Opera<\/p>\n
Ik ben gestorven op de eerste lentedag van het jaar. Ik herinner me dat ik het zonlicht door de luxaflex naar binnen zag vallen \u2013 de dagen daarvoor had het alleen maar geregend- en dat er stofjes in de kamer dansten. Toen veranderde het licht, het werd zachter van kleur, en niet alleen de stofjes maar alles om mij heen in de kamer kwam los van de grond. Een oranje vaas met bloemen viel om, en dat was het dan: ik was dood en ik deed mijn ogen open.<\/p>\n
Ik wandelde door een park met hoge bomen en sneeuwklokjes in het gras. Aan de rand van het park stond een groot huis met een bordes. De deur stond open. Ik beklom de trap en liep naar binnen. Een man aan de balie begroette me en schreef mijn naam in een groot kasboek. Meer mensen kwamen binnen, jong, oud, verwonderd, maar allen kalm. Er klonken belletjes, alsof ergens een arrenslee rondreed. We werden doorverwezen naar een wachtkamer.<\/p>\n
Daar vertelden ze dat we moesten kiezen. Een herinnering aan \u00e9\u00e9n moment in ons leven waarop we diep gelukkig waren geweest. Drie dagen kregen we de tijd. Dan zouden de medewerkers in het huis die herinnering in sc\u00e8ne zetten en filmen \u2013 met alles, de weersgesteldheid, het landschap, de mensen, de voorwerpen, precies zoals het was geweest. Terwijl ons verfilmde geluksmoment voor ons zou worden afgedraaid, zouden we het huis verlaten en het hiernamaals betreden. De beelden voor altijd op ons netvlies gebrand.<\/p>\n
Ik piekerde drie dagen. Steeds als ik dacht de goede herinnering te hebben gevonden, werd ik besprongen door twijfel, vrees. Werd het de herinnering aan mijn kind dat voor zijn plezier Bach met gekruiste handen speelde? Werd het de man die zo veel jaren geleden mijn hart brak door de manier waarop hij naar de lucht keek? Werd het de ballon op de kermis met mijn moeder? Het spel met de schoenen? De geur van het bos in de nacht?<\/p>\n
Ik kon niet kiezen. Elke keuze voor \u00e9\u00e9n bepaald moment leek andere momenten te kort te doen. Wat als ik koos voor de zoon en niet de vader? Voor de vlaag van opperste verliefdheid en niet de langdurige liefde? Voor het bos, voor de schoenen in plaats van de vader of moeder? Het geluk verdween door die twijfels, het bladderde af. En wat zei dat over mij?<\/p>\n
Er was nog iets. Iets wat David Byrne in het liedje \u2018Heaven\u2019 keer op keer smartelijk had bezongen. \u2018When this kiss is over, it will start again, it will not be any different, it will be exactly the same\u2019. Hoe wenselijk, hoe angstig was het als het allermooiste altijd alleen maar het allermooiste bleef? Kiezen hield in dat je altijd dat ene geluksmoment op je netvlies zou blijven zien, en als het was afgelopen begon het opnieuw. Alsof het leven maar uit \u00e9\u00e9n soundbite had bestaan van everlasting geluk. Gruwelijk? Jazeker.<\/p>\n
Zou \u00fa kunnen kiezen? En zo ja, wat zou u kiezen?<\/p>\n
In 2004 maakte de Japanse regisseur Hiro\u00adkazu Kore-Eda de film Nobody Knows.<\/p>\n
Nobody Knows was een traag uitgesponnen, op ware gebeurtenissen berustend verhaal over vier jonge kinderen in Tokyo die door hun moeder in de steek worden gelaten. De vier kinderen proberen zo goed en zo kwaad als het gaat hun hoofd boven water te houden in een huis waar ze officieel niet mogen wonen.<\/p>\n
De film kende een aantal wonderschone, verstilde fragmenten en \u00e9\u00e9n extreem dramatische, als het jongste zusje sterft aan de gevolgen van verwaarlozing. Nobody Knows was prachtig, ondanks het zware onderwerp. Kore-Eda toonde zich een empathische filmer met aandacht voor de intieme kinderrituelen, die hij afzette tegen het verglijden van de seizoenen en de typische problemen van het leven in een miljoenenstad als Tokyo. Nergens werd de film zwaar. Nergens werd een moreel oordeel uitgesproken. Nergens werd sentimenteel gedaan.<\/p>\n
Toch miste er iets. Noem het een ambivalente aanpak of een gelaagdheid waardoor je door moest denken. Iets dat ervoor zorgde dat je ziel werdsamengeperst als in een notenkraker. Iets, met andere woorden, dat Kore-Eda wel in zijn grootste meesterwerk legde: een film die hij weliswaar al in 1998 maakte, maar die pas n\u00e1 en dank zij het succes van Nobody Knows in Nederland werd gedistribueerd. Die film heette After Life.<\/p>\n
After Life gaat over het gedachtenexperiment aan het begin van dit stuk. Vergeet alles wat u hebt geleerd over goed en kwaad en de beloning of bestraffing daarvan na de dood. Na de dood is er geen Laatste Oordeel, geen vagevuur, geen hel. In plaats daarvan geldt voor iedereen een procedure \u2013 sympathiek of onsympathiek, kind of bejaarde, man of vrouw. Op een tussenstation tussen leven en hiernamaals krijgt iedere dode hulp van een adviseur\/interviewer om in drie dagen de zaligste herinnering van zijn leven uit te kiezen. Die herinnering wordt nagebootst op film en op het moment dat de projector draait en de film begint, glijdt de gestorvene definitief over de rand van het hiernamaals. Alleen die ene gelukzalige herinnering neemt hij mee.<\/p>\n
Kore-Eda stelt de kijker in After Life twee\u00ebntwintig doden voor. Kalm komen ze binnenwandelen, kalm laten ze zich registreren, kalm luisteren ze naar de uitleg van de adviseurs \u2013 kalm als de sneeuwvlokken die betoverend mooi uit de hemel naar beneden komen dwarrelen. Er is een schoolmeisje, een gepensioneerde man, een hoerenloper, een concubine, een demente vrouw, een piloot, een angry young man en nog veel meer anderen.<\/p>\n
De gesprekken in het tussenstation vinden plaats in een zakelijke en toch weemoedige atmosfeer, met strijklicht van buiten en een camera die niet meer lijkt te doen dan gezichten aftasten, handen weergeven, een tafel met wat blaadjes erop, een raamkozijn, een brokkelige muur. Iedere herinnering aan geluk bij de doden gaat gepaard met herinneringen aan ongeluk: bedrog, verloren liefdes, kou, eenzaamheid, honger, doodsangst in de oorlog. Bovendien houdt de herinnering ook altijd het besef van verlies in: verlies van jeugd, souplesse, levenslust, dromen, kansen die er eens waren maar die nooit zijn gegrepen. En als aan het eind van de drie dagen de meeste doden hun geluksherinnering hebben gekozen, blijft de kijker melancholiek achter.<\/p>\n
Psychologen en pedagogen kunnen beweren dat de kindertijd niet de gelukkigste tijd uit het leven van een mens is, in After Life kiest een aanzienlijk aantal voor een fragment uit zijn vroege jeugd. De oude vrouw die nog \u00e9\u00e9n keer het intense geluksgevoel wil ervaren dat ze als negenjarig meisje had toen ze in een rood feestjurkje voor haar lievelingsbroer mocht dansen. Niet het einde van de oorlog, niets uit haar latere arbeidzame leven, maar een rode jurk en haar broer. Het schoolmeisje, dat zich aanvankelijk gedraagt zoals veel schoolmeisjes zich gedragen \u2013 met gebaartjes, gegiechel en onnozele prietpraatjes over de avonturen in een pretpark \u2013, d\u00e1t schoolmeisje kiest aan het eind van de week toch voor een absoluut niet-hippe herinnering: als kind met haar hoofd op schoot bij haar moeder. De oude demente dame die eigenlijk al voor aankomst in het tussenstation heeft bepaald wat ze voor herinnering kiest omdat ze die herinnering al l\u00e9\u00e9ft: zijzelf als jong meisje tussen de kersenbloesems in de tuin van haar ouders. Of de verlepte hoerenloper die uiteindelijk, na zijn macho-praatjes over lelijke hoeren voor een prikkie, bekent dat hij het liefst samen zou willen zijn met de prostituee die hem een keer, lang geleden, rijstepap voerde toen hij ziek was. Geen seks, maar rijstepap.<\/p>\n
Je kijkt naar de wallen onder de ogen, de grijze strengen haar, de rimpels, en je beseft dat dit is wat geluk in het leven uitmaakt: een kom rijstepap, kersenbloesem, een dansje, een schoot. Niet een goede baan, niet een overwinning, niet een rondje splashmountain op Disneyland, niet klaarkomen tot je scheel kijkt. De kleinste herinneringen worden de totale toekomst.<\/p>\n
Probleemgevallen zijn er ook in After Life. Probleemgevallen kunnen of willen niet kiezen en matten hun adviseurs af met hun aarzelingen. Zo is er de gepensioneerde meneer die zijn hele leven per jaar op videoband krijgt gepresenteerd, omdat hij geen enkele prettige herinnering zegt te hebben. Hartverscheurend eerlijk voegt hij toe: \u2018Wat niet wil zeggen dat ik graag langer had willen leven. Ik denk alleen niet dat ik gelukkiger was geworden.\u2019 Uiteindelijk is er maar \u00e9\u00e9n die geen keuze maakt in de film: hij blijft in het tussenstation en wordt medewerker\/interviewer. En zo eindigt de film met de kennis dat de aardige, behulpzame, invoelende interviewers die in het tussenstation werken, allemaal probleemgevallen waren die niet konden kiezen. Sommigen bijna een eeuw lang niet.<\/p>\n
Het diepe humanisme van After Life, de kalmte van de camerabewegingen, het sto\u00efcijnse gemak waarmee de dood wordt aanvaard, en niet in de laatste plaats het talent van Kore-Eda om elk beeld er zo uit te laten zien alsof de schoonheid ervan volkomen natuurlijk uit de hemel is komen vallen: dit alles maakt After Life tot \u00e9\u00e9n van de mooiste en indringendste films die er bestaan. Alleen een waaghals kan na het zien van zo\u2019n meesterwerk het plan opvatten om over dit thema, met de film als uitgangspunt iets te maken. De Nederlandse componist Michel van der Aa (1970) zag Kore-Eda\u2019s film een paar jaar geleden bij toeval op dvd. Hij dacht niet bescheiden: ik ga er een gedicht over schrijven en dat op muziek zetten. Hij dacht niet: ik ga \u00e9\u00e9n persoon uit de film lichten en daaromheen een compositie schrijven. Hij dacht pats-boem: hierover maak ik een opera voor de grote zaal. Ooit. Iets nieuws. Net zo mooi. Toen De Nederlandse Opera hem benaderde met het verzoek om een opera, wist hij dat d\u00e1t het zou worden: After Life.<\/p>\n
Van der Aa heeft de afgelopen jaren niet alleen in Nederland maar ook in het buitenland succes geboekt met composities waarbij de beelden \u2013 uitzonderlijk voor een componist \u2013 van haast even groot belang zijn als de muziek. In zijn muziekstukken, die abstracte titels dragen als Here Trilogy, Just Before, Above \u2013Between \u2013 Attach (waarmee hij in 1997 de prestigieuze Gaudeamusprijs won) en de kameropera One, beent hij gedachten, angsten en obsessies uit. Haast zoals de schilder Luc Tuymans zijn portretten uitbeent totdat ze lijken op te lossen in het wit. Bij Van der Aa hoort daar het geluid bij van takken die knappen, van elektronische knerpjes, van ijle, lang aangehouden tonen die gevolgd worden door extreem korte staccato\u2019s, van formele, ritmische akkoordenschema\u2019s die net zo makkelijk overboord worden gegooid om te worden vervangen door lyrische passages.<\/p>\n
Ik zag de kameropera One die Van der Aa in 2002 maakte voor de sopraan Barbara Hannigan in de geluidsstudio van Donemus in Amsterdam. Maar de opera wordt ook op het Holland Festival uitgevoerd. Het toneelbeeld van One is minimalistisch \u00e9n surre\u00ebel. Een tafel, een knijpkat, kaarsen, een projectiescherm, een vrouw. In de zestig minuten durende opera gaat de vrouw, vertolkt door Hannigan, een verhouding aan met geprojecteerde alter ego\u2019s die in een toenemende staat van geestelijke nood geraken. Soms heeft die verhouding de kenmerken van een competitie, met een jachtige zangrally tussen sopraan en videobeeld als hoogtepunt. Soms ook is er rust en begrip, waarbij de echte vrouw aan een tafel zit en luistert naar de verhalen van haar alter ego\u2019s. De confrontatie tussen echt en verfilmd beeld, tussen een van tevoren opgenomen soundtrack en live muziek geeft One zijn aantrekkingskracht. Maar op de geprojecteerde filmbeelden is wel wat aan te merken: soms is de symboliek topzwaar en liggen de associaties te zeer voor de hand.<\/p>\n
Daarom sta ik twee weken voor aanvang van het Holland Festival met lichte scepsis voor de deur van Van der Aa\u2019s muziekstudio in Amsterdam om de eerste videotapes en muziek van de opera After Life te bekijken en te beluisteren. Hoe zou de componist\/filmmaker zich verder hebben ontwikkeld? \u2018De repetities moeten nog beginnen,\u2019 had hij aan de telefoon gewaarschuwd, \u2018maar je mag zien wat we al hebben. Fragmenten. Stukjes.\u2019<\/p>\n
Voordat Van der Aa aan het project begon, reisde hij naar Tokyo om toestemming van Kore-Eda te krijgen. De Japanse regisseur gaf die toestemming en tekende voor het libretto. Vervolgens verzamelde Van der Aa twintig mensen. Jong, oud, Nederlands, Amerikaans, Brits, Zuid-Afrikaans \u2013 niets hadden ze met elkaar gemeen, behalve dat aan ieder dezelfde vraag werd gesteld: kies je ultieme geluksmoment voor de eeuwigheid. E\u00e9n ding stond van begin af aan vast: de componist wilde niet de film van Kore-Eda n\u00e1vertellen. De opera moest anders worden.<\/p>\n
Zes van de twintig personen zijn uiteindelijk overgebleven in de opera. Van twee is het verhaal verwerkt in het libretto. Het relaas van de overige vier is gefilmd en geprojecteerd op grote schermen op het toneel. Die vier spelen zelf ook mee in de opera. Een vrouw uit Zuid-Afrika die haar geboorteland verlaat omdat ze het apartheidssysteem verwerpelijk vindt, maar daar haar hele leven wroeging over houdt. Een joodse vrouw die voor de Tweede Wereldoorlog Nederland ontvluchtte en in de jaren vijftig voor het eerst terugkomt. Een jongetje van tien dat een overleden hond mist. Ieder personage speelt zichzelf. Ieder verhaal is echt gebeurd. En ieder verhaal is zo sereen in beeld gebracht dat de ontroering je overvalt voordat je er op bedacht bent.<\/p>\n
Het grote huis aan het park, dat in de film dient als tussenstation, is bij Van der Aa veranderd in een immense toneelvloer vol met stoelen, tafels, kasten, pakketten, koffers. Alles is keurig in groepjes verdeeld en opgesteld in de ruimte, een rolband zorgt voor dynamiek. Zo moet Mondriaan New York hebben gezien toen hij zijn Broadway Boogie Woogie en Victory Boogie Woogie schilderde. Kleurvlakken in een ruimte waar alles in beweging is. Is het een stationsruimte die Van der Aa heeft willen uitbeelden? Een perron? Een enorme wachtkamer? Een verhuizing? Het doet er weinig toe.<\/p>\n
De camera \u2013 want het is een projectie die straks als \u2018dubbelganger\u2019 achter op het werkelijke toneelbeeld vol spullen en zangers in het Muziekgebouw te zien zal zijn – cirkelt traag om de bonte stoet heen en glijdt dan als een slang over de vloer dichter, steeds dichter naar personen toe die op de achtergrond bewegen. Tergend zacht en zinderend zet het Asko Ensemble op de geluidsband in. Van der Aa heeft aan een knop gedraaid en de muziek, die in de film nagenoeg afwezig is, valt \u2018op haar plaats\u2019. Contrastrijk. Niet nadrukkelijk. Langzaam opbouwend. Alsof ze er altijd is geweest.<\/p>\n
In de film verstrijken acht dagen. In de opera zeven. In die zeven dagen wordt de worsteling die sommige personages ondergaan om een keuze te maken, pijnlijk zicht- en hoorbaar. Dat kan ook niet anders, zegt Van der Aa, want om dat ene geluksmoment te vinden moeten zijn hoofdpersonen ook ongeluksmomenten herbeleven. En als een van hen na zeven dagen nog steeds niet weet wat te kiezen, slaan de strijkers van het Asko op hol. Dan knettert de elektronische soundtrack en klinkt er gerinkel van glazen schermen die twee keer barsten: op film en in het echt.<\/p>\n
De opera eindigt in stilte \u2013 en die stilte klinkt oorverdovend. Bijna iedereen heeft zijn verfilmde geluksmoment bekeken en zweeft gelukkig het hiernamaals tegemoet. Het jongetje met zijn hond op schoot. De joodse vrouw met het beeld van de Hollandse dijken en het groene gras op haar netvlies. De Zuid-Afrikaanse vrouw is terug in de armen van een Swasi-vrouw. Alleen die ene jongen, die gids en interviewer was \u2013 en die als enige een fictief personage speelt. Hij kan, hij wil niet kiezen. Hij breekt het glas.<\/p>\n
After Life gaat over de vraag hoe gelukzalig het eeuwige geluk is. Zowel de opera als de film geven daar een gelaagd antwoord op. Alleen is er nog \u00e9\u00e9n belangrijk verschil. De film is eeuwig, de opera niet. \u2018Als de gefilmde personages dood zijn, kan de opera niet meer uitgevoerd worden,\u2019 zegt Van der Aa. Dan bestaat de opera niet meer. En ook dat is een gedachte die wonderlijk mooi bij dit verhaal past.<\/p>\n
Holland Festival<\/p>\n
De Nachtwacht tot leven gewekt, Dido and Aeneas in een aquarium, naakte mannen die Macbeth spelen, een mystieke componist aan de vergetelheid ontrukt – het Holland Festival 2006 belooft een creatief spektakel. Alles onder de vlag ‘melancholie & hysterie’, het thema van dit jaar.<\/p>\n
Melancholie & hysterie<\/p>\n
2 tot 25 juni 2006<\/p>\n
\u2018After Life\u2019 opent op 2 juni het Holland Festival. Daarna nog op 4, 5, 7, 8 en 9 juni in het Muziekgebouw aan \u2019t IJ.<\/p>\n
Regie, scenario en muziek: Michel van der Aa. Libretto: Hirokazu Kore-Eda. Het Asko Ensemble, olv dirigent Otto Tausk.<\/p>\n
De opera \u2018One\u2019, op 13, 14 en 15 juni in de Westergasfabriek.<\/p>\n
De film \u2018After Life\u2019 van Hirokazu Kore-Eda is te huur bij de betere videotheek.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Wat is het gelukkigste moment van je leven? En zou je dat moment voor eeuwig op je netvlies gebrand willen? Die vragen wierp de Japanse regisseur Kore-Eda op met zijn overrompelende film After Life. Componist Michel van der Aa gebruikte de film als uitgangspunt voor zijn gelijknamige opera.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Lucette ter Borg","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123205"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=123205"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/123205\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Lucette ter Borg","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=123205"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=123205"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=123205"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}