie die het tijdschrift Skrien onlangs uitbracht. Tjalingii gebruikt in haar filmpjes iconen uit de massacultuur. Na Godzilla maakt ze nu de vrouw in burka tot hoofdpersoon. De vrouw begint als het bekende zwart tentje \u2013 een pion met oogjes. Op het ritme van een zweverige, vervormde Arabisch muziekje (van de Easy Aloha\u2019s) begint het figuurtje heen en weer te wiegen.<\/p>\n
Net als in de voorstelling Fragmenten krijgt dit onschuldige beeld van de exotische danseres een twist. Maar hier komen geen gebalde vuisten onder het kleed van danseres vandaan. De vrouw in Burka Boogie Woogie verandert langzamerhand van vorm. Haar hoofd gaat de hoogte in, en haar burka wordt steeds langer. De vrouw verandert in een minaret, een sleutelgat, een fallus, een driehoek, een bolletje. Alleen het witte balkje met de oogjes blijft zijn vorm behouden. Die oogjes kijken verbaasd in het rond, alsof de vrouw niks te maken heeft met wat er onder haar burka gebeurt.<\/p>\n
Sietske Tjalingii abstraheert hier een modern verschijnsel tot een zuiver vormenspel, zoals Mondriaan dat deed bij zijn \u2018Victory Boogie Woogie\u2019. Ze ontdoet de zwartgesluierde vrouw van de angstaanjagende associaties die zij met zich meedraagt. Ze laat de schoonheid zien van de vorm die ons straatbeeld sinds een paar jaar opfleurt. En ze buit het mysterie uit dat de maskerade met zich meebrengt. Want hoe mooi een tentje met ogen het ook doet in ons Nederlandse landschap, de centrale vraag bij de burka blijft: wat zit daar nou eigenlijk onder?<\/p>\n
\u2018Eingang und Ausgang\u2019 van Henk Puts en Ren\u00e9 de Rooze is nog tot 23 april te zien in galerie Oosterkade in Groningen.<\/p>\n
Video\u2019s en films van Shirin Neshat tot 17 april in Stedelijk Museum Post CS, Amsterdam.<\/p>\n
\u2018Hallo lieve mensen\u2019 van Claudia de Breij is nog tot eind mei op tournee. www.claudiadebreij.nl.<\/p>\n
\u2018Sisters\u2019 van Martine Stig is t\/m 15 april te zien in Motive Gallery, Amsterdam. www.motivegallery.nl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Waar gesluierde vrouwen op krantenfoto\u2019s staan, is vaak ook politie aanwezig. Afgeschermd door bewakers arriveren ze bij de rechtbank voor een zitting tegen de Hofstadgroep. Toch duikt de burka nu ook op in de kunst. Angstaanjagende associaties verdwijnen en er is ruimte voor po\u00ebzie, schoonheid en humor. Wat gebeurt er als de vrouw onder de burka een vrolijk snaterende cabareti\u00e8re is?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marijn van der Jagt","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123793"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=123793"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123793\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marijn van der Jagt","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=123793"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=123793"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=123793"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}