Sinds Buster Keaton zijn eerste taart gooide, heeft voedsel een rol gespeeld in de mis-en-sc\u00e8ne van een film. Net zoals een stoel of een paard is voedsel een handig rekwisiet, vooral als je personages bij elkaar moet brengen. ‘Tafel- en eetsc\u00e8nes zijn dramaturgisch gezien ideaal,’ zei regisseur Alex van Warmerdam onlangs in een interview met NRC Handelsblad naar aanleiding van de premi\u00e8re van zijn nieuwe film Ober. ‘Je zet een aantal personages aan een tafel en er ontstaat vanzelf een dialoog.’<\/p>\n
In oudere films ging het gesprek nooit over wat op tafel stond. Met uitzondering van een wegwerpzinnetje als ‘lekkere aardappels, mam’ of ‘Timmy, niet met je eten spelen’ waren tafelsc\u00e8nes vooral handig voor een plotwending of een confrontatie tussen de personages. Wat er gegeten werd, was onbelangrijk. Voedsel had geen sterallures.<\/p>\n
In de afgelopen jaren zijn culinaire films, films waarin eten en drinken een hoofdrol spelen, een genre op zich geworden. Misschien zijn we zo overspoeld met seks en geweld in films dat we ons eindelijk kunnen richten op onze andere zintuigen. En is de tijd rijp om cinematografisch gelaafd en gespijsd te worden. Of misschien zijn we allemaal zulke gourmets dat we precies willen weten wat op het witte doek wordt gegeten en hoe het is bereid.<\/p>\n
Hollywood bedient ons op onze wenken. Na de ode aan de pinot noir, Sideways, is fijne wijn een nieuwe filmobsessie. In november gaat A Good Year in roulatie, met Russell Crowe in de rol van een Londense bankier die een wijngaard in de Provence erft. Volgend jaar komt No Reservations uit, een remake van de Duitse film Bella Martha, die onder de titel Mostly Martha een onverwachte hit was in Amerikaanse art houses. Catherine Zeta-Jones speelt de perfectionistische kokkin, met Aaron Eckhart in de rol van haar Italiaans-Amerikaanse culinaire tegenpool.<\/p>\n
Zelfs een van de beroemdste liefdesverhalen, Cyrano de Bergerac, ontkomt niet aan een epicurische make-over. In The Food of Love, een film die nu in Rome in productie is en gebaseerd is op de debuutroman van Anthony Capella, verleidt Cyrano zijn Roxanne niet met zijn gedichten, maar met zijn heerlijke gerechten.<\/p>\n
Babyboomers noemen vaak Tony Richardsons Tom Jones (1963) als de eerste internationale film die ze zich herinneren met een sc\u00e8ne waarin voedsel een hoofdrol speelt. Als Tom Jones (gespeeld door een jonge, knappe Albert Finney) een copieuze maaltijd deelt met een vrouw van lichte zeden (later blijkt dat zij zijn moeder is, maar dat is een ander verhaal), valt er geen woord. Stil is de sc\u00e8ne echter niet.<\/p>\n
De soundtrack barst van de geluiden: gezuig, gelik, geknauw en gesmak – het is eten als voorspel. Wanneer mevrouw Waters met haar tuitende lippen het vlees van een knots van een bot trekt, kunnen we ons de losbandige seks die hierop zal volgen helemaal voorstellen. Die bedsc\u00e8ne krijgen we trouwens niet te zien. De seksuele revolutie was nog niet aangebroken toen de film werd gemaakt, en de kerken hadden nog een stevige greep op de filmkeuring.<\/p>\n
Meer dan veertig jaar later werkt de eetsc\u00e8ne in Tom Jones vooral op de lachspieren. De symboliek ligt er te dik bovenop. De sc\u00e8ne mist elke ambigu\u00efteit (bovendien zijn we zo geconditioneerd door expliciete seks in films, dat we een sc\u00e8ne die enkel en alleen uit insinuatie bestaat niet langer sexy vinden).<\/p>\n
In een overzicht van culinaire films past deze klassieke sc\u00e8ne eigenlijk niet. Hoewel voedsel daarin centraal staat, gaat het niet om wat er op tafel staat. Eten is slechts een uitdrukkingsvorm van een ander lichamelijk genot. In Tom Jones is voedsel een stand-in, een metafoor voor seks, de ultieme sensuele beleving.<\/p>\n
In de ontwikkeling van de culinaire film blijft een tafel volgeladen met heerlijke spijzen lang een middel om een doel te bereiken. In Babette’s Feast (1987), de Deense Oscar-winnaar gebaseerd op een kort verhaal van Isak Dinesen, krijgt voedsel weliswaar een plaats in de titel, maar kan het zijn metaforische rol niet ontlopen. Ditmaal is eten een stand-in voor het humanisme. Wanneer de Franse huishoudster van twee streng-christelijke Deense oude vrijsters de lotto wint, besluit ze een feestmaal te bereiden zoals ze als chefkok in een vroeger leven in Parijs heeft gedaan.<\/p>\n
Babette cre\u00ebert voor de twaalf oude, ascetische mannen en vrouwen haar beroemdste recepten: soupe \u00e0 la tortue, blinis met kaviaar en cr\u00e8me fra\u00eeche, kwartels gevuld met foie gras, Nesselrode-pudding afgemaakt met geglazuurde kastanjes en chocoladesaus.<\/p>\n
De zure christenen hebben zich voorgenomen om zich niet door het glorieuze voedsel te laten verleiden. Maar ze kunnen het niet helpen. Het heerlijke, hemelse eten en de verrukkelijke wijnen missen hun uitwerking niet. Ze ontdooien. Ze lachen, dansen en, belangrijker, ze vergeven elkaar de kleingeestige grieven die ze jarenlang hebben gekoesterd.<\/p>\n
De moraal is duidelijk: het plezieren van de zintuigen is een door God gegeven geschenk, geen zonde. Voedsel leidt tot verlichting. Amen.<\/p>\n
Toch is het eten zelf, hoe verrukkelijk ook, gesublimeerd. Twintig minuten lang glijdt de camera liefdevol over de bereiding van de spijzen, maar uiteindelijk dient het voedsel in Babette’s Feast een les; eentje van bijbelse proporties.<\/p>\n
De transcendentale kracht van voedsel is ook het thema van de Mexicaanse film Como Agua Para Chocolate (1994), gebaseerd op de bestseller van Laura Esquivel. In de roman accentueert een recept het thema van elk hoofdstuk. De film laat deze kunstgreep los, maar zit wel tjokvol keukensc\u00e8nes.<\/p>\n
De wijze, oude kokkin van de familie en de drie vaderloze dochters stampen ma\u00efs, bakken tortillas en kruiden alles met pikante pepers die van het doek afspatten. De plot draait om het liefdesleven van dochter Tita. Als jongste dochter mag ze volgens de familietraditie niet trouwen, maar moet ze voor haar tirannieke moeder zorgen.<\/p>\n
Het eten in Como Agua Para Chocolate is geen standaard Mexicaanse kost, want we zijn beland in de cocina van het magisch realisme. Een trouwtaart gemarineerd in Tita’s tranen veroorzaakt bij de gasten massaal maagstoornissen. Een gerecht van chili’s in walnotensaus tovert een ingetogen diner om in een orgasme.<\/p>\n
Voedsel is nu getransmuteerd van metafoor tot afrodisiacum. Maar het is niet de chemische samenstelling van de ingredi\u00ebnten die de seksuele lusten van de personages be\u00efnvloedt, het is hocus pocus. Opnieuw wordt voedsel verbeeld als een agent-provocateur, en niet als de protagonist.<\/p>\n
Als voedsel niet leidt tot seks of transcendentie, dan speelt het zijn meest favoriete ondersteunende filmrol: als instrument voor familieliefde – het bindmiddel dat een disfunctioneel gezin letterlijk aan tafel en elkaar kluistert. Zoals in de internationale hit Eat Drink Man Woman (1994) van de Taiwainese regisseur Ang Lee, die later in Hollywood The Ice Storm zou maken, waarin een desastreuze Thanksgiving-maaltijd schittert.<\/p>\n
Eat Drink Man Woman begint met een diner waarvan je gaat watertanden, bereid door de pater familias, een meesterkok van traditionele Chinese delicatessen (een onderliggend thema van de film is de devaluatie van de Chinese keuken door de westerse invloed op de Taiwanese cultuur). Echter, wanneer zijn drie dochters (een trio dochters schijnt een noodzakelijk ingredi\u00ebnt te zijn van culinaire films) voor het traditionele zondagse familiediner komen, tasten ze niet gretig toe, maar zitten ze te kieskauwen. Blijkbaar heeft iedere dochter trek in iets anders, van getrouwde mannen tot Jezus Christus. Dus pa’s banket, inclusief de oesterpannenkoeken, is een fiasco.<\/p>\n
Terwijl de soap-operalevens van de dochters doorsudderen, stort vader zich nog fanatieker op het koken, tot hij zich uiteindelijk realiseert dat hij zijn voedselgevecht voor liefde verliest. Hij raakt zijn smaakvermogen kwijt. Een metafoor die qua subtiliteit het botgekluif van mevrouw Waters evenaart. Grote verrassing: de film heeft een happy ending.<\/p>\n
Ondanks de gladde Hollywood-benadering van het verhaal, is Eat Drink Man Woman een van de betere culinaire films. De bereiding van de dim sum met kreeft, de pekingeend, de Chin-Hua-kip, de fijngehakte garnalen gewikkeld in slablaadjes is een feest. Het lijkt alsof de cameraman bij het mooist gefotografeerde culinaire blad in de leer is geweest. De geluidsman op zijn beurt vangt elk sisje en knapje op van de brokjes voedsel die in de hete olie van de wok belanden.<\/p>\n
Eten mag dan een bijzaak zijn voor de personages in Eat Drink Man Woman, voor de kijker speelt het een hoofdrol. Op dit cinematografisch epicurisch banket is maar \u00e9\u00e9n reactie mogelijk: een maaltijd in het beste Chinese restaurant van de stad.<\/p>\n
Het succes van Eat Drink Man Woman leidde in Hollywood tot imitatie. In een remake, Tortilla Soup (2001), staat niet de Chinese, maar de Mexicaans-Amerikaanse keuken centraal. Nu ligt de eettafel voor het wekelijkse familiediner hoog opgestapeld met avocado’s en cactusbloesems, chili’s en pepers, en is de vis bedolven onder achiote. Ook in Soul Food (1997) moet de zondagmaaltijd een verdeelde familie en drie (weer!) ruzi\u00ebnde zussen bij elkaar houden. Nu staat Mother Joe, de schatkamer van generaties Afro-Amerikaanse recepten, achter het fornuis. En is het de schattige kleinzoon die grootmoeders lessen over traditie en familietrouw met de paplepel kreeg ingegoten, die na haar dood de familie bij elkaar brengt. Natuurlijk in de keuken.<\/p>\n
In twee recente films – een Amerikaanse en een Duitse – krijgt eten eindelijk een onbetwiste hoofdrol toebedeeld. In Big Night (1996) en Bella Martha (2000) zijn de personages realistisch en boeiend, maar eten is wat hen bezielt. Voedsel zelf schittert, en niet als een metafoor, maar echt eten.<\/p>\n
De Italiaanse broers Primo en Secondo, gespeeld door Tony Shalhoub en Stanley Tucci (Tucci was medeverantwoordelijk voor het scenario en de regie) drijven een noodlijdend Italiaans restaurant in de jaren vijftig in Brooklyn. Primo is een culinair genie dat weigert om zijn kooktalenten aan te passen aan de weinig verfijnde smaak van zijn klanten (als een klant om gehaktballen bij zijn spaghetti vraagt – een Amerikaanse uitvinding – krijgt Primo een ouderwetse Romeinse woedeaanval). Secondo echter lijkt het wel een goed idee als het restaurant winst maakt, vooral als de bank hem confontreert met een dreigend faillissement. Kunst versus Commercie, een groot thema dat wonderbaarlijk goed tot zijn recht komt in een kleine keuken in Brooklyn.<\/p>\n
De plot is niet bijster verrassend: de eigenaar van een Italiaans restaurant in de buurt, dat dankzij een knieval voor de slechte smaak van de Amerikanen goed loopt, biedt aan om te regelen dat een beroemde Italiaanse muzikant in het restaurant van Primo en Secondo komt eten – dat zal hun restaurant klandizie bezorgen. Dus begint Primo aan de voorbereidingen van zijn meesterwerk, de ultieme maaltijd voor de Big Night.<\/p>\n
Deze maaltijd is het hart van de film, het hoofdgerecht. De voorbereidingen nemen dagen in beslag en we volgen elke stap – van het uitzoeken van het beste bosje basilicum tot de assemblage van het culinaire pi\u00e8ce de resistance, een timpano di pasta al ragu al forno. De timpano is een meesterwerk, een architectonisch wonder. De pastataart is zo groot als een trommel en is gevuld met tomaten, uien, selderij, knoflook, gehakt, pepers, eieren, ham, chianti, rijst, peterselie, romano, mozzarella en Parmezaanse kazen, mortadella en bucatini. En dan is er natuurlijk het handgemaakte deeg. Als de vrienden in het restaurant – de beroemde zanger komt nooit opdagen – hun eerst hap nemen, zou je hun vork willen afpakken. Zo jaloersmakend is het.<\/p>\n
Tijdens de bereiding van de maaltijd bevestigt een woordenloze sc\u00e8ne dat in Big Night het eten de ster is. Primo’s geheime liefde, Ann, de eigenaresse van de bloemenwinkel, staat naast hem in de keuken wanneer Primo zijn salsa rossa maakt voor het diner. Hij proeft, hij gooit er wat specerijen in, hij proeft opnieuw en hij straalt. Het is precies goed. Ook Ann proeft de saus. De gelukzalige uitdrukking op haar gezicht drukt pure liefde uit – niet voor de man, maar voor zijn saus. Hier gebeurt iets groots: een gedeelde gastronomische extase.<\/p>\n
In de Duitse film Bella Martha speelt ook een onbuigzame keukenartiest de hoofdrol. Als een generaal voert Martha het bewind over de keuken van een toprestaurant in Hamburg. Ze is een control freak en een perfectionist, die, net zoals Primo, geneigd is het plebs in het restaurant de les te leren (als een klant klaagt dat zijn perfect gegrilde steak overdone is, gooit Martha een stuk bloederig vlees op zijn tafel).<\/p>\n
Maar, in tegenstelling tot Primo, wordt Martha’s perfectionisme afgeschilderd als pathologisch. Ze is een contactarme dwangneuroot. Dan komen de standaardopwarmers haar redden: het behoeftige kind (Martha’s nichtje dat ineens moederloos is) en de Italiaan (een souschef). In korte tijd wordt Martha zowel moederlijk als seksueel.<\/p>\n
Ondanks dit voorspelbare, melodramatische verhaal (heb medelijden met de arme mediterrane man wiens primaire rol in de Noord-Europese films lijkt de ijsprinses seksueel wakker te kussen), heeft Bella Martha prachtige keukensc\u00e8nes, waarin het personeel zich beweegt alsof het een ballet opvoert terwijl het perfecte gerechten bereidt. De keuken-pas de deux van Martha en Mario (de Italiaan) is niet alleen een studie van verschillende kookstijlen, maar ook een evocatie van tegenstrijdige persoonlijkheden. En als Martha de lege keuken binnentreedt en haar schort omstrikt, is voelbaar wat eraan zit te komen. Ze staat in de keuken als een toreador vlak voor het moment dat de stier de arena binnenstormt.<\/p>\n
Aan het eind van de film komt Mario naar Martha’s appartement met een pan eten. Hij doet Martha een blinddoek om en ze moet raden welke ingredi\u00ebnten hij heeft gebruikt. Natuurlijk leidt dit spel tot seks. Maar het eten is niet het instrument dat haar zintuigen ontwaakt – Martha’s smaakvermogen is al bijzonder ontwikkeld. Noch is het eten een afrodisiacum, chemisch of magisch. Nee, eten is de passie die Martha en Mario delen en de proeftest bewijst dat ze gelijken zijn in de exclusieve club van culinaire artiesten. Ecco! Ze zijn een paar, dus waarom zouden ze niet de liefde bedrijven?<\/p>\n
Films voor culi-fans<\/p>\n
Nu \/ verwacht<\/p>\n
A Good Year (2006) \u2013 VS<\/p>\n
Eden (2006) \u2013 Duitsland<\/p>\n
No Reservations (2007) \u2013 VS<\/p>\n
The Food of Love (2007) \u2013 VS<\/p>\n
Oudere films<\/p>\n
Tampopo (1985) \u2013 Japan<\/p>\n
Babette\u2019s Feast (1987) \u2013 Denemarken<\/p>\n
Eat Drink Man Woman (1994) \u2013 Taiwan<\/p>\n
Big Night (1996) \u2013 VS<\/p>\n
Soul Food (1997) \u2013 VS<\/p>\n
Chocolat (2000) \u2013 VS<\/p>\n
Bella Martha (2000 ) \u2013 Duitsland<\/p>\n
Tortilla Soup (2001) \u2013 VS<\/p>\n
Misselijkmakende films<\/p>\n
La grande bouffe (1973) \u2013 Frankrijk<\/p>\n
The Cook, the Thief, His Wife and Her Lover (1990) \u2013 Frankrijk\/Nederland\/Engeland<\/p>\n
Super Size Me (2004) \u2013 VS<\/p>\n
Fast Food Nation (2006) \u2013 VS<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Eten was er altijd al op het witte doek, maar de culinaire film is een tamelijk recent fenomeen. Voedsel met sterallures, bedoeld om te verleiden en te vergeven. Want wat je in je mond stopt, verteer je met hart en ziel.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Freke Vuijst","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/121937"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=121937"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/121937\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Freke Vuijst","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=121937"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=121937"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=121937"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}