Psychiater en psychoanalyticus<\/p>\n
Mooij publiceerde over het grensgebied van psychiatrie, psychoanalyse en filosofie onder meer Psychoanalytisch gedachtegoed. Een modern perspectief (2002) . Onlangs verscheen een herziene uitgave van De psychische realiteit. Over psychiatrie als wetenschap (1988)<\/p>\n
Freud is een klassiek denker geworden. Zijn invloed is nog steeds enorm. Niemand in Nederland zweert nog bij Freuds stellingen over dromen of de psychoseksuele ontwikkeling van kinderen, maar iedereen is \u2013 bewust of onbewust \u2013 be\u00efnvloed door zijn manier van denken. Thema\u2019s als het narcisme, de verlating, het kind in de volwassene en het psychische trauma zullen niet gauw uit het collectieve bewustzijn verdwijnen. Daarvoor zijn zij te diep geworteld.<\/p>\n
Freud heeft als geen ander de subjectieve belevingswereld onderzocht. Volgens hem heeft ieder mens een unieke innerlijke beleving. Freud gebruikte een eenvoudig model: de mens is een driftwezen met tegenover zich de cultuur. Dat samenlevingsverband, de maatschappij, cre\u00ebren wij om onze agressieve en libidineuze driften in te tomen. Maar de maatschappij met haar normen en waarden botst met onze natuurlijke neigingen. En dus ontstaan er conflicten in \u00adieder van ons. De meeste driften zijn sociaal niet geaccepteerd en worden door middel van verdringing in het onbewuste opgeslagen. Dat gebeurt al in de kindertijd, de periode waarin de belangrijkste fundamenten voor de persoonlijkheid en het sociaal functioneren worden gezet. Ook die verdrongen herinneringen manifesteren zich in ons gedrag. Ieder mens wordt aldus gevormd door zijn unieke ervaringen en bekijkt zichzelf en de omgeving door een subjectieve bril. De mens is zoals hij geworden is, luidt de grondgedachte van de psychoanalyse nog steeds.<\/p>\n
Als geneeskundestudent was ik sterk onder de indruk van het idee dat er twee werkelijkheidsbenaderingen zijn: de natuurwetenschappelijke en \u2018een andere\u2019. Water is H2O maar ook iets heel anders. Een levensnoodzaak \u00e9n levensbedreigend. Het menselijk lichaam is een grote fabriek, maar is ook nog iets anders. Dat \u201candere\u201d vond ik spannend. Mijn keuze voor de psychiatrie lag voor de hand. En daarbinnen ook de keuze voor de psychoanalyse met Freud als grondlegger, die de belevingskant sterk benadrukt.<\/p>\n
Een gewetenloze charlatan, zo wordt Freud nogal eens afgeschilderd. Ik vind dat oppervlakkig en onjuist. Kritiek op zijn persoon en werkwijze is natuurlijk goed mogelijk. Dat is geen reden om zijn gedachtegoed te ridiculiseren. Toegegeven, Freud ging ver, vooral voor zijn tijd. De psychiatrie was toen, net als nu, biologisch. Daar past de persoonlijke belevingswereld van een pati\u00ebnt niet in. Maar Freud g\u00edng zo ver omdat hij de empirische psychiatrie te eenzijdig vond en de belevingswerkelijkheid erin wilde voegen. Natuurlijk is veel van wat hij dacht en schreef tijdsgebonden. Maar zijn idee van de psychische realiteit is nog lang niet uitgeput.<\/p>\n
Voel je je even neerslachtig, slik dan snel \u00adantidepressiva. Overal moet in een hand\u00adomdraai een oplossing voor zijn. We streven naar \u201conmiddellijkheid\u201d. Dat wat we willen, moet hier en nu gebeuren. We zijn gericht op het beheersen en controleren van onszelf en onze omgeving. De wereld is maakbaar en transparant, zo is de opvatting. Maar mensen zijn gecompliceerd, ze worden gevormd door hun verleden en hebben conflicten. Het is niet alleen hun hormoonhuishouding of genenpakket dat hen leidt, zoals het naturalisme verkondigt. Volgens de psychoanalyse heeft een mens keuzevrijheid. Je bent zelf verantwoordelijk voor de manier waarop je je \u00adleven inricht. Een dik iemand heeft aanleg om dik te worden, een alcoholist is verslavingsgevoelig. Er zijn ontelbare dingen waarvoor je aanleg moet hebben, maar het is onzin te zeggen dat de ellende je allemaal overkomen is. Tijdens een behandeling bekijk ik: hoe staat mijn pati\u00ebnt in het leven, waar komt bepaald gedrag vandaan? De psychoanalyse biedt een tegenwicht aan het biologische determinisme van nu. Het focust op je eigen en andermans verantwoordelijkheid.<\/p>\n
Een psychische stoornis is niet altijd het gevolg van een lichamelijk mankement. Sommige stoornissen, zoals schizofrenie en ADHD, zijn biologisch. Die moeten behandeld worden aan de hand van medicatie. Maar bij lichte stoornissen, zoals persoonlijkheidsstoornissen, kan psychoanalyse werken. De dwangmatige, vermijdende en theatrale persoonlijkheden bijvoorbeeld, hebben hun oorsprong in het separatie\u00adproces dat je als kind doormaakt.<\/p>\n
Als kind maak je je los van je ouders om een eigen identiteit te ontwikkelen. Als je ouders te weinig ruimte geven of te veel afstand scheppen, wordt dit proces verstoord. Dat kan van invloed zijn op de contacten die je later aangaat en de manier waarop je in het leven komt te staan. Die onafhankelijkheid is dus belangrijk voor de psychische gezondheid en het maatschappelijk functioneren. Om autonoom maar niet ego\u00efstisch te worden, is een goede afstand nodig tussen ouder en kind. Het kan dus \u00adzinvol zijn om terug te gaan naar de kindertijd. Daar ligt vaak de basis van een probleem.<\/p>\n
Een delinquent kan het niet op zijn slechte jeugd gooien. Het is een misvatting dat Freud en de psychoanalyse een sociaal determinisme vertegenwoordigen. Die delinquent is toch zelf betrokken geweest bij zijn jeugd? Natuurlijk heeft zijn omgeving een verantwoordelijkheid in de opvoeding gehad. Maar het is nooit puur de omgeving die iemands handelen bepaalt. Het is gevaarlijk de eigen verantwoordelijkheid van mensen weg te nemen.<\/p>\n
De psychiatrie is menselijker geworden door de psychoanalyse. Ik heb nog schizofrene \u00adpati\u00ebnten meegemaakt die de hele dag in een dwangbuis rondliepen, stijf van de \u00admedicatie. Door de psychoanalyse is er veel meer aandacht ontstaan voor de belevingswereld en de levensgeschiedenis van pati\u00ebnten. Nieuw was ook de band die tussen de behandelaar en de psychoanalyticus ontstaat. Het vertrouwen en de bereidheid om te praten is van essentieel belang bij psychoanalyse. Daarvoor is een duurzame relatie nodig. Dat is niet helemaal van deze tijd, waarin alle banden opzegbaar zijn, maar zinvol is het zeker.<\/p>\n
De psychoanalyse was en is absoluut nodig. In de jaren zeventig waren de therapeutische pretenties hoog en liepen sommige psychoanalytici liepen naast hun schoenen. Dat heeft het vakgebied geen goed gedaan. Net als in de tijd van Freud is de psychiatrie nu weer naturalistisch. Er zijn daardoor heel veel vorderingen gemaakt, denk aan de psychofarmaca en de neurowetenschappen. De psychiatrie wil nu weer een harde medische wetenschap zijn. Dat is zij ook en daar is niets mis mee. Maar daarnaast zou zij moeten openstaan voor de subjectieve dimensie. De psychiatrie is naar mijn idee een gemengde wetenschap. De psychoanalyse is nodig om haar menselijk te maken.<\/p>\n
De psychoanalyse is in crisis. Zij past niet in de huidige psychiatrie en de \u2018focusgerichte\u2019 maatschappij. Het doel van psychoanalyse is inzicht krijgen in de eigen subjectieve wereld. Het stramien van waaruit je jezelf en anderen tegemoet treedt. Het gaat niet om de bestrijding van klachten, maar om dieper liggende factoren. Als je last hebt van slapeloosheid, kun je slaappillen nemen. Ben je depressief, dan zijn er antidepressiva. Het is heel goed dat die er zijn.<\/p>\n
Maar je kunt je ook afvragen: waarom put ik mij zo uit dat ik depressief word? Waar komt die stress vandaan? Onbewust speelt er blijkbaar iets. Het gaat om wat je verdrongen hebt, waar je niet te lang bij wilt stilstaan. Door je zo vrij mogelijk uit te spreken over je verleden en je levenspatroon, wordt de importantie van die ervaringen duidelijker en verruim je je blik. Dat praten, zonder de klachten direct te bestrijden, heeft iets on\u00adgerichts. Gedrag en de manier waarop je je tot dat gedrag verhoudt, zijn moeilijk meetbaar. Daarom is er veel kritiek op de psychoanalyse en heeft ze het moeilijk in deze door genen gedomineerde tijd. Maar de psychoanalyse moet niet als toetsbare theorie worden gezien, het is een referentiekader.<\/p>\n
Afstand nemen leidt tot meer innerlijke \u00adbeschaving. Als je erkent dat \u2018het vreemde\u2019 niet alleen in de ander zit, maar ook een beetje in jezelf, ontwikkel je respect. Dat respect wordt belichaamd in de representatieve democratie en mensenrechten, en zou tot een beschaving in het publieke debat kunnen leiden. Mensen moeten niet overal bovenop willen duiken. De burger moet niet bediend worden en de politiek moet de burger niet meteen willen dienen. De afstand ertussen, de kloof waar iedereen het steeds over heeft, die is goed. De driften moeten gekanaliseerd worden door de cultuur, om in de terminologie van Freud te spreken. Anders ontstaat er een puur ego\u00efsme, een onmiddellijke behoeftebevrediging zonder naar de redelijkheid ervan te kijken. Chaos en paniek alom. Maar het laagje beschaving is niet populair en kan dat ook niet zijn. In dat opzicht ben ik een echte freudiaan: ik geloof dat er \u00adonbehagen is in de cultuur en dat beschaving een dun laagje is dat de driften nauwelijks in toom houdt.<\/p>\n
De psychoanalyse is uit de mode geraakt, maar dat is niet de doodsteek. Op een gegeven moment zal de maatschappij de psychische realiteit meer accepteren. Er komt dan een tegenbeweging op deze maakbare, naturalistische tijd. Die zal dan ook doorwerken in de psychiatrie. Ik proef nu al iets van een kentering. Tot voor kort ging men prat op een psychiatrie zonder biografie. Maar het jaarlijkse congres van de Vereniging voor Psychiatrie was dit jaar gewijd aan de levensloop. Er is meer besef van de beperkingen van een louter naturalistische psychiatrie, het triomfalisme is naar mijn gevoel minder. De psychoanalyse vormt een remedie tegen de eenzijdigheid en kan meer diepgang in de problematiek bieden. Zij is niet concurrerend ten opzichte van de huidige benadering, maar aanvullend. De beleving en levensgeschiedenis zijn belangrijk. Mensen zijn niet transparant, dingen hoeven niet kort en krachtig, het leven is ingewikkeld. Je moet diep graven om ergens te komen. Het idee van de psychische realiteit, onbewust en bewust, zal altijd blijven bestaan. Dat is de erfenis van Freud.<\/p>\n
Antoine Mooij<\/p>\n
1944 geboren in Hardenberg<\/p>\n
1962-1970 studie filosofie en geneeskunde in Utrecht<\/p>\n
1970-1975 specialisatie psychiatrie<\/p>\n
1973-1979 opleiding psychoanalyticus<\/p>\n
1975-1995 als psychoanalyticus verbonden aan het Psychoanalytisch Instituut Utrecht\/Nederlands Psychoanalytisch Instituut<\/p>\n
1980-2004 als psychiater verbonden aan het Pieter Baan Centrum<\/p>\n
1988-2004 bijzonder hoogleraar forensische psychiatrie in Groningen<\/p>\n
Vanaf 1996hoogleraar forensische psychiatrie in Utrecht<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Honderdvijftig jaar geleden werd Sigmund Freud geboren, de grondlegger van de psychoanalyse. Die verkeert nu in een diepe crisis. Maar professor Antoine Mooij blijft erbij: \u2018Zonder psychoanalyse is er geen menselijke psychiatrie mogelijk.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Carolina Lo Galbo","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123333"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=123333"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123333\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carolina Lo Galbo","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=123333"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=123333"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=123333"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}