In La ragazza con la valigia (\u2018Het meisje met de koffer\u2019), uit 1960, is actrice Claudia Cardinale Aida, een jonge nachtclubzangeres die bezig is aan lager wal te raken. Ze heeft haar betrekking als zangeres opgezegd om Marcello te volgen, een aristocratische playboy die haar allerlei mooie beloften heeft gedaan, maar die haar na enkele dagen al in de steek laat. Aida pakt haar koffer en spoort Marcello op. Het is een laatste poging om haar lot in eigen handen te nemen.<\/p>\n
Als ze Marcello vindt, stuurt die zijn zestienjarige broer Lorenzo (Jacques Perrin) op Aida af om haar af te poeieren. We zullen Marcello na deze eerste sc\u00e8nes niet meer terugzien \u2013 een mooi voorbeeld van de gave van de regisseur om alle overbodige details weg te laten. Marcello is eendimensionaal, niets meer dan een ego\u00efstische bedrieger, en daarom niet interessant. Veel boeiender is de relatie die zich tussen Aida en de verliefde Lorenzo ontwikkelt. Die wordt dan ook uitgebreid in beeld gebracht, tot aan het trieste einde toe. Lorenzo krijgt met het vertrek van Aida de eerste desillusie te verwerken in wat een lange rij zal worden, Aida zelf belandt naar alle waarschijnlijkheid in de prostitutie: tot dan toe heeft ze elke betaling van een man tot een gift of een lening kunnen omredeneren, maar het is duidelijk dat ze dat niet zal kunnen volhouden.<\/p>\n
La ragazza con la valigia is een film die alles in zich heeft om een melodrama te worden, en ontkomt daar ook niet helemaal aan. Dat hij toch boeit, komt door de twee hoofdrolspelers, door de prachtige, zorgvuldige beelden en door de beklemmende onvermijdelijkheid van de trieste afloop \u2013 allemaal zaken die in latere films van dezelfde regisseur tot volle wasdom komen.<\/p>\n
Die regisseur heet Valerio Zurlini (1926-1982) en hij is, zeker buiten Itali\u00eb, bijna helemaal vergeten. Of dat komt door zijn vroege dood, door de schaduw van bekende Italiaanse regisseurs als Fellini en Antonioni of door andere, misschien toevallige oorzaken \u2013 het zou in zijn pessimistische wereldbeeld passen \u2013 is onduidelijk, maar na het zien van drie van zijn films is het voor mij zeker dat hij het niet verdient vergeten te zijn. Dat Filmhuis Den Haag deze maand een retrospectief aan zijn werk wijdt, is dan ook niet meer dan terecht. Alle acht Zurlini-speelfilms worden vertoond, in Den Haag maar ook in Rotterdam, Amsterdam, Utrecht en Eindhoven.<\/p>\n
La ragazza con la valigia was Zurlini\u2019s derde film, Cronaca familiare (\u2018Familiedagboek\u2019) is zijn vierde. Hij dateert van slechts twee jaar later, maar er is een reuzenstap gemaakt. Zurlini\u2019s sombere visie op het leven wordt krachtig verbeeld, en al zou je kunnen aanvoeren dat Cronaca familiare minstens zo melodramatisch is als La ragazza con la valigia, de kijker krijgt nergens het gevoel dat hem clich\u00e9s worden voorgeschoteld.<\/p>\n
Cronaca familiare begint met Enrico, een schrijver zonder veel succes, die het bericht krijgt dat zijn jongere broer is overleden. Aan de manier waarop hij aarzelt om de hoorn op te pakken, is te zien dat hij het telefoontje verwacht en vreest. De rest van de film is een lange flashback, gefilmd vanuit het gezichtspunt van Enrico, die alle lagen van de ingewikkelde relatie tussen de broers laat zien.<\/p>\n
Het gaat in het begin al mis. Bij de geboorte van de jongere broer, die Dino wordt genoemd, overlijdt de moeder van de beide jongens. Dino wordt geadopteerd door de butler van een Engelse edelman en heet vanaf dat moment Lorenzo, omdat dat een meer aristocratische naam zou zijn. De vader verdwijnt uit het zicht, terwijl de grootmoeder van de broers gemaand wordt niet te vaak op bezoek te komen, opdat Lorenzo niet besmet zal worden door het veel armere milieu waaruit hij afkomstig is.<\/p>\n
Die naamsverandering is belangrijk. Al in La ragazza con la valigia stond de aristocratie gelijk aan wereldvreemdheid, en daardoor aan zinledigheid, en ook in Il deserto dei tartari \u2013 Zurlini\u2019s meesterwerk, waarover later meer \u2013 wordt de term vooral spottend gebruikt. Pogingen om van het aristocratische milieu los te komen, om daadwerkelijk aan het leven deel te nemen, hebben onveranderlijk een fatale afloop. Het enige wat erger is, is er n\u00ed\u00e9t van loskomen. De noodzaak en de onmogelijkheid om afstand te houden, zijn in deze films voortdurend in strijd met elkaar.<\/p>\n
Pas als Lorenzo in de problemen raakt, ontmoeten de broers elkaar weer. In de tussenliggende jaren is Enrico\u2019s afkeer van Lorenzo flink gegroeid, naar eigen zeggen omdat hij hem de dood van hun moeder kwalijk neemt. Andere oorzaken zijn echter minstens zo belangrijk: Enrico\u2019s afschuw van de adellijke omgeving waarin Lorenzo opgroeide, de beledigingen die zijn grootmoeder ten tijde van de adoptie heeft moeten slikken en, vooral, het gevaar dat Lorenzo betekent voor de onverschilligheid die Enrico zo opzichtig cultiveert. Zoals hij zijn grootmoeder in een tehuis heeft gestopt om haar vervolgens nooit meer op te zoeken, al is het dan meer uit onmacht en schaamte dan uit kwade wil, net zo probeert hij zijn broer te vergeten.<\/p>\n
Helemaal duidelijk worden Enrico\u2019s drijfveren nooit. Het kan zijn dat hij zijn grootmoeder in de steek laat omdat hij zich schaamt voor zijn armoede of voor zijn mislukkende leven \u2013 een van zijn eigen verklaringen \u2013 maar het lijkt niet genoeg. Heeft Enrico in de jaren tussen de geboorte van zijn broer en hun hernieuwde kennismaking een teleurstelling te verwerken gehad? Is hij een grotere ego\u00efst dan lijkt? Is zijn afstandelijkheid simpelweg een karaktereigenschap? De kijker kan slechts speculeren: een ander gezichtspunt dan dat van Enrico krijgt hij niet voorgeschoteld.<\/p>\n
Ook in deze film wordt op hoog niveau geacteerd, ditmaal door Marcello Mastroianni als Enrico en door Jacques Perrin als zijn jongere broer. Dat is vanzelfsprekend te danken aan de kwaliteiten van de acteurs, maar het vermoeden begint zich ook op te dringen dat Valerio Zurlini een bijzonder talent had om het beste uit zijn acteurs te halen. De zielenroerselen van de hoofdpersonen blijven verborgen, zonder dat dat overdreven benadrukt wordt. De toeschouwer kan niet anders dan de beide broers gefascineerd gadeslaan, op zoek naar een glimp van inzicht in hun beweegredenen.<\/p>\n
Een andere opvallende kwaliteit van Cronaca familiare is de schoonheid van het beeld. De gedempte, bijna vale kleuren, de nauwgezetheid waarmee elke figuur, hoe onbelangrijk ook, in het kader past, de strikte weglating van al het overbodige: het is een genot om naar te kijken. Elk beeld is belangrijk, zozeer dat het lijkt alsof er een onafgebroken reeks zorgvuldig gecomponeerde schilderijen langskomt \u2013 Zurlini studeerde onder meer kunstgeschiedenis en dat is te merken. Bijna hoop je aan het begin van elke sc\u00e8ne dat het beeld stil blijft staan, dat niemand beweegt, omdat het perfect is zoals het is.<\/p>\n
Florence is in deze film een verlaten, troosteloze stad. Muren en ramen, ertussen lege straten: een prachtige verbeelding van de eenzaamheid. En al die muren zijn verveloos, bladderen af, binnenskamers zowel als aan de straatkant. De somberheid straalt er vanaf, maar is eerder vanzelfsprekend dan deprimerend. De stad is letterlijk leeg, levenloos zelfs: geen voorbijganger in de verte, geen boom op straat, geen plant in een vensterbank.<\/p>\n
Als Lorenzo aan het eind van de film ernstig ziek wordt, geeft Enrico zich gewonnen. Ze hebben elkaar wederom jarenlang niet gezien, maar nu zorgt Enrico ervoor dat Lorenzo op de armenafdeling van een ziekenhuis in Rome wordt opgenomen. Lorenzo, inmiddels getrouwd en vader van een kind, wordt door zijn vrouw in de steek gelaten.<\/p>\n
Zijn oudere, cynische broer verlaat hem niet \u2013 althans nog niet. Er is definitief een band ontstaan. Zelfs probeert hij, hoewel hijzelf vooral overtuigd lijkt van de onvermijdelijkheid van alles, Lorenzo bij te staan in zijn hopeloze strijd tegen de dood. \u2018Ik wil niet sterven,\u2019 roept Lorenzo uit, omgeven door onverschillige verpleegsters. Even later leidt Enrico\u2019s betrokkenheid tot een tekenende sc\u00e8ne. Bij toeval ontdekt hij dat de medische zorg op de armenafdeling op zijn zachtst gezegd niet optimaal is. Hij stormt de kamer van de dienstdoende arts binnen om verhaal te halen. De arts, die zich op die armenafdeling zo min mogelijk laat zien, heeft een stel bewakers nodig om Enrico van zich af te houden, maar weet hem uiteindelijk tot kalmte te brengen. Hij trekt de grote medicijnkast open, haalt er een fles drank uit en schenkt twee glazen vol.<\/p>\n
De kijker \u2013 althans deze kijker \u2013 schiet in de lach, en doet dat graag. Even is er opluchting, even is de beklemming opgeheven. Om meteen dubbel zo hard terug te keren, want het is natuurlijk terecht: drank is een medicijn \u2013 was dat ook al in La ragazza con la valigia \u2013 en bovendien het enige medicijn dat werkt. Mocht de kijker de openingssc\u00e8ne van de film vergeten zijn, dan wordt het nu alsnog duidelijk: Lorenzo\u2019s voortijdige dood is onafwendbaar. Met het glas in de hand legt Enrico zich bij die wetenschap neer. Het was een korte oprisping, maar een belangrijke. Zijn pantser van onverschilligheid bleek zwakke punten te hebben. Het was hem niet gelukt om afstand te houden, iets wat zoals bekend altijd onmiddellijk bestraft wordt, in dit geval door middel van de dood van Lorenzo.<\/p>\n
Halverwege Cronaca familiare, op een moment dat de broers al wel begonnen zijn met elkaar te praten, maar waarop Enrico zich nog niet wenst bloot te geven, vraagt Lorenzo hoe de moeder was die hij nooit gekend heeft. Enrico\u2019s antwoord: \u2018Ze leefde, en toen stierf ze.\u2019<\/p>\n
Het is een onthullend moment in een indrukwekkende film, en een vrij kernachtige samenvatting van Zurlini\u2019s wereldbeeld. \u2018Als iedere relatie eindigt met de dood,\u2019 zegt Zurlini zelf, \u2018waarom zouden wij dan nog liefhebben?\u2019 En hij spaart ons nog met die uitspraak, want eigenlijk is het veel erger: de grootmoeder in Cronaca familiare noemt de dood een welkome rust. Onverdraaglijker dan de dood is de eenzaamheid nadat \u2013 en ook dit gebeurt onvermijdelijk \u2013 iedereen je in de steek heeft gelaten.<\/p>\n
De grootmoeder overigens, verzet zich niet. Het ongeluk komt vanzelf, is niemand in het bijzonder kwalijk te nemen, lijdzaamheid is aan te raden. Het is een verstandige strategie, blijkt uit Zurlini\u2019s films. Iedere poging om de afstand op te heffen, om toch aan het leven deel te nemen, om er het beste van te maken, wordt genadeloos afgestraft. Waarom blijf je toch niet gedeprimeerd achter na deze films? Nadenkend, onder de indruk, geroerd, maar niet gedeprimeerd?<\/p>\n
Omdat ze zo goed zijn, natuurlijk, en door de prachtige beelden, de sterke acteurs, maar ook door het intrigerende effect dat dit pessimisme zichzelf gedeeltelijk opheft. Het is op de momenten dat de hoofdpersonen de overtuiging dat het alles niets is terzijde schuiven, dat de kijker het meest met ze meeleeft. Ze kunnen niet anders dan toch deelnemen, dat is duidelijk, en ze willen ook niet anders. Op de vraag die Zurlini stelt: waarom lief te hebben, geeft hij hiermee zelf het antwoord. Omdat het er nu eenmaal bijhoort. Dat is geen dooddoener, dat is de waarheid, en niet eens zo\u2019n onaangename als je misschien geneigd bent te denken.<\/p>\n
Bovendien: elke pessimist die de moeite neemt om zijn pessimisme uit te spreken, is in feite een optimist. Zurlini begrijpt dat. Het leven is \u00e9\u00e9n grote teleurstelling, stelt hij vast, maar in de kunst is troost te vinden, omdat de kunst het leven kan vervangen, al is het maar kortstondig.<\/p>\n
Kunst is het ontwijken van het leven, beweerde Fernando Pessoa al. Ze biedt een kans op ontsnapping \u2013 de enige kans, want ze is alles wat buiten het leven bestaat. De kunst heeft daardoor de mogelijkheid het leven tot op zekere hoogte te verklaren, om het daarmee, voor zolang het duurt, zin te geven. Dat is nodig, want de mens, arme sloeber, is tot het leven veroordeeld, en zal er dus wat van moeten maken.<\/p>\n
Films maken was Zurlini\u2019s manier om te leven, om het leven te ontwijken, en het is daarom dat elk beeld belangrijk is, elk woord, elk weggelaten detail. Ze zijn niet zomaar iets, die beelden, ze zijn alles. Want het leven mag zinloos zijn, de constatering daarvan is dat niet. De constatering verzoent ons \u2013 weer: voor korte tijd, de duur van een film \u2013 met het geconstateerde.<\/p>\n
Zurlini gebruikte graag romans als basis voor zijn films. Cronaca familiare is de verfilming van een boek van Vasco Pratolini, Il deserto dei Tartari (\u2018De woestijn van de Tartaren\u2019) is gebaseerd op een roman van Dino Buzatti, en er zijn meer voorbeelden te noemen. Il deserto dei Tartari dateert van 1976, is Zurlini\u2019s laatste film en wordt beschouwd als zijn meesterwerk. Dat is begrijpelijk, want het is een grootse film, een krachttoer.<\/p>\n
Het idee is prachtig. De jonge luitenant Drogo wordt overgeplaatst naar Fort Bastiano, aan de uiterste grens van een kennelijk immens rijk. Hij hoopt op avontuur en een snelle carri\u00e8re, maar de vijand laat zich nooit zien. Na vele jaren van oefeningen, rituelen en plichtplegingen is hij opgeklommen tot majoor en wordt hij ziek. Op het moment dat hij het fort verlaat,verschijnen dan toch de mythische Tartaren \u2013 net te laat.<\/p>\n
De film is opgenomen in de citadel van Bam, in Iran. Het moet de ideale lokatie zijn voor dit project. De citadel stond op de werelderfgoedlijst van de Unesco, maar is verwoest door de aardbeving van 2003. In Il deserto dei Tartari is ze nog in volle glorie te zien. De muren van de citadel zijn van leem gemaakt en hebben dezelfde kleur als de woestijn, waardoor het gebouw een onwerkelijk natuurverschijnsel lijkt, een luchtspiegeling. De leegte die het fort omringt, lijkt zich tot binnen de muren uit te strekken.<\/p>\n
In het fort proberen de militairen die leegte op afstand te houden. Ze houden hun diners en hun oefeningen en spreken over de Tartaren. Ooit is er, door \u00e9\u00e9n man en jaren geleden, een krijger op een wit paard gezien, en sindsdien wordt het fort op volle oorlogssterkte gehouden. De kans dat nogmaals het kanon wordt afgeschoten \u2013 het afgesproken alarmsein \u2013 wordt overigens steeds kleiner. Het afschieten van het kanon, zo wordt Drogo meermalen op het hart gedrukt, is een gewichtige beslissing, die niet licht genomen dient te worden. Als er dus iets te zien is \u2013 wat toch af en toe voorkomt: een verdachte stofwolk, lichtjes in de verte \u2013 wordt het dapper genegeerd. De verrekijkers waarmee de lichtjes kunnen worden opgemerkt, bijvoorbeeld, worden na orders van bovenaf ingenomen. Er mag nog slechts met veel zwakkere kijkers worden gewerkt. Probleem opgelost.<\/p>\n
Een kafka\u00ebske situatie, denk je eerst. De bureaucratie die een eigen leven lijkt te leiden. De regels, richtlijnen en rituelen, allemaal onbegrijpelijk en ingewikkeld, meestal belachelijk, die met grote ernst worden uitgevoerd. De schijnbare afwezigheid van een buitenwereld. Al snel besef je echter dat de zaken juist omgekeerd liggen: de formaliteiten zijn hier het laatste, het enige houvast. De hoofdpersonen gaan er weliswaar volledig in op, maar ze verdrinken er niet in. Hun onvermijdelijke ondergang wordt erdoor uitgesteld. Het leven stelt weinig voor, maar zonder constructies zoals de militairen in Fort Bastiani die in stand houden, zou het werkelijk niets zijn.<\/p>\n
Was die vaststelling \u2013 dat het leven weinig voorstelt \u2013 in La ragazza con la valigia en in Cronaca familiare nog een bron van verdriet, iets om tegen te strijden, nu lijkt Zurlini haar als een feit te hebben geaccepteerd. Elke illusie is verworpen, de zinledigheid wordt bijna blijmoedig aanvaard. De mannen in Fort Bastiano maken ervan wat ze kunnen en halen hun schouders op over de futiliteit van hun bestaan. Van peilloos verdriet is geen sprake meer, omdat er niets is om verdrietig over te zijn.<\/p>\n
Il deserto dei Tartari duurt twee en een half uur. Er gebeurt eigenlijk niets in. Maar je verveelt je geen moment. Met de kijker gebeurt hetzelfde als met luitenant Drogo: hij went aan het leven in het fort. De operette-uniformen van de officieren \u2013 voor iedere offici\u00eble gelegenheid een andere oogverblindende kleur \u2013 worden al snel normaal. Hetzelfde geldt voor de absurde redeneringen die de generaals en majoors ophangen om hun wereldvreemde besluiten te rechtvaardigen. Die besluiten zijn niet absurd, begrijp je na enige tijd, ze zijn precies zoals ze moeten zijn: volgens het boekje. Daar moet de werkelijkheid zich niet te veel mee bemoeien, want dan wordt het een rommeltje.<\/p>\n
Dat Drogo zijn kans om te vertrekken, door middel van een van de dokter losgekregen medische verklaring, uiteindelijk laat voorbijgaan, is volkomen logisch: hij wacht op de Tartaren. Hij kan niet anders, want er is geen leven buiten Fort Bastiano, niet alleen zo ver als de woestijn reikt, maar in het algemeen. Een enkele keer valt het woord \u2018familie\u2019 in de gesprekken tussen de militairen, maar erg ge\u00ebmotioneerd raken ze er niet van. Na de openingssc\u00e8ne, waarin Drogo afscheid neemt van zijn verloofde alvorens te vertrekken naar \u2018de meest aristocratische voorpost van het rijk\u2019, komt er dan ook geen enkele vrouw meer voor in Il deserto dei Tartari. Het draagt bij aan de vervreemding en aan de ijzeren logica van het verhaal.<\/p>\n
Naast een overdonderend mooie lokatie kent Il deserto dei Tartari een indrukwekkend aantal bekende acteurs. Drogo wordt gespeeld door Jacques Perrin, alweer als de bleke aristocratische jongeling die in deze drie films wel als Zurlini\u2019s alter ego beschouwd mag worden. Daarnaast zijn er kleinere hoofdrollen van bijvoorbeeld Jean-Louis Trintignant en Max von Sydow \u2013 de lijst is langer.<\/p>\n
Alle personages gaan uiteindelijk ten onder aan de dreiging die de steeds maar uitblijvende komst van de vijand oplevert. De een pleegt zelfmoord, anderen, zoals Drogo, bezwijken onder de mysterieuze ziekte die in het fort rondwaart en waarvoor niemand een verklaring heeft. Of het plichtsbesef, tegelijk het enige dat de mannen op de been houdt, blijkt fataal, zoals in de prachtige sc\u00e8ne waarin een voorgenomen expeditie om een vlag op een heuveltop te plaatsen ondanks een zware sneeuwstorm toch doorgang vindt.<\/p>\n
Zo wordt Fort Bastiano een symbool voor het leven zelf: een tegen alle gezond verstand in volgehouden illusie. En als aan het eind de Tartaren dan toch komen, in brede rijen aanstormend over de zandheuvels, ben je zover gekomen: je gelooft het niet. Het is niet toevallig dat de doodzieke Drogo er niet in slaagt om de langverwachte vijand te zien te krijgen. Hij hijst zich uit zijn bed, sleept zich naar buiten, maar stort in elkaar zodra hij de verrekijker naar zijn ogen heeft weten te brengen.<\/p>\n
Als de Tartaren bij het nog maar half bemande fort aankomen, wordt de aanval niet getoond. De camera blijft bij de glimlachende Drogo, die in een rijtuig wordt weggevoerd. De Tartaren bestaan niet.<\/p>\n
Het retrospectief \u2018De vergeten films van Valerio Zurlini\u2019 is deze maand te zien in diverse filmtheaters. Voor informatie: www.filmhuisdenhaag.nl, www.filmmuseum.nl, www.hoogt.nl, www.lantarenvenster.nl, www.plazafutura.nl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Het leven is een grote teleurstelling, maar toch moeten we liefhebben. Dat is de strekking van de films van de vergeten Italiaanse regisseur Valerio Zurlini, aan wie deze maand een retrospectief wordt gewijd.<\/p>\n","protected":false},"author":3380,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[2921],"acf":[],"author_name":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123639"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=123639"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123639\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"AndorT","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/3380"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=123639"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=123639"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=123639"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}