Beschouwing \/Israel over de macht der idee\u00ebn<\/p>\n
Uitgerekend in de tijd dat de Verlichting door fundamentalisten, conservatieven, post\u00admodernisten en antiglobalisten wordt verweten een funeste invloed te hebben gehad op de ontwikkeling van de westerse beschaving, publiceert Jonathan Israel de eerste twee delen van zijn monumentale trilogie waarin hij het bestaande beeld van de Verlichting nog aanzienlijk radicaler maakt dan het al was. Hij legt nu het accent bij de \u2018athe\u00efsten\u2019 en vrijheidsminnaars Spinoza, Bayle en Diderot. Bovendien draait Israel er niet omheen dat hij vindt dat de radicale idee\u00ebn en waarden van toen onverminderd en onversneden voor onze eigen tijd gelden.<\/p>\n
Het bestaande beeld van de Verlichting werd min of meer bepaald door Voltaire, Locke, Hume, Rousseau en Kant, denkers die Israel nu rekent tot de Gematigde Verlichting. Zij waren in veel opzichten vooruitstrevend en vernieuwend en kregen vaak problemen met autoriteiten, maar sloten volgens Israel het ene na het andere compromis met de clerus en het geloof, met de macht van koningen en keizers, en met de vrijheid en de moraal. De Radicale Verlichting, vooral in de persoon van Spinoza en zijn geestverwanten, onder wie Pierre Bayle, hield hardnekkig vast aan de consequenties van het gebruik van de rede: van het traditionele geopenbaarde geloof zou niets overblijven als de rede erop losgelaten wordt, en het recht op zeggenschap door kerk en staat over wat individuen denken en doen zou vervallen wanneer je uitgaat van de menselijke gelijkheid. Spinoza en Bayle bestreden ook het hardnekkige misverstand dat ongelovigen er geen moraal op na zouden houden.<\/p>\n
De radicale verlichters van Israels eerste deel Radical Enlightenment zorgden in het laatste kwart van de zeventiende eeuw en het eerste kwart van de achttiende voor een estafette van conflicten en controversen. Vandaar de titel van het tweede deel: Enlightenment Contested. Israel vertelt vooral de geschiedenis van deze controversen, omdat die laat zien hoe weerbarstig de ontwikkeling is geweest naar de verlichte waarden die twee eeuwen daarna deel zijn gaan uitmaken van de Europese en Angelsaksische cultuur.<\/p>\n
Israel gaat te werk aan de hand van het strakke uitgangspunt dat de Radicale Verlichting uiteindelijk de moderne tijd is gaan bepalen. Hij schrijft in een voor iedereen begrijpelijk taal, en heeft een verbluffende kennis van de materie. Hij is er grotendeels terecht van overtuigd dat filosofie en idee\u00ebn van beslissend belang zijn in een cultuur. En hij heeft plezier in het botsen van idee\u00ebn. Ook al gebruikt hij zijn hoofdpersonen wat te veel als vehikels van idee\u00ebn, en te weinig als complete mensen, hij zorgt voor zoveel variatie in de presentatie dat je deze vuistdikke boeken soepel doorwerkt. Zo spannend is er nog niet over de idee\u00ebngeschiedenis van de Verlichting geschreven, zelfs niet door Peter Gay of Robert Darnton.<\/p>\n
Wat zich aan het einde van de zeventiende eeuw manifesteerde als een Radicale Verlichting was iets dat op kleinere schaal eerder te vinden was bij individuele denkers als Erasmus, Machiavelli, Bacon en Galilei: de onderzoekende geest, door Israel l\u2019esprit philosophique genoemd. Dat was denken aan de hand van kennis opgedaan door de zintuigen en op basis van concrete gegevens, en niet meer op grond van traditie, overgeleverde geloofsartikelen of de Bijbel. De esprit philosophique was een onderdeel van het \u2018nieuwe denken\u2019 in het algemeen dat ontstaan was door de verbreiding van de nieuwe ontdekkingen van de astronomie, de natuurkunde en de toepassing van de logica.<\/p>\n
Het ontstaan van de esprit philosophique had een machtsstrijd tussen theologie en filosofie tot gevolg. Tot die tijd (tot plusminus 1650) was de filosofie ondergeschikt geweest aan de theologie en de dogma\u2019s, decreten, geloofsartikelen van de kerk, vertegenwoordigd door de paus, de jezu\u00efeten, jansenisten, calvinisten en alle denkbare andere denominaties die de dienst uitmaakten als het ging om wat mensen mochten denken. De filosofie werd niet langer de dienstmaagd van de theologie. Tot die tijd was het ook alsof de monarchie, aristocratie, grondeigendom en kerkelijk gezag door God waren ingesteld.<\/p>\n
De esprit philosophique maakte zich langzaam meester van de Europese Republiek der letteren: de over Frankrijk, Duitsland, Spanje en Itali\u00eb verspreide gemeenschap van schrijvers en denkers die min of meer onafhankelijk van kerk en staat denkbeelden uitwisselden en debatteerden. Dat deden ze in tijdschriften die toen ontstonden, zoals het Journal des s\u00e7avans (Parijs, 1665) en Philosophical transactions (Londen, 1665). Nog actueler, kritischer en nieuwsgieriger was het tijdschrift dat Pierre Bayle uitgaf en dat gelezen werd door heel geleerd Europa: Nouvelles de la R\u00e9publique des Lettres (1684-1687). Het was in dit tijdschrift dat de Rotterdamse uit Frankrijk gevluchte hugenoot Bayle als een journalist het genre van het kritische essay introduceerde.<\/p>\n
In zulke tijdschriften ontstond de soort controversen waar Israel het over heeft, zoals het kabaal rond het boek De betooverde wereld (1691) van de Amsterdamse predikant Balthasar Bekker. Hij werd uit zijn ambt gezet omdat hij had geschreven dat heksen, spoken en duivels niet bestonden. Dat Bekker het bestaan van de duivel afwees en hem tot beeldspraak voor kwade influisteringen degradeerde, zorgde volgens Israel voor de grootste internationale controverse in de begintijd van de Verlichting. Er verschenen honderden geschriften en pamfletten tegen Bekker als duivelontkenner en tegen de esprit philosophique, een \u2018nieuwe duivel\u2019.<\/p>\n
Een vergelijkbare controverse ontstond naar aanleiding van kometen, waar zowel Bekker als Bayle over schreven. Kometen werden beschouwd als tekenen waarmee God zijn straffen aankondigde. Wie dat niet geloofde, zei de zwaar gereformeerde Voetius, kon erop rekenen dat God dat \u2018metterdaet zou toonen\u2019. Maar ook hier zorgden onderzoek en ratio ervoor dat aan de bangmakerij een einde kwam: de Zwitserse wiskundige Jacob Bernoulli was er in geslaagd de baan van de komeet van 1680 te berekenen. Vanwege zijn Pens\u00e9es diverses sur la com\u00e8te werd Bayle afgezet als hoogleraar aan de Illustre School in Rotterdam.<\/p>\n
In \u2018Radical Enlightenment\u2019 speelde Spinoza de hoofdrol omdat hij in zijn Theologisch-politiek traktaat en in de Ethica een hele reeks toen ketterse denkbeelden poneerde. Die denkbeelden, zoals zijn algemeen als athe\u00efstisch beschouwde gelijkstelling van God en Natuur en dat de wereld uit \u00e9\u00e9n substantie bestond waardoor lichaam en geest \u00e9\u00e9n waren, werden gedurende de achttiende eeuw onafgebroken bediscussieerd, maar vonden steeds weer nieuwe sympathisanten, zogeheten Spinozisten. Maar dat er geen bovennatuurlijk goddelijk wezen zou bestaan was zelfs voor Bayle moeilijk te verteren. Ook al was hij ietwat kritisch over Spinoza in zijn artikel in zijn Dictionaire, de lengte ervan was op zich al een sympathiebetuiging. Bayle noemde Spinoza \u2018de deugdzame athe\u00efst\u2019. Israel beschouwt Bayle als zijn vaandeldrager en hij speelt daarom een prominente rol in Enlightenment Contested. Er werd in heel Europa over hem geschreven, zelfs lang na zijn dood (1706) door Voltaire in 1752. Dat is wel een beetje opmerkelijk omdat Bayle lang niet altijd eenduidig is in zijn standpunten. Israel noemt hem zelfs \u2018de meest ondoorgrondelijke en controversi\u00eble denker van de vroege Verlichting\u2019.<\/p>\n
Bayle werd niettemin de spil in de langlopende controverse over de verhouding tussen geloof en rede. Behalve Spinoza en Bayle verdedigden de meeste Europese filosofen de waarheid van de religie gebaseerd op de openbaring. Ze gingen uit van een door God geschapen en geordend universum. Ze probeerden met hun \u2018fysico-theologie\u2019 de verworvenheden van de natuurwetenschappen in oversteenstemming te brengen met het christelijke geloof. Ze waren typische vertegenwoordigers van de Gematigde Verlich\u00adting die harde wetenschap wilden verzoenen met bovennatuurlijke leiding.<\/p>\n
De microscoop fungeerde in dit maar aanslepende debat als een symbool. Voor de gematigde verlichters was het geen nuchter instrument dat de wonderen en geheimen van de natuur nog dichterbij bracht, maar een middel dat eclatant bevestigde hoe wonderbaarlijk Gods vernuft wel was. Juist in de microscopisch verfijnde structuur van insecten die Jan Swammerdam met zijn microscoop blootlegde, zou God zich openbaren. Het Boeck der Natuere was een tweede Bijbel, zo blijkt uit de gelijknamige studie die Eric Jorink schreef over Nederlandse geleerden in de zeventiende eeuw en \u2018de wonderen van Gods schepping\u2019.<\/p>\n
Afgezien van de filosofen die geloof en wetenschap tot een synthese wilden brengen, waren er ook (en soms gingen ze samen) die de rede niet als alleenzaligmakend beschouwden. De rede was voor Spinoza (en Israel volgt hem hierin) het enige criterium voor de waarheid. Tot de waarheid van de rede komt men door inschakeling van wiskundige afmetingen, verhoudingen en logica. Locke en Hume behoren voor Israel onverbiddelijk tot de Gematigde Verlichting. Locke, omdat hij een empirist was die aan de ervaring minstens zoveel waarde hecht als aan de rede, Hume omdat hij traditie, gewoonte en praktisch nut niet zomaar inruilde voor de rede. En als het om moraal ging was de rede voor Hume niet veel meer dan een hulpje, want een seculiere moraal ontstaat ook uit karakter, persoonlijke neigingen, emotie, stijl. \u2018Reason can not set in motion the active powers of men,\u2019 schrijft Hume, want liefde, haat, list, strategie, nut, medelijden, het onbewuste, impuls, intu\u00eftie, intelligentie \u2013 ze worden niet of nauwelijks door de rede bepaald.<\/p>\n
Net als \u2018Radical Enlightenment\u2019 is Enlightenment Contested een bril\u00adjant boek met een strakke lijn waar de talloze thema\u2019s, motieven, figuren, controversen van de hoofdstukken en paragrafen moeiteloos aan blijven kleven. Dit moet te maken hebben met het kernachtige uitgangspunt van Israel, zijn \u2018lijn\u2019: alles voegt zich naar de beschrijving van de filosofische weg naar de moderne tijd (\u2018modernity\u2019). Die moderne tijd wordt wat hem betreft gekarakteriseerd door de verworvenheden van de Radicale Verlichting, bestaande uit acht basisidee\u00ebn: 1. Dat de rede het enige criterium is voor het vinden van de waarheid; 2. Verwerping van al het bovennatuurlijke; 3. Gelijkheid van alle mensen, raciaal en seksueel; 4. Een universele seculiere moraal; 5. Vrijheid van denken en tolerantie; 6. Persoonlijke vrijheid, respect voor die van anderen; 7. Vrijheid van meningsuiting; 8. Democratische republiek als de meest legitieme staatsvorm.<\/p>\n
Zo achter elkaar gezet zien deze basisidee\u00ebn er inderdaad radicaal, maar solide uit: daar kun je mee voor de dag komen. Toch zorgen ze in deze twee delen ook voor een enigszins rigide visie op de Verlichting, hoe vreemd dat ook mag zijn voor zo\u2019n rijk boek. Wat gechargeerd gezegd: Israel kijkt vanuit het heden naar het verleden, met de acht basisconcepten als een raster in zijn hoofd. Hij is zogezegd een \u2018finalist\u2019, een historicus die naar het verleden kijkt aan de hand van de uitkomst van deze idee\u00ebngeschiedenis: de huidige moderniteit. Wanneer een filosoof in de achttiende eeuw niet achter al deze idee\u00ebn stond, maar achter vijf of zes, dan komt hij bij Israel in de marge van de moderniteit terecht, terwijl de karavaan van pure radicale verlichters voorttrekt.<\/p>\n
Dit verklaart waarom de beide boeken, ondanks de spanning, ook wel iets bloedeloos hebben. Israel houdt zich streng aan zijn eigen eerste basisconcept: dat de rede het enige criterium is voor het vinden van de waarheid. Dat is een ouderwets monistisch standpunt, dat geen rekening houdt met de vele andere manieren waarop men tot een \u2018waarheid\u2019 kan komen, zeker op de niet-harde, menselijke terreinen van de samenleving. Israel doet als idee\u00ebnhistoricus niet aan literatuur of psychologie, en dat is jammer, want idee\u00ebn leiden geen eigen leven, maar komen voort uit levende mensen bij wie idee\u00ebn ontstaan uit karakter, invloed, smaak, voorkeur, omstandigheden, stijl, inzichten en verlangens. De filosofen en schrijvers die bij Israel langskomen verschijnen daardoor niet als complete personen of karakters. Alleen hun verhouding tot de radicale basisconcepten doet voor Israel ter zake. Hun eigen, karakteristieke manieren van denken worden niet in aanwerking genomen. Dat ze in \u00e9\u00e9n opzicht verlicht kunnen zijn, maar in een ander opzicht conservatief, maakt ze \u2018gematigd\u2019 en daarmee tot figuranten op de weg naar de moderniteit. Ze voldoen daarmee niet aan de eis van coherent denken die Israel stelt aan een radicale verlichter. Er zit een straf ideaal achter Israels Radicale Verlichting. \u2018Coherent denken\u2019 lijkt een eenvoudig en zinnig criterium, maar het houdt geen rekening met de vruchtbare incoherentie van mensen (wat ze tot mensen maakt), en evenmin met de incoherentie van de werkelijkheid.<\/p>\n
\u2018The making of modernity\u2019 verliep niet louter aan de hand van Israels acht samenhangende basisconcepten, met als belangrijkste de ratio. In de loop van de achttiende eeuw gingen gevoel en verstand deel uitmaken van het denken, wat een heilzame correctie inhield van het rationalisme. Het ontstaan van de roman in de achttiende eeuw betekende bijvoorbeeld de erkenning van de rol van emoties en gevoelens in het leven en denken. De Radicale Verlichting heeft zich in de volgende twee eeuwen in veel opzichten doorgezet, maar niet zonder veel van zijn radicaliteit te verliezen. Op veel terreinen van de samenleving die niet verbonden waren met harde wetenschap, verdween de ratio als enige criterium voor de waarheid. Dat viel samen met de opkomst van de \u2018menswetenschappen\u2019. Niet de ratio, maar de redelijkheid werd het dominante criterium, omdat daarin met veel meer rekening werd gehouden (tijd, plaats, psychologie, geschiedenis). Ook al zijn veel van Israels basisconcepten onverminderd geldig, de Radicale Verlichting is in andere opzichten tot een Redelijke Verlichting uitgegroeid.<\/p>\n
Het streng toepassen van de acht basisconcepten in Enlighten\u00adment Contested betekent dat ook Voltaire in de marge terechtkomt. Deze kleurrijke filosoof, satiricus, weldoener en in veel opzichten radicaal, wordt tot een hopeloos gematigd verlichter die, ondanks zijn reputatie als enfant terrible, zijn hele leven akkoordjes heeft gesloten, met vorsten, jezu\u00efeten, censuristen en magistraten. Voltaires praktisch verlichte werk, zijn weldoenerschap voor de bevolking van Ferney, zijn inzet voor de wetenschappen, zijn aanvaringen met de autoriteiten en jansenisten, zijn verblijf in de Bastille: het verdwijnt allemaal doordat Israel zich vooral concentreert op het feit dat Voltaire vond dat God maar uitgevonden moest worden als hij niet bestond, want dat was goed voor de stabiliteit in de samenleving. Ook schreef Voltaire een satirisch versje over Spinoza, waarin hij Spinoza aan het eind tegen God laat fluisteren: \u2018Onder ons gezegd: u bestaat helemaal niet.\u2019<\/p>\n
Ook al kleven er bezwaren aan dat Israel de protagonisten van zijn idee\u00ebngeschiedenis te veel tot vehikels maakt van idee\u00ebn die al dan niet in zijn concept van de Radicale Verlichting passen, hij veroorzaakt met deze monumentale studies wel een aangename verschuiving in de geschiedschrijving. Op een bijna vanzelfsprekende manier gaat hij uit van het beslissende belang van idee\u00ebn en overtuigingen voor de ontwikkelingen in cultuur, politiek en samenleving. Dus niet de economie, niet de geografie, niet de politiek, niet het leven van alledag, maar filosofie staat voor hem aan de basis van de dynamiek van het bestaan. Dit is ook weer een iets te radicaal standpunt, maar wel een prikkelende correctie. In de twee-eenheid van lichaam en geest van Spinoza nemen de hersens, de geest en de verbeelding het initiatief. Het is de energie van botsende idee\u00ebn die alles in werking zet.<\/p>\n
Jonathan I. Israel, \u2018Enlightenment Contested. Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man 1670-1752\u2019, Oxford University Press, \u20ac 50,95<\/p>\n
Eric Jorink, \u2018Het Boeck der Natuere. Nederlandse geleerden en de wonderen van Gods Schepping 1575-1715\u2019, Primavera,\u00a0\u20ac 34,50<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Bij Jonathan Israel, die deze week een eredoctoraat ontvangt van de Erasmus Universiteit, wordt de Verlichting nog radicaler. Met brille brengt hij in kaart hoe onverschrokken denkers de weg baanden voor de moderne tijd.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/122069"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=122069"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/122069\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=122069"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=122069"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=122069"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}