Op het laagtepunt van de Franse Revolutie, eind 1793 en de eerste helft van 1794, maakte Robespierre de Notre Dame in Parijs tot een \u2018Tempel van de Rede\u2019, compleet met een heuse godin in de persoon van de vermaarde operazangeres Candeille. Daarna, in juni 1794 organiseerde hij een groot feest in de Tuilerie\u00ebn ter ere van de Rede, het \u2018Etre Supr\u00e8me\u2019. Er werd een \u2018Eredienst van de Rede\u2019 gehouden, er klonken bombastische toespraken, er werden hymnen geschreven en allegorische schilderijen voor gemaakt. \u2018Intussen werkte de guillotine met een ongekende snelheid,\u2019 zoals de geschiedschrijving vertelt, om de vijanden van Robespierre een kopje kleiner te maken.<\/p>\n
Tot het aantreden van Robespierre stond de Rede voor nadenken, onderzoek, nieuwsgierigheid, kosmopolitisme, onbevangen aandacht en kritische analyse. Daarmee kwam de achttiende eeuw in de geschiedenisboeken als de glorieuze Eeuw van de Rede. Had de \u2018Eredienst van de Rede\u2019 van Robespierre iets te maken met de Rede van de filosofen? Ja en nee. Nee, want de echte vertegenwoordigers van de achttiende eeuwse Rede en Verlichting, zoals Diderot, Montesquieu of Voltaire, moesten niets van welke eredienst ook hebben, laat staan van de guillotine (die was ook nog niet uitgevonden, dat gebeurde pas 1792). En ja, want de Eredienst van de Rede was weliswaar een pervertering van alles wat de weldenkende filosofen de afgelopen honderd jaar hadden bepleit, maar kennelijk was het verkrachten van de Rede wel mogelijk. De Rede kon kennelijk in rationalistische bruutheid en scherpslijperij veranderen als er niet kritisch en sensibel mee omgesprongen werd.<\/p>\n
Robespierre maakte van de rede ongezouten rationalisme door louter systematisch, objectief, al te consequent en met oogkleppen te werk te gaan. Een vijand was een vijand. Hij dacht en bedreef politiek zonder gevoel en zonder mededogen, alles zogenaamd ten behoeve van de nieuwe vrijheid van de Franse burgers. Had Rousseau, zijn filosofische leermeester, in Het sociaal contract niet geschreven dat de mensen desnoods gedwongen moesten worden tot vrijheid? Een maand na de Eredienst hadden de leden van de Conventie genoeg van Robespierre: hij belandde zelf onder de guillotine.<\/p>\n
Robespierres groteske Eredienst van de Rede en zijn eigen onthoofding was het dramatische einde van de Eeuw van de Rede. Het geval \u2018Robespierre en de Rede\u2019 kan als voorbeeld dienen voor de verschrikkingen waartoe rationalisme kan leiden wannneer het uit de sfeer van de wetenschap (waar het functioneel is) wordt overgeplant naar het politieke en culturele leven. Rationalisme in de politiek heeft het systeemdenken voortgebracht en het systeemdenken heeft gezorgd voor de politieke bouwwerken die bekend staan als \u2018ideologie\u00ebn\u2019 (communisme, fascisme, nationaal-socialisme), hecht samenhangende maatschappij- en wereldbeelden waar het echte, geleefde leven niet meer aan te pas kwam. Het leven was ondergeschikt aan het systeem. Minder onheilbrengende uitvloeisels van het rationalisme werden het a-culturele bureaucratische, instrumentele en louter economische denken.<\/p>\n
De Romantiek, de opvolger van Rede en Verlichting aan het eind van de achttiende eeuw, was de beweging die de andere kant van het verstand nieuw leven inblies: het gevoel, het persoonlijke, het zieleleven en de subjectieve geest namen de plaats in van de logica, het objectieve en het systematische. De Romantiek was een reactie op Rede en Verlichting, een welkome correctie op de gebieden waar de Rede was veranderd in grof rationalisme. Maar net als de Verlichting had (en heeft) ook de Romantiek zijn duistere kanten, want allerlei bedenkelijke politieke en culturele stromingen beriepen zich erop. Er ontstonden romantische cultussen, romantische dweperij werd een begrip en de mist op de schilderijen van Caspar David Friedrich was terug te zien in menige romantische geest.<\/p>\n
In de loop van de negentiende, maar vooral de twintigste eeuw, doken denkers en schrijvers (Nietzsche, Thomas Mann, Ter Braak) op die het beste van de Verlichting en het beste van de Romantiek met elkaar wilden verbinden. Wie Verlichting en Romantiek met elkaar in verband brengt krijgt verstand met gevoel – en gevoel met verstand. Kennis van gevoelens en verlangens gecombineerd met kritisch denken leidt ertoe dat het persoonlijke en algemene in een evenwichtige verhouding kunnen komen te staan. Zo ook met het subjectieve en het objectieve, het detail en het geheel. Met de Verlichting komt het kritisch nadenken tot zijn recht, met de Romantiek krijgt het onvoorziene, ongerepte en ongevormde de ruimte.<\/p>\n
De Romantiek is een ander woord voor de plaats in je hoofd waarin iets kan opkomen, wat dan ook. Romantiek staat voor wat nog niet in cultuur is gebracht: idee\u00ebn, impulsen, verlangens, suggesties, gevoelens, intu\u00efties, emoties. De Verlichting staat dan voor de beoordeling, doordenking en vormgeving van dit ongerepte. Maar de Verlichting, het denken, brengt zelf ook van alles voort. Wanneer het denken te systematisch en onvruchtbaar rationeel wordt, is daar de Romantiek met zijn gevoelige instrumentarium om de nodige correcties aan te brengen.<\/p>\n
In zijn onafscheidelijke hoedanigheid (dat wil zeggen: elkaars extremiteiten corrigerend) is het duo Verlichting en Romantiek de afgelopen twee eeuwen in meer of mindere mate op de achtergrond te vinden in de politieke en culturele stromingen die niet extremistisch, fundamentalistisch of absolutistisch zijn. Er zit veel Verlichting en Romantiek in de democratie, de vrijheid van meningsuiting, godsdienstvrijheid, de vrijheid van vergadering en, natuurlijk, in kunst en cultuur.<\/p>\n
Wie van mening is dat er flink wat romantiek in lichaam en geest zit (en moet zitten, wil er sprake zijn van oorspronkelijkheid, creativiteit, inventiviteit, onbevangenheid, originaliteit), zal er rekening mee houden dat bij mensen ook religieuze gevoelens kunnen opduiken, net zoals erotische of esthetische gevoelens. Gevoelens, verlangens, emoties, aanvechtingen en neigingen behoren nu eenmaal tot het persoonlijke, vrije en ongerepte veld waarin zich van alles kan voordoen. Het is aan de bezitter van dat speelveld om er mee te doen wat hij wil.<\/p>\n
Ook al weet ik zelf niet of nauwelijks wat religieuze gevoelens zijn, de consequentie van mijn erkenning van het bestaan van het romantische meer aan mogelijkheden van mensen om aan iets bovenmenselijks en metafysisch te geloven, is dat ik me tamelijk lankmoedig opstel ten aanzien van dat feit. Als het niet zo aanmatigend zou klinken, zou ik zeggen dat ik tolerant ben: ik vind het wel best, vind het zelf een pluspunt dat mensen doen waar ze zin in hebben, zolang \u2018ze andere mensen geen last bezorgen\u2019. Deze lankmoedigheid heeft tot gevolg dat ik geen militante athe\u00efst ben als Michel Onfray in Atheologie. De hoofdzonden van jodendom, christendom en islam, hoewel hij, afgezien van het eindeloos herhalen en tamboereren op dezelfde argumenten, meestal gelijk heeft in zijn kritiek op de tirannieke en eenkennige aard van de monothe\u00efstische religies. Wetend hoe onverbeterlijk romantisch mensen zijn, heb ik geen aanvechtingen om zo systematisch tegen religie in het algemeen tekeer te gaan. In de cultuurfilosofische wandelgangen ben je dan een pluralist. Wanneer ik bovendien mijn eigen ongelovige gelijk niet op de spits drijf, hoezeer ik daar ook van overtuigd ben, zou ik ook nog tot de relativisten horen.<\/p>\n
Hoe graag ik ook een pluralist ben die van alles het bestaanrecht erkent, in werkelijkheid blijkt het een uiterst kritisch pluralisme. In Ongewenste goden, een verzameling essays over de publieke rol van religie in Nederland onder redactie van Marcel ten Hooven en Theo de Wit, schrijft Ten Hooven dat de omgang van liberalen als Hirsi Ali en Bolkestein met religie laat zien dat zij ervan overtuigd zijn \u2018dat de dominante seculiere cultuur van deze tijd het hoogste ontwikkelingsstadium is.\u2019 Het is de vraag of het woord \u2018dominant\u2019 hier wel zo goed gekozen is, want van dat woord gaat toch de sterke suggestie uit dat er met onrechtmatige dwang te werk wordt gegaan. Paul Cliteur schrijft in zijn bijdrage aan het boek dat het opinieklimaat in Nederland nu juist zo is dat religiekritiek \u2018als ongepast wordt afgedaan.\u2019 Dan kan de seculiere cultuur niet echt dominant zijn.<\/p>\n
Ten Hooven gebruikt het woord \u2018dominant\u2019 omdat in Nederland van orthodoxe gelovigen (zoals moslims) wordt verlangd dat zij zich aanpassen aan \u2018onze\u2019 cultuur. Het is, schrijft Ten Hooven, \u2018geen tweezijdig proces\u2019. Daarmee gaat hij er kennelijk zonder meer van uit dat een \u2018tweezijdig proces\u2019 mogelijk is. De Nederlandse cultuur zou dan iets minder Nederlands moeten worden, en de cultuur van de moslims iets minder islamitisch.<\/p>\n
Dit \u2018tweezijdige proces\u2019 is alleen mogelijk als de moslims de koran minder serieus nemen dan ze doorgaans plegen te doen. Ze moeten wat daar staat niet meer zo letterlijk nemen, want in de koran staat bijna op elke pagina dat het samenleven met andere geloven, laat staan met ongelovigen, onmogelijk is. In het bijzonder ongelovigen worden aan de lopende band naar de hel en de verdoemenis gezonden: \u2018Zij die ongelovig zijn en Onze tekenen loochenen, zij zijn het die in het hellevuur thuishoren\u2019 (5:10). De God van de moslims is voor het doen van de Nederlandse ziel ook wel erg machtig: \u2018God bestraft wie Hij wil en Hij vergeeft aan wie hij wil. God is almachtig.\u2019 En het is de vraag of moslims christenen en joden wel verdragen wanneer in de koran staat: \u2018Jullie die geloven! Neemt de joden en de christenen niet als medestanders. Zij zijn onderling medestanders\u2019 (5:51). In 5:69 staat dat de joden en christenen \u2018niets te vrezen\u2019 hebben wanneer ze maar \u2018deugdelijk handelen\u2019. Gelukkig maar.<\/p>\n
Uit de bijbel kun je dezelfde soort onverdraagzame citaten halen. Maar de lezers van de bijbel hebben geleerd wat er staat niet ze letterlijk te nemen. Deden ze dat wel dan was er nooit een eind gekomen aan de godsdienstoorlogen. Christenen zijn dus een beetje hypocriet. Maar een beetje praktische hypocrisie is heel gezond voor het samenleven. Dat neemt niet weg dat het nog geregeld tot misverstanden leidt wanneer iemand onbevangen de koran, de bijbel of de thora leest en dan stuit op de afschuwelijkste uitsluitingen van andersdenkenden, of het aanzetten tot moord en doodslag.<\/p>\n
Zonder gebruiksaanwijzing waarin staat dat het allemaal niet zo\u2019n vaart loopt, zijn die zogenaamd heilige boeken eigenlijk niet te lezen. Guus Kuijer heeft gelijk wanneer hij in Hoe een klein rotgodje God vermoordde ironisch-eufemistisch schrijft dat het hem verstandig lijkt \u2018dat joden, moslims en christenen serieus onderzoeken of er misschien in hun Heilige Schrift teksten staan die boosaardigheid bevorderen.\u2019 Waarna hij de geweldadige doopceel van die heilige geschriften licht, van handafhakkerij bij diefstal, tot het in de as leggen van hele steden omdat er \u2018ongeloof\u2019 is geconstateerd.<\/p>\n
Het is dus jammer, maar zolang de moslims de joden, christenen en ongelovigen niet als \u2018medestanders\u2019 in het leven beschouwen valt er niet te denken aan Ten Hoovens \u2018tweezijdig proces\u2019 van aanpassing. Tot zolang zullen de moslims, of welke autarkische of protectionistische religie ook, zich moeten aanpassen aan de al dan niet \u2018dominante seculiere cultuur\u2019 in het gastland. Een oplossing zou de al genoemde christelijke hypocrisie kunnen zijn, ook wel \u2018islam \u00e0 la carte\u2019 genoemd, waarbij de koran selectief gelezen wordt.<\/p>\n
De positie van de islam, en zeker van de orthodoxe islam, in West-Europa is niet eenvoudig. De christenen hebben ruim de tijd gehad om hun hypocrisie te ontwikkelen en te verfijnen; ze lezen de Bijbel, tenslotte een boek uit het begin van de jaartelling en met vele auteurs, niet meer zo letterlijk. De moslims kunnen nu moeilijk even openlijk gaan verklaren dat ze de koran voortaan niet meer zo serieus nemen. Misschien zouden moslimgeleerden met enig gezag kunnen verklaren dat die harde taal alleen maar \u2018bij wijze van spreken\u2019 was, en dat het een tekst is uit de zevende eeuw na Christus, met een hele andere context.<\/p>\n
Marcel ten Hooven is met zijn suggestie dat het om een \u2018tweezijdig proces\u2019 zou moeten gaan tussen Nederland en de moslims een ware relativist. Hij wil water in de wijn doen van zijn eigen cultuur en overtuiging. Maar hij kan er allerminst zeker van zijn dat de moslims dat ook doen. Je hoort nooit over een samenkomst van imams waarin zij de dogma\u2019s van de koran aan de nieuwe tijd aanpassen. De betonnen onveranderlijkheid van het heilige woord is juist het probleem. Het is een beetje vreemd dat Ten Hooven schrijft dat \u2018moslims de zondebok van deze tijd dreigen te worden\u2019, terwijl je ook zou kunnen verdedigen dat de goedwillende moslims juist hevig worden gepamperd en gesubsidieerd. Jammer is ook dat nog zoveel moslims onduidelijkheid laten bestaan over hun loyaliteit, zeker wanneer zich weer een terroristische actie heeft voorgedaan.<\/p>\n
De orthodoxe islam die, de letter van de koran volgend, ongelovigen, joden en christenen niet als medestanders in het leven beschouwt, behoort eigenlijk tot de wereld van de duistere Romantiek. Zoals de harde, rationalistische kanten van de Verlichting door de Romantiek werden gecorrigeerd, zo zou de zwarte Romantiek van de islam nu heel goed een broederlijke correctie kunnen gebruiken van de Verlichting, de rede en het kritische denken.<\/p>\n
De heidenen, de verlichte christenen en andere denominaties zouden op hun beurt bereid moeten zijn in te zien dat de islam eigenlijk net zoiets is als het christendom: ook al worden ze met \u00e9\u00e9n naam aangeduid, het is een heel divers gezelschap. Het kost enige moeite tot je door te laten dringen dat extremisten als Mohammed B. en Samir A. niet d\u00e9 islam kunnen vertegenwoordigen, zoals Ten Hooven terecht zegt. Ook al zeggen ze het niet openlijk, de meeste moslims nemen de koran al niet zo letterlijk. Ze zijn daarmee net als veel christenen: praktisch ingestelde hypocrieten.<\/p>\n
Moslims en christenen hoeven niet bang te zijn dat ze de enige hypocrieten op de wereld zullen zijn. Ik ben net zo\u2019n hypocriet, en alle humanisten en vredelievende heidenen met mij. Christenen en moslims beschouw ik als normale medestanders in het leven, terwijl ik ze, als ik de letter van mijn ongelovigheid zou volgen, natuurlijk niet helemaal serieus kan nemen: ze geloven in een God die ergens in de kosmos Almachtig zit te zijn, met een zoon die zegt dat het brood op tafel zijn lichaam is, en die na drie dagen uit de dood zou zijn opgestaan. Terwijl het de natuurlijkste zaak van de wereld is dat je lichaam na je dood tot stof vergaat, geloven zij nog in een prolongatie in de vorm van een leven na de dood. Het geloof aan zulke onaardse zaken is nog springlevend, vandaar dat het vreemd is dat Ger Groot in zijn boek Het krediet van het credo beweert dat religie helemaal geen zaak meer is van de hemel, maar van de aarde: God en de hemel hebben plaats gemaakt voor de ontnuchterde wereld van rede en wetenschap. Dat is een intrigerende bewering, maar de revival van de religie in grote delen van de wereld betekent dat het met die ontnuchtering wel meevalt. Groot gaat ervan uit (duidelijk met moeite) dat de secularisering in de wereld voortgaat. Hij ziet het als een onvermijdelijk experiment, en vraagt zich af of de mensheid wel zonder absolute instantie kan.<\/p>\n
Alles heeft zijn grenzen, dus ook de hypocrisie. De onverbeterlijke romantische inborst van mensen mag van alles mogelijk maken, tot het geloof in het onmogelijke, er is een grens aan het relativeren. De bereidheid om de eigen zekerheden te relativeren kan niet zo ver gaan dat een van de waardevolste erfenissen van de Verlichting, Kants oproep tot mondigheid en het gebruiken van het eigen verstand, weggerelativeerd wordt. Dick Pels noemt die grens aan het relativisme in een artikel over de rol van religie \u2018kritisch relativisme\u2019(zie www.waterlandstichting.nl). In het kritisch relativisme zijn Verlichting en Romantiek allebei terug te vinden. Geloven, best als het dan moet, maar elk geloof dat niet op vrijwilligheid en persoonlijke verantwoordelijk is gebaseerd en dat vraagt om onvoorwaardelijke gehoorzaamheid en onderworpenheid, behoort tot de zwarte Romantiek. Daar spookt het.<\/p>\n
Michel Onfray, Atheologie, Mets & Schilt, \u20ac 20,\u2013. Marcel ten Hooven & Theo de Wit, Ongewenste goden, SUN, \u20ac 21,90. Guus Kuijer, Hoe een klein rotgodje God vermoordde, Athenaeum-Polak & Van Gennep, \u20ac 13,50. Ger Groot, Het krediet van het credo, SUN, \u20ac 17,50<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Het geloof is terug van weggeweest. Militante athe\u00efsten tamboereren weer als vanouds op hun grote gelijk. Anderen roepen juist op tot aanpassing aan de nieuwe gelovigen, vaak moslims. Een pleidooi voor kritische lankmoedigheid: tolerantie die duurt zolang mondigheid en autonomie niet in gevaar zijn.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123469"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=123469"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123469\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=123469"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=123469"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=123469"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}