Analyse Donners val<\/p>\n
In een tijd waarin bedreigingen van politici niet van de lucht zijn, bleef Piet Hein Donner zich op de fiets door Den Haag bewegen. Een journalist die zich erover verwonderde dat uitgerekend de minister die met terreurbestrijding was belast zich blootstelde aan het risico op een kogel, vroeg hem hoe het nu verder moest als hij het slachtoffer zou worden van een aanslag. Donners even ontnuchterende als veelzeggende antwoord luidde: \u2018Dan, mijn beste, benoemt de regering terstond, nog dezelfde dag, een nieuwe minister van Justitie.\u2019<\/p>\n
Dat antwoord is verhelderend voor zowel de taakopvatting van Donner als diens overtuiging dat de staat onverzettelijk moet zijn in de strijd tegen kwade krachten. Donner is doordrongen van de noodzaak zijn ambt te scheiden van zijn eigen persoon. Hij weet dat een minister zich in de Tweede Kamer als ambtsdrager en niet als persoon verantwoordt. Daarom erkende hij in zijn ontslagverklaring zonder meer de verantwoordelijkheid voor de besluiten die voorgangers over de bouw van de cellen op Schiphol-Oost hebben genomen.<\/p>\n
Precair evenwicht<\/p>\n
Ook burgers hebben er een groot belang bij dat ministers hun persoon en hun ambt uit elkaar houden. Tegenover een welhaast almachtige staat moeten individuele burgers ervan op aan kunnen dat de machthebbers de wetten niet misbruiken om hun persoonlijke voorkeuren op te leggen. In het politieke debat is het weliswaar onvermijdelijk dat een minister politiek kleur bekent, maar in zijn handelen moet hij als ambtsdrager de wet respecteren. Daarom voelde Donner zich vrij de kruisigingssc\u00e8ne in het optreden van Madonna te kritiseren en zei hij tegelijkertijd dat de wet een verbod in de weg stond.<\/p>\n
Vanwege haar almacht heeft de overheid juist in de kwestie waarin Donner als minister van Justitie is gesneuveld, bijzondere, complexe verantwoordelijkheden en verplichtingen. Aan de ene kant is zij aan de burgers verplicht haar macht aan te wenden voor hun bescherming tegen onveiligheid en criminaliteit. Toen destijds bleek dat bolletjesslikkers bij gebrek aan cellen vrij over straat liepen, beantwoordde Donners voorganger Benk Korthals de roep om veiligheid met de ogenblikkelijke bouw van het cellencomplex op Schiphol-Oost.<\/p>\n
Aan de andere kant heeft de overheid de plicht in te staan voor de veiligheid van mensen die aan haar zijn overgeleverd, zoals de gedetineerden op Schiphol-Oost, tot wie naast de bolletjesslikkers later ook afgewezen vreemdelingen behoorden.<\/p>\n
Als fietsende minister verbeeldde Donner als het ware dat complexe karakter van de rechtsstaat. Met zijn antwoord dat de regering meteen een nieuwe minister van Justitie benoemt na een aanslag op hem, onderstreepte hij de noodzaak van onbuigzaamheid in de aanpak van terrorisme en criminaliteit. Door onbeschermd door Den Haag te fietsen, droeg hij tegelijkertijd de boodschap uit dat de rechtsstaat in een democratie niet anders dan kwetsbaar kan zijn.<\/p>\n
Een staat die zich wil verschansen tegen bedreigingen, komt in de verleiding de wet te verzetten, vrijheden in te perken en rechtszekerheden aan te tasten. In zijn ontslagverklaring herinnert Donner zelf aan dat precaire evenwicht in de rechtsstaat. Het recht en de democratie komen in het gedrang, waarschuwt hij, naarmate de overheid meer toegeeft aan het verlangen van burgers hen te vrijwaren van rampen en gevaren.<\/p>\n
Die veiligheidsutopie bracht Donner al eerder in zijn ministerschap in de problemen. Na de moord door een ontsnapte TBS\u2019er op een bejaarde man stond hij onder grote druk om geen risico\u2019s meer te nemen met psychisch gestoorde criminelen en hen zonder meer voorgoed op te sluiten.<\/p>\n
In dat debat streed de minister voor het principe dat iemand die zijn straf heeft uitgezeten altijd een tweede kans verdient. Dat is een basisbeginsel van de rechtsstaat. De parlementaire commissie die onderzoek deed naar het TBS-beleid waarschuwde voor \u2018onrealistische veiligheidsverlangens\u2019 bij de burgers: \u2018Dat wakkert bij politici een contraproductief veiligheidsstreven aan.\u2019<\/p>\n
Onwezenlijk<\/p>\n
Precies d\u00e1t heeft de Onderzoeksraad voor Veiligheid van Pieter van Vollenhoven in zijn rapport over de Schipholbrand blootgelegd. Uit het rapport doemt het beeld op van een overheid die een loopje nam met de veiligheid van gedetineerden, om ten behoeve van het veiligheidsgevoel van de burgers zoveel mogelijk bolletjesslikkers en ongewenste vreemdelingen van de straat te kunnen houden.<\/p>\n
Van Vollenhoven concludeert dat er \u2018minder of geen slachtoffers\u2019 zouden zijn gevallen als de overheid zich zou hebben gehouden aan haar eigen brandveiligheidsregels. Hij baseert die conclusie op een uitputtende opsomming van laks, achteloos en onzorgvuldig overheidshandelen, verwaarlozing van de voorschriften en het negeren van adviezen.<\/p>\n
Donner verweerde zich met de vraag of Van Vollenhoven niet al te veel verantwoordelijkheid en aansprakelijkheid bij de overheid legt voor het voorkomen van rampen en gevaren. Dat doet onwezenlijk aan. Donners stelling dat burgers de overheid overvragen in hun verlangen naar veiligheid, keert zich zo op kafka\u00ebske wijze tegen de slachtoffers van dat verlangen op Schiphol-Oost.<\/p>\n
Fatale uitkomst<\/p>\n
Dat onwezenlijke beeld kan een vervolg krijgen in de Tweede Kamer. Donner hoopt dat de Kamer \u2018grondig en serieus\u2019 zal debatteren over de vraag of de veiligheidsutopie niet een te zware verantwoordelijkheid bij de overheid legt. Dat is op zich een steekhoudende vraag, alleen niet in een kwestie waarin door nalatig overheidshandelen elf mensen zijn omgekomen.<\/p>\n
De bevindingen van Van Vollenhoven laten zich lezen als de fatale uitkomst van het harde beleid om ongewenste vreemdelingen direct de deur te wijzen. Dat beleid is ten koste gegaan van het evenwicht tussen de belangen van burgers, gedetineerden en overheid.<\/p>\n
De tragiek van Donner is dat hij dat evenwicht in de rechtsstaat gedurende zijn hele ministerschap juist probeerde te bewaren. Hij was ervan overtuigd dat in een tijd van terroristische dreigingen de balans moest verschuiven. Om de angst voor die bedreigingen te ondervangen, was het noodzakelijk vrijheidsrechten en de privacy van burgers in te perken, zonder evenwel de eisen van redelijkheid en proportionaliteit in de wet uit het oog te verliezen.<\/p>\n
Het vinden van zo\u2019n nieuwe balans was in zijn ogen noodzakelijk om het vertrouwen van mensen in de instituties van de democratie, de rechtsstaat voorop, te herstellen. Een fatsoenlijke samenleving steunt op vertrouwen in relaties, niet alleen tussen mensen onderling maar ook tussen hen en de overheid. Herstel van het vertrouwen in overheid en politiek was een van de opdrachten die het kabinet-Balkenende zich stelde. Daartoe moest de overheid vooral haar werk goed doen. Dat maakt het des te wranger dat zij op Schiphol-Oost faalde in de bescherming van mensen die aan haar waren overgeleverd.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Het harde beleid ten aanzien van ongewenste vreemdelingen is ten koste gegaan van het evenwicht in de rechtsstaat, blijkt uit het Schiphol-rapport. En dat terwijl de gevallen minister Donner dat evenwicht gedurende zijn hele ministerschap juist zo nastreefde.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[171,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marcel ten Hooven","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/122989"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=122989"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/122989\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marcel ten Hooven","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=122989"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=122989"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=122989"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}