Portret \/ Regisseur Johan Simons<\/p>\n
De nieuwe voorstelling van regisseur Johan Simons begint met een koningin. Een dame in een hooggesloten, witte jurk met sleep, die naar voren schrijdt. Op de uiterste rand van het podium, dat met een plankier de zaal in steekt, bekijkt de koningin de ambiance waarin ze verzeild is geraakt. Ze knikt wat naar het publiek, laat haar blik door de schouwburg dwalen en ontdekt onder het opbollende tapijt ijzeren spoorrails die vlak voor haar voeten ophoudt. Met een ferm gebaar slaat de koningin het zware kleed opzij, zodat de rails worden blootgelegd. Als het aan haar ligt, wordt hier niets meer onder het tapijt geveegd.<\/p>\n
De hele voorstelling lang zal actrice Betty Schuurman in de rol van koningin op het toneel aanwezig blijven. Ze kijkt aandachtig toe, geeft ongezouten haar mening of zit onheilspellend met haar kroon tegen de leuning van haar troon te tikken. Maar wie het toneelstuk opslaat om haar tekst nog eens na te lezen, kan lang zoeken. In Het leven een droom van de Spaanse schrijver Pedro Calder\u00f3n komt de hele koningin niet voor. Ze is een toegevoegde figuur, een bedenksel van Johan Simons en een van zijn vermaarde dramaturgen.<\/p>\n
Het zeventiende-eeuwse stuk gaat over een koning die worstelt met een angstige voorspelling die hij bij de geboorte van zijn zoon in de sterren heeft gelezen. Deze prins, Segismundo, zou moord en doodslag over het rijk brengen, en dus heeft koning Basilius de jongen zijn leven lang opgesloten in een kerker. Omdat hij twijfelt aan de juistheid van deze beslissing en er bovendien neven en nichten zijn die aanspraak maken op de troon, besluit Basilius zijn zoon een kans te geven om zich als troonopvolger te bewijzen. De bijna moderne vraag die het stuk oproept, is of de koning niet z\u00e9lf de voorspelling laat uitkomen, want de jongen is zo woedend over zijn opsluiting dat hij zich op de wereld wil wreken.<\/p>\n
In de voorstelling van Simons wordt Segismundo (gespeeld door Aus Greidanus jr.) vastgebonden op een tafel het toneel opgereden, over de rails die de koningin blootlegde. Die rails en die tafel vormen samen een geoliede \u2018verdwijningsmachine\u2019: met \u00e9\u00e9n duw tegen de tafel kan een hofheer de gevangene weer over het spoor laten verdwijnen, door houten klapdeurtjes waarachter je de kerkers vermoedt.<\/p>\n
Over koningin Clodilena vertelt het stuk alleen dat zij bij de geboorte van de prins is gestorven. In de voorstelling van Simons is ze ook dood. Een hofheer herinnert de koning daaraan als hij klaaglijk om haar roept. Maar deze dode koningin houdt haar man voortdurend in de gaten, alsof ze zijn knagende geweten is. H\u00e1\u00e1r stem klinkt telkens als de koning zijn eigen handelswijze probeert goed te praten. \u2018Ik heb hem opgesloten uit plichtsgevoel,\u2019 zucht Steven Van Watermeulen, die de koning neerzet als een ziekelijke slapjanus. \u2018Uit angst,\u2019 zegt Betty Schuurman meteen, en hoewel iedereen op het toneel haar negeert, is het duidelijk dat de dode de waarheid spreekt.<\/p>\n
Terroristische ontploffing<\/p>\n
De ingrijpende bewerking van Calder\u00f3ns toneelstuk maakt duidelijk dat Johan Simons niet over \u00e9\u00e9n nacht ijs gaat. Hier is de man aan het werk die Michel Houellebecqs veelomvattende roman Elementaire deeltjes fileerde en ordende in een schaakspel van symmetrische stappen op het levenspad van twee broers. De man ook die Houellebecqs Platform samenbalde in het moment van de terroristische ontploffing uit het eind van het boek, zodat alle gebeurtenissen herinneringsflarden zijn die de hoofdpersonen vlak voor of na de knal nog \u00e9\u00e9n keer beleven. Of het nu een succesvol boek betreft of een klassiek toneelstuk, Simons bewerkt teksten zo grondig dat alles in een ander licht komt te staan. Schijnbaar onbeduidende figuren komen naar de voorgrond. In Simons\u2019 Platform waart de anonieme terrorist, die in het boek nauwelijks voorkomt, over het podium. Deze stille, peinzende man omhelst uiteindelijk zwijgend de hoofdpersoon, een eenvoudig beeld dat duidelijk maakt hoe de levens van daders en slachtoffers bij een aanslag samenvallen.<\/p>\n
De regisseur, die vorig jaar naar Belgi\u00eb vertrok om vanuit Gent zijn bloeiende internationale carri\u00e8re voort te zetten, trekt geen stukken uit de kast om er mooie plaatjes bij te maken, maar om verhalen, gebeurtenissen en vooral mensen te doorgronden in al hun ambivalenties. \u2018Theater begint niet vanuit het donker met stilte en kunstlicht, maar vanuit de behoefte om in het openbaar iets te zeggen,\u2019 zei Simons onlangs in een interview. Dat zie je letterlijk terug in zijn nieuwste regie, die in augustus in premi\u00e8re ging op de Ruhr Triennale in Duitsland en sinds vorige week in een Nederlandstalige versie te zien is.<\/p>\n
In de kleine schouwburg van het NTGent, het eigen gezelschap van Simons, staan de spelers al op het toneel als de zaal opengaat. Acteurs in barokke kledingstukken en acht musici met spectaculaire luiten en gamba\u2019s bekijken ontspannen het binnenkomende publiek. Ze blijken in afwachting van de koning die het woord neemt. De sterrenkijkende sprookjeskoning uit het dromerige stuk wordt door Steven Van Watermeulen gespeeld als een hardop denkende twijfelaar. Hij zoekt \u2018in het openbaar\u2019 naar woorden om datgene te rechtvaardigen waar hij zijn zoon, maar ook zijn land aan onderwerpt. De mensen die hem beoordelen, zitten niet alleen op het toneel, maar ook in de zaal. Getemd zijn de surrealistische sprongen in Calder\u00f3ns sprookje. Geen God wordt hier nog aangeroepen, geen droomtoestand is verantwoordelijk voor de wendingen in het verhaal.<\/p>\n
Spelletje \u2018hints\u2019<\/p>\n
Simons maakte school met het gezelschap Hollandia, dat hij van 1985 tot 2000 leidde met muzikant\/componist Paul Koek. Met een hechte groep acteurs zetten de twee mannen Griekse tragedies en Duitse boerendrama\u2019s neer, in hevig gestileerde vorm en op ruwe locaties in Noord-Holland: boerenschuren, tuinderskassen en lege fabrieken.<\/p>\n
Met verlangen denkt de voormalige Hol\u00adlandia-fan nog wel eens terug aan de gebeeldhouwde voorstellingen uit die tijd. Bij Stallerhof, een stuk van Kroetz over het seksueel misbruik van een achterlijke boerendochter, duurden pauzes tussen de woorden zo lang dat je het verband tussen de zinnen kwijtraakte. De spelers stonden erbij als wassen beelden. Het spreken was bij Si\u00admons heel lang een handeling op zich. Met verwrongen stemmen persten de acteurs de woorden tussen hun lippen door, alsof ze eigenlijk niets m\u00f3chten zeggen, maar dat verbod met pijn en moeite overtraden. Acteurs die bij Hollandia excelleerden, zoals Betty Schuurman, Jeroen Willems, Bert Luppes, El\u00adsie de Brauw, Frieda Pittoors en Fedja van Hu\u00eat, dragen dat vormbewustzijn nog steeds uit, ook als ze met andere regisseurs werken.<\/p>\n
Betty Schuurman, die Simons altijd trouw is gebleven, heeft als koningin in Het leven een droom nauwelijks tekst, maar ze is indrukwekkend aanwezig zonder dat ze veel doet. Net als de andere spelers in de voorstelling gaat Schuurman er zo nu en dan eens even bij liggen \u2013 zo kun je als acteur namelijk goed luisteren naar sc\u00e8nes waar je geen deel van uitmaakt, zonder dat het publiek vergeet dat jouw figuur op de achtergrond \u2018meespeelt\u2019 in de beslissingen van anderen.<\/p>\n
Maar de jongere acteurs die gaan liggen, houden de aandacht veel minder goed vast dan Schuurman, die de kunst van het er zijn op een geweldige manier meester is. Een rol die in de tekst geen enkele karakterisering meekrijgt, vult Schuurman met haar persoonlijkheid, en daarmee is zij een ideale Simons-acteur. Dat zijn spelers met een groot verantwoordelijkheidsgevoel, die uitstralen dat de voorstelling ook h\u00fan schepping is. Simons is immers geen man van strakke regieconcepten. Het lezen, begrijpen en praten over een tekst is voor hem belangrijker dan het bedenken van een personage. Zijn tekstbewerkingen zijn doortimmerd, maar de opvatting van een rol moet in samenspraak met de spelers ontstaan.<\/p>\n
Dat zie je beter nu Simons de zware stilering in het toneelspel van zijn acteurs achter zich heeft gelaten. Zijn spelers hebben een veel grotere vrijheid gekregen in de manier waarop ze hun rollen vertolken, en dat maakt zijn ensceneringen levendiger dan voorheen. Wim Opbrouck maakt van de hofmeester Clotaldo in Het leven een droom een geestige, aandachttrekkerige schijnheilige die voortdurend over het toneel rondscharrelt. Als de gekwelde prinsenzoon uit pure verbijstering een ouderwets lange Hollandia-stilte inlast, laat Opbrouck vanaf het tweede plan met mimegebaren en een spelletje \u2018hints\u2019 de toeschouwers raden wat het volgende rijmwoord is.<\/p>\n
Familie<\/p>\n
De stilte, die vroeger door zijn acteurs in seconden tussen de woorden werd geteld, heeft in de loop van de jaren een natuurlijke plek in Simons\u2019 regies gekregen. Zijn Richard III was een onwaarschijnlijk zachte voorstelling met mensen die verdacht veel leken op de toeschouwers in de zaal. Fedja van Hu\u00eat speelde Shakespeares foeilelijke slechterik als een keurige man zonder uiterlijke gebreken. Het decor was een gigantische museumzaal, met een enorm schilderij op het achterdoek en een zee van tapijt op de vloer. Het enige zichtbare geweld in de voorstelling was een ei dat op het hoofd van de slechterik werd kapotgeslagen, en een klodder spuug die hij op zijn nette pak kreeg. Om zich tegen dat \u2018vuil\u2019 te beschermen, was Van Hu\u00eat voortdurend in de weer met een wit zakdoekje, dat hij zelfs om zijn handen vouwde als hij een aanstaand slachtoffer een hand moest geven.<\/p>\n
De moeder van dit mislukte mensenkind had in de Shakespeare-bewerking van Peter Verhelst een prominente plek gekregen. Op een bepaald moment probeerde Van Hu\u00eat om tussen de benen van zijn moeder terug te kruipen, maar voordat hij zijn hoofd in haar bloedrode jurk duwde, legde hij wel eerst zijn zakdoekje op haar schoot.<\/p>\n
Critici die spraken over een \u2018freudiaanse interpretatie\u2019 werden door Simons weggewuifd. Op die manier was hij helemaal niet met het stuk bezig. Voor hem is familie nu eenmaal een belangrijk gegeven, en als hij even kan, cre\u00ebert hij op het podium \u2018de sfeer van een familie\u2019. Zijn eigen familie speelt in zijn loopbaan een belangrijke rol. Elsie de Brauw, een andere trouwe Simons-speler, is zijn echtgenote, en samen met hun twee zonen zijn ze naar Gent verhuisd toen Simons vorig jaar bij het NTG aantrad als artistiek leider. Hij heeft zijn zonen twee jaar gegeven om aan de Vlaamse stad te wennen, zegt hij in interviews. Lukt dat niet, dan gaat hij terug.<\/p>\n
Ook over zijn toneelgroep spreekt Simons graag in termen van familie. Tegen de trend in dat grote regisseurs met steeds minder vaste spelers werken, streeft hij ernaar om ook in Gent een vast ensemble op te bouwen. De kleine schouwburg aan het St. Baafsplein wordt tot zijn vreugde door het gezelschap zelf beheerd, een situatie die in Nederlandse schouwburgen ondenkbaar is.<\/p>\n
Politiek forum<\/p>\n
De uit de kluiten gewassen dorpsjongen die nu tegen de zestig loopt, koketteert graag met zijn verleden als danser. Minder bekend is dat Simons zijn eerste stappen als regisseur begin jaren tachtig in het politieke vormingstheater zette. En dat hij in dorpen de bevolking probeerde wakker te schudden met ge\u00efmproviseerde stukken over plaatselijke thema\u2019s. E\u00e9n figuur in Het leven een droom herinnert aan dat activistische theater: de soldaat die namens het volk prins Segismundo komt bevrijden, is een cartoon-achtige partizaan met een enorme sombrero, die posters plakt van Che Guevara, maar in zijn teksten niet verder komt dan clich\u00e9s.<\/p>\n
Die politieke kant van Simons\u2019 werk is de laatste jaren meer manifest geworden, eigenlijk sinds hij het locatietheater verruilde voor de schouwburg. In de tijd van Hollandia zat het politieke hem in de poging om op plekken te spelen waar geen officieel theater stond en buiten de randstad de utopie van een eigen, autonoom gezelschap te realiseren. Hij wilde midden in de wereld staan, zei Simons altijd, en niet zijn dagen slijten in het donker van een schouwburgzaal. Tot Simons in 2000 zijn stek in Noord-Holland verliet, met spelers en al naar het Zuidelijk Toneel in Eindhoven vertrok en op tournee moest langs \u00e9chte schouwburgen. Toen herontdekte hij de plek die het theater van oudsher in de democratie inneemt: de schouwburg als politiek forum. Samen met zijn dramaturgen bedacht hij de Brandhaarden, een manifestatie rondom ZTHollandia-voorstellingen, waarbij zijn acteurs in de huid kruipen van een vooraanstaand politicus of wetenschapper. Bij het NTG in Gent gaat hij hiermee door. Onlangs speelden Chris Nietveld en Steven Van Watermeulen ter gelegenheid van de lokale verkiezingen twee Gentse politici. Het gaat er daarbij niet om politici in personages te veranderen. Hun woorden worden letterlijk uit interviews gehaald, en in een andere \u2018openbaarheid\u2019 dan de raadszaal uitgesproken. De taal van de politiek wordt geproefd door de acteurs en beoordeeld door de toeschouwer, niet op de po\u00ebtische kracht van de woorden, maar op de maatschappelijke visie die er aan ten grondslag ligt.<\/p>\n
Zittende doden<\/p>\n
Liet Simons in zijn Hollandia-tijd het publiek naar verafgelegen plekken komen, nu plaatst hij in de schouwburgzaal de spelers dicht bij het publiek. De toneelbeelden die hij neerzet \u2013 met vormgevers als Bert Neumann en Marc Warning \u2013 zijn verbijsterend open. De toeschouwers verdwijnen niet in het donker, maar delen het licht dat de acteurs beschijnt. Regelmatig laat Simons een plankier van het toneel de zaal insteken, zoals bij Het leven een droom. Daarom zijn de voorste rijen leeg gehouden. Die stoelen gebruiken de acteurs om overheen te klauteren, of om levensgrote poppen neer te planten die desgewenst worden onthoofd.<\/p>\n
Bij zijn bejubelde Element\u00e4rteilchen, gemaakt in Z\u00fcrich met Duitse en Nederlandse spelers, zette Simons de toeschouwers voor een deel op het toneel en voor een deel in de zaal. Het speelvlak was een lege houten vloer die naadloos overliep in de tribunes. Acteurs die even niks te doen hadden, gingen gewoon tussen het publiek zitten.<\/p>\n
Anatomie Titus, de Duitse voorstelling die in het afgelopen Holland Festival te zien was, toonde een andere variant op de \u2018gedeelde ruimte\u2019. Hier bestond het decor slechts uit een tribune met klapstoelen waar de spelers allemaal op zaten, of ze nu een bloeddorstige Romeinse krijgsheer speelden of een van zijn slachtoffers. De doden bleven gewoon zitten, als herinnering aan het geweld. Het opstaan uit een klapstoel was een machtig gebaar in de rust die de voorstelling beheerste.<\/p>\n
De vertimmering van de schouwburg houdt niet op bij de zaal. Tot afschuw van menig gebouwenpurist heeft Simons de statige entree van zijn eigen Gentse schouwburg door de decorbouwer van het NTG laten ombouwen tot een bar. De marmeren vloer, de majestueuze trappen, ze zijn allemaal bedekt door een knusse laag timmerhout. Vanaf het plein met de fonteinen is deze houten \u2018blokhut\u2019 door de glazen pui duidelijk te zien. Er staat een bar en een kassa, maar ook de balie van het gezelschap is hier gevestigd. Er staan grote tafels waar de groep vergadert, en computers waarop de spelers tussen de repetities door hun e-mail checken. Bij premi\u00e8refeestjes wordt er op de houten vloer gedanst en drank gemorst. Op het monumentale St.Baafsplein, waar Simons theater tussen de kerk en de kathedraal staat, zullen ze weten dat de schouwburg sinds kort weer l\u00e9\u00e9ft.<\/p>\n
Zoals de koning en koningin aan het begin van Het leven een droom de schouwburg \u2018openen\u2019 door de toeschouwers als onderdanen toe te spreken en de beschilderingen boven hun hoofden te bewonderen, zo heeft Simons met zijn radicale vertimmering het gebouw naar het plein toe geopend. Hij mag dan een gevierd Europees schouwburgregisseur zijn, Simons weigert zich nog steeds op te sluiten in een bedompt theatergebouw.<\/p>\n
\u2018Het leven een droom\u2019 van het NTGent is 24 oktober te zien in Maastricht, 31 oktober in Groningen, 5 november in Rotterdam en 7 november in Amsterdam.<\/p>\n
Informatie: www.ntgent.be<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Een koningin wordt toegevoegd, een terrorist wordt hoofdpersoon: toneelregisseur Johan Simons bewerkt teksten zo grondig dat alles in een ander licht komt te staan. De voormalige regisseur van gezelschap Hollandia, die zijn publiek altijd naar afgelegen locaties stuurde, vertrok vorig jaar naar Gent en herontdekte de schouwburg. Al vertimmert hij die radicaal.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marijn van der Jagt","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/122519"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=122519"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/122519\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marijn van der Jagt","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=122519"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=122519"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=122519"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}