De beschouwers<\/p>\n
Je realiseert het je gaandeweg, maar als je het museum verlaten hebt, dringt het pas goed tot je door: behoudens enkele kleine, anonieme figuurtjes zijn er op de foto\u2019s van de tentoonstelling De Spectaculaire Stad in het Nederlands Architectuurinstituut geen mensen te zien. De stad is een samenklontering van mensen en gebouwen, alleen niet op deze tentoonstelling. De Spectaculaire Stad plaatst je rauw in de stad. Er bevinden zich geen mensen tussen jou en de stad in, er dienen zich geen verhalen aan, geen vragen als \u2018wat doet die vrouw met die doos\u2019 of \u2018waarom kijkt die ene man omlaag en die andere in de verte?\u2019 of \u2018is het net aan tussen die jongen en dat meisje en zijn ze nog verlegen, of hebben ze het juist uitgemaakt?\u2019<\/p>\n
Zonder de anekdotiek die mensen nou eenmaal aankleeft, is de stad traag en zwijgzaam, en je verdwijnt erin en wordt er helemaal in ondergedompeld: in kantoorgebouwen, brug\u00adconstructies, viaducten, klaverbladen, binnenplaatsen en schuttingen, in lege straten en diepe straten, in nachtelijke huizen en verdachte huizen en afgebroken huizen, in een wijk van een stad als Lima, die moeizaam maar onloochenbaar uit een asgrauwe helling omhoogkruipt.<\/p>\n
Een blauwige deur op een galerij, een lamp verspreidt een bleek licht, aan een regenpijp naast de deur hangt een rek met wasgoed; je kijkt ernaar en st\u00e1\u00e1t op die galerij. Huizen, verloren aangelicht in het nachtelijke suburbia; je herkent dat unheimische en je zit er al helemaal in, in die David Lynch-achtige sfeer. Er is niemand op straat, je bent alleen met de huizen; buk niet want dan vind je misschien een afgesneden oor.<\/p>\n
Het is een vreemde gewaarwording: als je buiten bent, lijkt het alsof je in een verhaal verzeild was geraakt. Mensen zaten niet in de weg, de foto\u2019s gaven alle ruimte om binnen te treden, en je tr\u00e1d binnen en werd zelf een personage en dwaalde door de wereldwijde stad waarin het verhaal zich afspeelde.<\/p>\n
Zo liet de stad zich vroeger zelden fotograferen. Aanvankelijk waren er nog wel louter gebouwen en straten te zien. Dat had een technische reden: de camera\u2019s waren groot, de films traag. Uit de hand fotograferen ging niet. Maar toen de camera\u2019s compact werden en de sluitertijden kort, bleek de stad voor fotografen vooral interessant omdat zij zoveel verschillende mensen samenbracht. Dat gegeven buitten ze gretig uit. Wat fotografeerden ze? Mensen die opgingen in de massa, mensen die verloederd of vereenzaamd waren, mensen die met veel spektakel hun vermeende individualiteit vierden en zich lieten bekijken en bewonderen. En als er alleen straten en gebouwen afgebeeld werden, dan gebeurde dat nogal eens met een morele ondertoon: de stad werd als ontzagwekkende menselijke prestatie omarmd of als vijandig afgewezen.<\/p>\n
Op de tentoonstelling zijn alleen de foto\u2019s van de Italiaanse fotograaf Francesco Jodice nog volmondig moralistisch. Een smerig, lichtelijk vervallen flatgebouw en ervoor een figuurtje dat klein en nietig tegen een betonnen rand plast. Of een straat in Bangkok die zich met brommertjes en eindeloos veel elektriciteitsdraden teweerstelt tegen de monotonie van een wolkenkrabber. Ook de zandhoop voor haastig uit de grond gestampte woonflats op een foto van Sze Tsung Leong suggereert misschien kritiek: de zandhoop is als een graf, voor de flatgebouwen van het nieuwe China ligt een lijk begraven. Zijn de foto\u2019s van Andreas Gursky kritisch? Zijn nachtelijke flat met de vele verlichte raampjes en zijn Hong Kong Shanghai Bank met achter glas gestapelde bankemployees presenteert hij eerder als iconen dan als aanklachten; een neutrale uitkomst van semiotisch onderzoek naar stedelijkheid, misschien ook een fascinatie voor de stad als machine, een systeem dat mensen verwerkt en de mens van zichzelf bevrijdt.<\/p>\n
Evenals Gursky lijken de meeste fotografen die meedoen aan De Spectaculaire Stad de stad als onvermijdelijke habitat te accepteren, even onvermijdelijk als de berghelling voor de marmot, het maanlandschap voor het maanmannetje. Dat is een verademing. Een keuze voor of tegen de stad wordt niet langer opgedrongen. Wat valt er ook te kiezen? Steeds meer mensen leven in de stad, het platteland is het platteland niet meer en verstedelijkt, de tegenstelling tussen stad en platteland heeft aan betekenis verloren \u2013 er is de stad en niets dan de stad. De stad laat zich niet op afstand plaatsen en evalueren. De stad, dat is ons leven, tot het bittere einde. De stad liet zich alleen als verschijnsel neerzetten toen ze ontstond en zich nog als vreemd aan de mensen voordeed. En dat geldt niet alleen voor de stad: veel verschijnselen worden door kunstenaars het scherpst waargenomen en verbeeld als ze zich in het leven binnendringen. Daarna zijn ze te vertrouwd en is verbeelding zo goed als onmogelijk, ontglipt hun de essentie en gaat het om meer persoonlijke sensaties.<\/p>\n
Als het niet d\u00e9 stad is, wat toont deze door de architect en conservator Emiliano Gandolfi samengestelde overzichtstentoonstelling dan wel? De foto\u2019s zijn persoonlijke benaderingen, suggereert het persbericht. Beelden van de stad die de fotograaf met digitale manipulaties naar zijn hand heeft gezet. Beelden van een stad die er niet is: de spectaculaire stad die wij nog niet kunnen zien maar door fotografen aan het licht wordt gebracht. Speculaties dus, vaak tot enorm formaat opgeblazen.<\/p>\n
Een billboard op een paal. Lampen steken uit en hullen het billboard in een wezenloze gloed. Het lijkt een verschijning, een engel die is afgedaald met een goddelijke boodschap. Of God zelf die in stalen gedaante de Tien Geboden nog eens op moderne, schreeuwerige wijze aan de voortjakkerende mensheid wil aanreiken. Dan Holdsworths foto spreekt van het verlangen naar het mysterieuze. Een billboard dat een andere, weidsere, minder banale boodschap in zich draagt; als dat zou kunnen!<\/p>\n
Op een andere foto stakerige palmbomen in een verwaarloosd plantsoen, achterin zijn nog net vier figuurtjes te zien. Er is een doel maar voetballen doen ze niet, ze staan er maar wat en wachten, zoals ook de palmen lijken te wachten. Er zal iets moeten gebeuren, er zal een beslissing moeten vallen, zo komt niemand nog van zijn plaats. Dan valt op dat de hemel in vlakjes is opgedeeld, de hemel is gerasterd, achter de palmen rijst een spiegelend kantoorgebouw op, steevast verfoeid als commercieel, oppervlakkig en glossy, maar hier van een onvermoede weemoedige schoonheid. Al die gespiegelde, bleekoranje, haast rozige lucht, het is te veel, de palmbomen en de figuurtjes weten ook niet wat ze ermee aanmoeten en komen tot niets meer. Dat is schoonheid in de foto\u2019s van de Nederlander Bart Princen: met veel bravoure is ooit een bouwwerk opgericht, maar de architecten en machthebbers zijn vertrokken en hebben het aan zijn lot overgelaten, en in de leemte die achterbleef, getuigt het van een verloren droom, een vergeten ambitie, een verloochend ideaal.<\/p>\n
Nog een voorbeeld: de foto\u2019s van St\u00e9phane Couturier. Een lijnenpatroon van steigers. Kijk je beter, dan krijgt de foto diepte en zie je door de stellages heen het Grand Palais in Parijs. Het grijs van een betonnen gevel vult het gehele vlak van weer een andere foto. Waar de ramen zullen komen, zijn nog gaten. Bouwvakkers hebben de gaten met een oranje streep gemarkeerd, misschien als waarschuwing om niet naar beneden te tuimelen. De foto is een abstracte compositie en doet denken aan een Mondriaan. Maar de foto is niet meer dan de bleekste afspiegeling van dat schilderij, de meest belabberde verwijzing. Abstracte fotografie legt het altijd af tegen abstracte schilderkunst. Fotografie is afstandelijk en gaat meestal schuil achter hoogglans. Foto\u2019s willen uitgelegd worden, ze vinden het heerlijk om uitgelegd te worden. Meer dan welke andere kunstvorm dan ook moeten foto\u2019s het van de herinnering hebben. Je ziet het beton en herinnert je hoe het ruikt en voelt, je ziet de lege ruimten en weet hoe het is daarbinnen rond te lopen en gruis onder je schoenen te horen kraken. Schilderkunst is veel concreter, zelfs als zij abstract is: kleur en vlak, en dat in echte verf op het doek gesmeerd. Maar gelukkig is er bij Couturiers foto van de betonnen gevel meer aan de hand: in elk kozijn openbaart zich een andere ruimte, een andere lichtval, een andere schaduwpartij. De foto is minder abstract en meer voorstelling dan op het eerste gezicht leek. Een spel van verhullen en blootgeven. De erotiek van gebouwen.<\/p>\n
Details zijn het telkens, fragmenten van de stad vanuit een ongebruikelijke hoek of met verrassend licht gefotografeerd. Maar die details representeren niet de stad. De stad is overal en laat zich niet representeren. De gefotografeerde details en fragmenten getuigen van iets dat niet in de stad aanwezig is: verlangen, vervreemding, angst, melancholie, eenzaamheid, hoop, lust, een gedachte, een inzicht. En zo blijkt wat de stad in de ogen van een fotograaf wordt als hij die stad niet langer tegenover zich stelt: hij vindt alle krochten van zijn geest erin terug. De fotograaf gebruikt de stad om zichzelf uit te drukken, hij zoekt in de stad wat resoneert met zijn belangstellingen en obsessies en beschrijft straten en gebouwen zoals een schrijver dat zou doen: niet objectief maar speculatief. Elk foto op De Spectaculaire Stad kan worden opgevat als een metafoor. Misschien een vanzelfsprekendheid, maar niet voor de fotografie van de stad, die als veel andere fotografie vooral documentair was en zijn kracht ontleende aan de suggestie van \u2018waar gebeurd\u2019.<\/p>\n
En dus zie je dat Thomas Struth de straten die hij in Lima heeft gefotografeerd, laat afsluiten door een gebouw of een heuvel, je kunt er niet uit. Het zijn natuurlijk geen doodlopende straten, maar op de foto lopen ze niet door, er is telkens die heuvel of dat gebouw dat midden in de foto de doorgang van de blik belemmert. Struth moet zich nogal eens beklemd voelen of het leven als begrensd opvatten, in ieder geval in Lima. Waarheen je ook gaat, er zijn altijd bezwaren, hindernissen, onmogelijkheden, als in een roman van Kafka. Of die andere Duitse kunstenaar, Thomas Ruff, die de televisiebeelden van de bombardementen in Irak oproept als hij alledaagse plekken van Dusseldorf met eenzelfde infrarood camera fotografeert: auto\u2019s op een parkeerplaats en de benepen balkons worden met groen licht gespot en kunnen elk moment getroffen worden en in een flits uiteenspatten. Angst voor de oorlog, dichtbij gebracht.<\/p>\n
Prachtig zijn ook de foto\u2019s van Olivo Barbieri. Vanuit de helikopter fotografeerde hij Las Vegas. Tussen de torenflats de Eiffeltoren, alleen het middendeel van de Eiffeltoren is scherp. Nog hoger vloog hij, en hij zag Las Vegas anemisch in een bleke vlakte liggen. Het plukje wolkenkrabbers in het midden liet hij onscherp, de bergen in de verte kregen wel strakke tekening: een scherpteverdeling die niet past bij \u2018aerofotografie\u2019 maar doet denken aan de fotografie van wat klein en dichtbij is en tot ons komt via de macrolens. Ooit stonden de wolkenkrabbers als model op de knutseltafels van architecten, daarna op de vergadertafels van projectontwikkelaars, ze werden gebouwd, maar zijn door Barbieri weer tot kinderlijk modellen gereduceerd: speelgoed, jongensdromen. Onschuldig vertier is het niet, eerder navrant, dat terugkaatsen van modellen. Je zou weer op je knie\u00ebn willen gaan zitten en ermee spelen, maar het is wel een stad waarin mensen leven en zich pogen te vermaken, een droom van geluk.<\/p>\n
Dat \u2018De Spectaculaire Stad\u2019 de stad binnenstebuiten keert en allerlei innerlijke kwaliteiten blootlegt, maakt het tot een belangrijke tentoonstelling. Voor fotografen en architecten, die dankzij de tentoonstelling kunnen zien welke potenties in de stad verborgen liggen, welke taal hun ter beschikking staat. Maar ook voor ieder ander. Nog altijd heerst er, zeker in Nederland, een haast negentiende-eeuwse schroom tegenover stedelijkheid. Een bedrijfspark wordt altijd als naargeestig opgevat, een plek om te mijden als je er niet werkt, maar Princens foto van een spiegelkantoorgebouw openbaart een andere werkelijkheid en heeft een grote po\u00ebtische kracht. Een nieuwbouwwijk is steevast steriel en benauwd; als in een film of roman een buitenwijk opduikt, dan is het altijd in een situatie waarin een personage krampachtig het leven buiten de deur probeert te houden, zich tegen de grillen van het leven probeert te weren. Blijkt natuurlijk onmogelijk. Volgt: affaires, drankzucht, vrouw achter een Afrikaan aan, dochter aan de hero\u00efne en poes weg. Een nieuwbouwwijk kan niet anders dan symbool van levensvijandigheid zijn. Terwijl die wijken en de billboards en de blauwe deuren, zo laat de tentoonstelling De Spectaculaire Stad zien, onderdeel van ons leven vormen en hun eigen palet aan gewaarwordingen met zich meedragen. Nee, in nieuwbouwwijken, Lima en Hongkong, op bedrijfsterreinen, snelwegen en klaverbladen, tussen torenflats en wolkenkrabbers komen we uiteindelijk niets tekort. Wie we zijn, ligt er voor het oprapen.<\/p>\n
\u2018De Spectaculaire Stad\u2019 is tot 7 januari te zien in het NAI in Rotterdam; www.nai.nl.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Er is de stad en niets dan de stad. De stad, dat is tegenwoordig ons leven. Daarom is het een verademing dat de stad op de fototentoonstelling De Spectaculaire Stadniet wordt geobjectiveerd, maar helemaal geaccepteerd.Ineens komt een ongelooflijke rijkdom aan het licht: zelfs in een nieuwbouwwijk worden alle krochten van de menselijke geest bediend.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Edzard Mik","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/122805"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=122805"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/122805\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Edzard Mik","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=122805"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=122805"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=122805"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}