Reconstructie \/ De voorgeschiedenis van het regeerakkoord<\/p>\n
Dinsdag 7 maart 2006 was een ongekende rampdag voor het CDA. Na drie\u00ebneenhalf jaar centrum-rechtse regering vonden de gemeenteraadsverkiezingen plaats. De opiniepeilers meldden van tevoren dat er onvrede in het land heerste: over de voedselbanken, de huurliberalisatie, de hardvochtigheid waarmee Rita Verdonk de 26.000 asielzoekers probeerde uit te zetten. Minister-president Jan Peter Balkenende en fractievoorzitter in de Tweede Kamer Maxime Verhagen hielden de kaderleden van de partij voor dat ze zich door die onrust niet van de wijs moesten laten brengen. De hervorming van de verzorgingsstaat was nog niet lang niet afgerond. Na het zuur zou het zoet komen en daar moest je geduldig op wachten.<\/p>\n
Ronkende retoriek, ontleend aan de Neder\u00adlandse maritieme geschiedenis, werd over de verontruste partijvertegenwoordigers uit het land uitgestort. Ook in stormachtige tijden moest het schip op koers blijven. Het kabinet-Balkenende had het roer vast in handen en er was geen reden om bij te sturen. Daar moest het gewone scheepsvolk vertrouwen in hebben.<\/p>\n
Maar de uitslag was vernietigend voor de regering. De PvdA haalde een monsterzege in de grote steden. De SP veroverde het zuiden van het land, maar brak ook door in de Randstad. Het CDA kreeg er van de kiezers ongenadig van langs.<\/p>\n
In een analyse die voor intern gebruik werd gemaakt, werd de stormbal gehesen. De nederlaag was groter, omvattender en indringender dan elke uitslag sinds 1982. De grootste partij van het land was gedeclasseerd als politieke factor. In de Randstad, maar ook in de Vinex-wijken en de suburbs van steden als Almere, Zoetermeer, Purmerend en Lelystad was het CDA zo goed als weggevaagd. De kiezers hadden het hervormingsbeleid ervaren als te weinig sociaal, te kil en te technocratisch. De daadkracht van het kabinet, aanvankelijk geprezen, begon steeds meer weerstand op te roepen. De partijtop had op zulke signalen als een autistisch kind gereageerd. Om het tij te keren, moest Balkenende ophouden met zijn harde taal over de broekriem aanhalen, offers brengen en eigen verantwoordelijkheid dragen.<\/p>\n
In het stuk dat binnen het dagelijks bestuur circuleerde, werd met heimwee gesproken over de Jan Peter Balkende van v\u00f3\u00f3r zijn kabinetten met de VVD. Kon de onbedorven, wat stuntelige professor die met zijn verhalen over waarden en normen vertrouwen had ingeboezemd, niet terugkeren? Jan Peter moest in plaats van een harde saneerder weer zichzelf worden. Anders liep het slecht af met de partij.<\/p>\n
Knallende ruzie<\/p>\n
De uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen leidde tot een knallende ruzie tussen het dagelijks bestuur van het CDA en de premier. Partijvoorzitter Marja van Bijsterveldt en haar plaatsvervangers Jan Bart Mandos en Lianne Dekker namen zich de kritische analyses ter harte. Ze drongen erop aan dat de koers werd bijgesteld: meer sociaal beleid, meer samenspraak met de maatschappij. Balkenende en Verhagen moesten er niets van weten. Ze zetten de hakken in het zand.<\/p>\n
Dat voorjaar had het CDA een nieuw partijkantoor betrokken aan het Haagse Buitenom. Schouder aan schouder hadden Balkenende en Van Bijsterveldt de lamp boven de hal onthuld met de tekst \u2018God ontmoet men in de medemens\u2019. Nu \u2013 donderdag 9 maart \u2013 werd er op het partijkantoor crisisberaad gehouden. Het kwam tot een heftige aanvaring. Van Bijsterveldt hield de premier voor dat zijn kabinet zich \u2018minder technocratisch\u2019 moest opstellen. Het inkomensbeleid en het koopkrachtbeleid moesten worden aangepast. Ook de stijl van politiek bedrijven moest veranderen. Van Bijsterveldt: \u2018Het CDA moet weer naast de mensen gaan staan\u2019. Maar Balkenende hield voet bij stuk. Het beleid dat hij voerde, was goed. Het enige probleem was dat de mensen het niet begrepen. \u2018Je bent geen knip voor de neus waard als je nu het roer omgooit,\u2019 zei hij tegen het partijbestuur. Hij wilde doorgaan met wat hij in 2003 had aangekondigd. Balkenende beloofde vaker het land in te gaan om het kabinetsbeleid uit te leggen. Tot meer concessies was hij niet bereid.<\/p>\n
Partijbaronnen in paniek<\/p>\n
Het hele voorjaar van 2006 stond in het teken van een loopgravenoorlog tussen het CDA-bestuur en de minister-president. De regionale partijbaronnen, die op 7 maart klop hadden gekregen, raakten intussen in paniek. Er werd driftig getelefoneerd. Als Balkenende zich zo koppig zou blijven<\/p>\n
gedragen, moest er dan niet als de donder naar een nieuwe partijleider worden gezocht? Cees Veerman, de minister van Landbouw die binnen het kabinet als bindende figuur en bruggenbouwer bekend stond, werd gepolst. Maar Veerman had al besloten de politiek uit te gaan en bedankte voor de eer. Ook de namen van de talentvolle katholieke jongeren Joop Wijn en Camiel Eurlings vielen. Was het tijd Eurlings terug te halen uit Brussel? Voelde Wijn voor een volgende sprong in zijn voorspoedige carri\u00e8re? Zulke vragen namen de partijvorsten in beslag.<\/p>\n
De heisa binnen het CDA onttrok zich vrijwel volledig aan de aandacht van de media. Die hadden het veel te druk met de ruzies binnen de VVD (waar Rita Verdonk de macht dreigde te grijpen) en D66 (waar Alexander Pechtold en Lousewies van der Laan elkaar naar het leven stonden). Maar binnenskamers sloegen de golven hoog op. Hans Hillen, oud-fractiesecretaris van het CDA en als geen ander ingewijd in de geheimen van de christen-democratie: \u2018Vier jaar lang was het leiderschap van Jan Peter Balkenende binnen de partij onomstreden geweest. Nu de gemeenteraadsverkiezingen zo slecht waren uitgevallen, stak de oude linkervleugel weer de kop op: kringvoorzitters, kaderleden, maar ook veteranen als Hannie van Leeuwen en Willem Aantjes. Intussen kwam Ruud Lubbers met steeds fellere kritiek op het vluchtelingenbeleid. Voor het eerst was niet meer de hele partij loyaal aan Jan Peter. Er kwam een barst in zijn onaantastbaarheid.\u2019<\/p>\n
Niet voor het eerst in zijn politieke loopbaan werd Jan Peter Balkenende gered door de gong. Lousewies van der Laan bracht eind juni het kabinet ten val en het CDA kon het zich niet veroorloven nog maanden lang door te kibbelen. De neuzen moesten dezelfde kant op. Het compromis dat uiteindelijk werd gesloten: Balkenende hoefde van Marja van Bijsterveldt en haar geestverwanten geen mea culpa uit te spreken over zijn snoeiharde bezuinigingspolitiek, maar in de verkiezingscampagne voor 22 november moest het wel anders. Zonder technocratische taal over de hervormingsagenda die moest worden afgewerkt. Positiever, warmer, socialer, menselijker.<\/p>\n
Partij-ideoloog Ab Klink, directeur van het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA en persoonlijke vriend van Jan Peter Balkenende, kreeg de opdracht een verkiezingsprogramma te schrijven waarin rechter- en linkervleugel zich konden vinden. In zijn huisje aan het Italiaanse Gardameer kweet Klink zich gewetensvol van die taak. De hervormingsagenda had Nederland economisch weerbaar gemaakt, schreef hij aan zijn tuintafel, maar nu was de tijd aangebroken voor \u2018maatschappelijke investeringen\u2019 en \u2018vertrouwen in elkaar\u2019. Op de voorkant van het werkstuk van Klink stonden de handen van drie generaties Nederlanders afgebeeld, liefdevol over elkaar heen gevleid. Tijdens de campagne stond er een Jan Peter Balkenende die nog alleen positieve en toekomstgerichte geluiden liet horen: \u2018Ik ben trots op Nederland. Met elkaar hebben we veel bereikt. Ik zie kansen om Nederland nog mooier te maken voor de komende generaties aan wie we het land straks door zullen geven.\u2019 Conclusie: \u2018Kies voor de toekomst. Kies voor elkaar.\u2019<\/p>\n
Marja van Bijsterveldt kon tevreden zijn.<\/p>\n
Gerrit Zalm, op dat moment nog vice-premier en minister van Financi\u00ebn voor de VVD, betreurde de omslag in het denken van het CDA. Hij had zich altijd goed kunnen vinden in termen als \u2018hervormingsagenda\u2019 en \u2018eigen verantwoordelijkheid\u2019. Zalm, op zijn allerlaatste werkdag op het ministerie: \u2018We waren nog lang niet klaar met hervormen en opeens zei het CDA: we gaan nu investeren in de maatschappij. Wat betekent dat? Volgens het CPB kun je alleen investeren in gebouwen en wegen. Maar het CDA kwam met niet veel meer dan financi\u00eble extraatjes voor de burger. Ze zeiden in feite: bedankt voor de moeite, maar met die hervormingen is het nu wel mooi geweest.\u2019<\/p>\n
Buigen<\/p>\n
Beetje na\u00efef van de VVD om de wending binnen het CDA niet te zien aankomen, vindt Jan Schinkelshoek. Wie zich in de geschiedenis van de christen-democratie heeft verdiept, weet dat die politieke stroming altijd de neiging heeft gehad om met het maatschappelijk klimaat mee te buigen. Niet louter uit electoraal opportunisme, maar omdat een wezenlijk kenmerk van de christen-democratie is: soms wordt de koers een beetje naar rechts verlegd, soms een beetje naar links, omdat je zo het land bij elkaar houdt.<\/p>\n
Schinkelshoek is niet de eerste de beste. Hij was verslaggever bij het Reformatorisch Dagblad, parlementair redacteur van de Haagsche Courant, woordvoerder van CDA-fractievoorzitter Bert de Vries, campagnemanager van lijsttrekker Ruud Lubbers, directeur voorlichting van minister Hirsch Ballin van Justitie, hoofdredacteur van de Haagsche Courant, directeur communicatie bij de Rabobank (na het vertrek van Herman Wijffels) en lid van het permanente campagneteam dat Balkenende hielp de verkiezingen van 22 november te winnen. Schinkelshoek werkte onder meer mee aan Balkenendes boek met persoonlijke brieven aan kiezers als Lingo-presentatrice Lucille Werner, schrijver Harry Mulisch, schaatskampioene Marianne Timmer, kardinaal Simonis en Jan Modaal. Sinds november zit de veteraan in de Tweede Kamer.<\/p>\n
We ontmoeten hem in zijn werkvertrek in de catacomben van het Binnenhof. \u2018Verkijk je niet op Jan Peter,\u2019 zegt Schinkelshoek. \u2018Hij is meer dan een kille, rechtse saneerder. Dat is een karikatuur, ter linkerzijde uitvergroot. Hij houdt er veel bredere, evenwichtiger opvattingen op na. Lees wat hij vroeger geschreven heeft.\u2019<\/p>\n
Schinkelshoek heeft er nooit aan getwijfeld dat er een moment zou komen dat het CDA weer zijn sociale gezicht zou laten zien, zegt hij: \u2018Na de Fortuyn-revolte was het tijd voor daadkracht. Er moest in een heleboel opzichten orde op zaken worden gesteld. De eerste kabinetten-Balkenende hebben dat gedaan met een forse hervormingsagenda. Dat heeft ook binnen de partij tot gefronste wenkbrauwen geleid.\u2019<\/p>\n
Bijvoorbeeld van zijn vroegere baas Bert de Vries die in 2005 het boek Overmoed en onbehagen publiceerde. Daarin beschuldigde hij het centrum-rechtse kabinet ervan het onbehagen in de samenleving aan te wakkeren met doemscenario\u2019s over de vergrijzing en het uit de hand lopen van de verzorgingsstaat. \u2018Dat gaf toen veel commotie,\u2019 herinnert Schinkelshoek zich. \u2018Balkenende verweet De Vries dat hij een karikatuur van het kabinetsbeleid maakte. Ik heb toen tegen Bert gezegd: let op, binnen een jaar zit het CDA op jouw lijn. Er is zoveel beweging in de partij, dat het stapje voor stapje gaat gebeuren. Het zit nu eenmaal in de genen van het CDA om op den duur het midden weer op te zoeken. Ik weet dat Herman Wijffels daar ook zo over dacht.\u2019<\/p>\n
Hoe reageerde de auteur van Overmoed en onbehagen? Schinkelshoek: \u2018De Vries keek me ongelovig aan, maar mijn voorspelling is wel uitgekomen. De gemeenteraadsverkiezingen hebben als katalysator gewerkt. Toen is gezegd: de hervormingsagenda was nodig, maar nu is een andere tijd aangebroken. Nu is er ruimte voor een meer gematigde koers.\u2019<\/p>\n
Rug naar de samenleving<\/p>\n
In Bodega De Posthoorn aan de Lange Voorhout kijkt CNV-voorzitter Ren\u00e9 Paas terug op de tijd dat Jan Peter Balkenende nog premier van een saneringskabinet was. Voor zijn overstap naar de vakbeweging was Paas CDA-wethouder in Groningen, mede-auteur van verkiezingsprogramma\u2019s als Wat echt telt en redacteur van het tijdschrift Christen Democratische Verkenningen. Toen hij aantrad bij het CNV, had zijn voorganger Doekle Terpstra net slaande ruzie gekregen met Balkenende en diens rechterhand op sociaal gebied, Aart Jan de Geus, over de WAO, de WW, de vut en het prepensioen. Terpstra stond vooraan toen er op het Museumplein tegen het kabinet-Bak Ellende werd gedemonstreerd. Het CNV verweet de premier, die ooit de leerstoel christelijk-sociaal denken aan de VU had bekleed, dat hij nu met de rug naar de samenleving stond. Balkenende op zijn beurt betichtte het christelijk vak\u00adverbond van gebrek aan loyaliteit. Halverwege 2005 kon Ren\u00e9 Paas de scherven ruimen.<\/p>\n
\u2018Premier Balkenende,\u2019 zegt hij in retrospectief, \u2018stelde zich veel harder en liberaler op dan het CNV. Heel anders dan professor Balkenende die dezelfde taal sprak als wij. Maar nu werkte hij samen met de VVD. Zijn hervormingsdrang was groot. Voor ons stak een gure wind op. Het kabinet slaagde erin met het hele maatschappelijk middenveld ruzie te maken. Ze hadden een missie en daar hadden ze ons niet bij nodig.\u2019 Dramatisch: \u2018De verhouding tussen het kabinet en de sociale partners zat vol butsen en scheuren. De laatste twee jaar hebben ze hun rigiditeit wel wat losgelaten. Maar tussen sommige hoofdrolspelers was het blijvend kapot. Vooral tussen de FNV en Aart Jan de Geus.\u2019<\/p>\n
Als oud-wethouder van Groningen voelde hij zich persoonlijk betrokken bij de bijna driehonderd christen-democratische gemeenteraadsleden die op 7 maart 2006 hun zetel verloren. \u2018Heel veel goede mensen vielen eruit, niet omdat ze het zelf slecht hadden gedaan, maar vanwege de weerstand die het kabinet opriep. Daar heb ik flink buikpijn van gehad. Gelukkig heeft het CDA van de gemeenteraadsverkiezingen geleerd. Meteen na 7 maart zijn verschillende Kamerleden naarstig op zoek gegaan naar manieren om de koopkracht te repareren. De luiken naar de vakbeweging gingen voorzichtig open. Er werd voor het eerst weer uitvoerig overleg met ons gevoerd.\u2019<\/p>\n
Van zijn kant liet Paas zich in de loop van 2006 ook niet onbetuigd. Na de val van Balkenende II liep hij de deur plat bij alle partijen die aan de vervroegde Tweede Kamerverkiezingen deelnamen. Met Ben Verwaayen van de VVD sprak hij in Hotel Des Indes. Met Andr\u00e9 Rouvoet op het Christelijk-Sociaal Congres. Met Paul Depla en Ronald Plasterk op het hoofdkwartier van de PvdA aan de Amsterdamse Herengracht. Met het CDA in de Jaarbeurs in Utrecht. Zijn vaste gespreksthema\u2019s: inkomenszekerheid, werkzekerheid en het belang van goed overleg met de sociale partners.<\/p>\n
Paas: \u2018Balkenende had een duwtje in de goede richting nodig. Daar waren veel mensen die maanden mee bezig. Een belangrijk moment was Prinsjesdag. Daar had Balkenende het opeens over zijn investeringsagenda. Ik ging die ochtend op de fiets naar mijn werk. Het motregende. Maar toen ik \u2019s middags met de auto naar Den Haag reed, brak de zon door. Ik weet nog dat ik dacht: dit is symbolisch. Voor Balkenende is de zon precies op tijd gaan schijnen. Er was goed nieuws: de economie trok aan, het kabinet kon weer investeren. Dat gaf vertrouwen. Ook in mijn hoofd sloeg het klimaat om.\u2019<\/p>\n
Er volgden twee spannende maanden waarin CDA en PvdA elkaar alle hoeken van de kamer lieten zien. Wouter Bos maakte Balkenende voor asociaal uit, de premier noemde Bos een draaikont en een leugenaar. Uiteindelijk won Balkenende met zijn nieuwe Blijde Boodschap (\u2018Ik ben trots op wat we samen in Nederland bereikt hebben\u2019) de verkiezingen van 22 november.<\/p>\n
Op de uitslagenavond zat Ren\u00e9 Paas thuis op zijn werkkamer naar een klein tv\u2019tje te kijken: \u2018Op een vel papier heb ik toen uitgetekend wat voor coalities er mogelijk zouden zijn. Ik dacht: het is onvermijdelijk dat het CDA met de PvdA in zee gaat. Na de verkiezingen riep iedereen: wat een ingewikkelde uitslag. Maar ik dacht: hoezo ingewikkeld? Toen SP en GroenLinks met een rotgang de nooduitgang hadden gezocht, kwam vanzelf de ChristenUnie in beeld. Ik zal er niet omheen draaien: dat is mijn droomcombinatie.\u2019<\/p>\n
Koerswijziging<\/p>\n
Achter de schermen waren meer invloedrijke Nederlanders al maanden bezig Balkenende te bewegen tot een koerswijziging. De verhouding met de sociale partners moest worden hersteld. Het imago van Nederland in de wereld \u2013 aangetast door de moorden op Pim Fortuyn en Theo van Gogh en de harde toon van het integratiedebat \u2013 moest worden opgevijzeld. Er moest meer aandacht komen voor sociale samenhang en duurzaamheid. Het waren niet de minsten die dat vonden. Balkenende, De Geus en Zalm dachten dat ze het wel zonder het maatschappelijk middenveld konden. Maar ze onderschatten de invloed van de ijzeren ring van belangenorganisaties, adviesraden, overlegorganen en loslopende oud-bestuurders die in Nederland het kabinet omgeeft. In hun moderne kantoorbunkers aan de Bezuidenhoutseweg en deftige panden aan de Lange Voorhout waren tientallen \u2013 al dan niet zelfbenoemde \u2013 adviseurs aan het bedenken hoe ze na de hervormingsdrift van de kabinetten-Balkenende de rust in Nederland konden herstellen. Ze wilden terug naar de aloude traditie van schikken en plooien.<\/p>\n
De machtige werkgeversorganisatie VNO-NCW liep aanvankelijk warm voor de manier waarop Balkenende de bezem door de verzorgingsstaat wilde halen. Maar toen het tot een frontale botsing met de vakbeweging kwam, begonnen ze op de bovenste verdiepingen van de Malietoren bedenkingen te krijgen. In zijn Dagboek van een poldercrisis noteerde directeur Sociale Zaken van VNO-NCW Jan-Willem van den Braak al op 16 juni 2004 dat het kabinet bij het hervormen van de verzorgingsstaat ten onder dreigde te gaan aan zijn eigen zendingsdrang. Hij signaleerde het gevaar dat een \u2018murw gebeukte\u2019 bevolking zich zou kunnen keren tegen het kabinet en tegen de werkgevers.<\/p>\n
Een paar maanden later werkte dezelfde Van den Braak op de achtergrond mee aan een poging om buiten het kabinet om een nieuw stelsel van sociale zekerheid te ontwerpen. In de Amsterdamse Balie werden daarover maandenlang geheime gesprekken gevoerd. Aanwezig: Ronald de Leij van de Algemene Werkgeversvereniging Nederland, Eric Fischer van het Verbond voor Verzekeraars, vakbondsmannen Ton Heerts en Henk van der Kolk, oud-Balie-directeur Felix Rottenberg en SER-voorzitter Herman Wijffels. De sociale zekerheid moest vernieuwd en niet worden verschraald, schreven zij in het Balie-manifest. Titel: \u2018Sociale zekerheid als investering\u2019.<\/p>\n
Werkgevers en werknemers waren het over meer eens: bijvoorbeeld dat de Haagse politici sinds 2002 te veel de neiging hadden gekregen om achter Fortuyn-stemmers en andere boze burgers aan te rennen. In het buitenland had Nederland in korte tijd de reputatie gekregen een land van vreemdelingenhaters te zijn. Bij de ondernemers gingen de alarmbellen rinkelen toen de bevolking in juni 2005 massaal tegen de Europese grondwet stemde, zegt Frans Leijnse, nu Eerste Kamerlid voor de PvdA maar vroeger plaatsvervangend Kroonlid van de Sociaal-Economische Raad: \u2018Het referendum was een wake-up call voor de top van het bedrijfsleven. Eerst dachten ze daar nog: leuk, die neoconservatieve revolutie van CDA, VVD en LPF. Maar toen begrepen ze dat het uit de hand liep. Nederland dreigde de naam van een achterlijke uithoek vol navelstaarders te krijgen. Dat kon niet goed zijn voor de export en de werkgelegenheid.\u2019 CDA\u2019er Hans Hillen, nu voorzitter van het Centrum voor Merk en Communicatie (de reclamebranche) en lid van het dagelijks bestuur van VNO-NCW: \u2018Het bedrijfsleven heeft menskracht nodig, ook uit het buitenland. De werkgevers zien niet graag dat Nederland in de greep komt van de xenofobie.\u2019<\/p>\n
\u2018Het is belachelijk de grenzen dicht te hou\u00adden,\u2019 zei VNO-NCW-voorzitter Ber\u00adnard Wien\u00adtjes in juni 2006 in een interview met VN. De naam van minister van Vreem\u00adde\u00adlin\u00adgen\u00adzaken en Integratie Rita Ver\u00addonk wilde hij niet noemen, maar hij keerde zich wel tegen het verkrampte migratiebeleid van het kabinet-Bal\u00adken\u00adende. En tegen het provincialisme dat om zich heen greep. \u2018We moeten hoognodig onze oude traditie van openheid, tolerantie en internationale ori\u00ebntatie in ere herstellen.\u2019<\/p>\n
Dijkstal en Lubbers<\/p>\n
Op dat moment had menige hoogwaardigheidsbekleder al bezoek gehad van twee oud-politici die w\u00e9l openlijk tegen Verdonk lobbyden: oud-vice-premier Hans Dijkstal (VVD) en oud-premier Ruud Lubbers (CDA). Dijkstal, als liberaal leider afgetreden nadat zijn partij in 2002 door de fortuynisten in de pan was gehakt, trad als ambteloos burger toe tot de Commissie Participatie van Vrouwen uit Etnische Minderheisgroepen (PaVEM). Tot die commissie behoorden verder Paul Rosenm\u00f6ller en prinses M\u00e1xima. Hij ontwikkelde steeds meer bezwaren tegen de polariserende toon die zijn partijgenoot Rita Verdonk aansloeg. Begin 2006 startte Dijkstal zijn eigen actiegroep: \u2018E\u00e9n land, \u00e9\u00e9n samenleving\u2019. In het manifest keerde hij zich tegen de harde toon in het integratiedebat. \u2018Wij zetten ons in voor fatsoenlijk, open en vreedzaam samen leven, met respect voor elkaar en voor de democratische rechtsstaat.\u2019 De lijst van ondertekenaars laat zich lezen als een Who is Who van invloedrijk Nederland. Zo tekenden onder meer Margreeth de Boer, Els Borst, Job Cohen, Wim Deetman, Jos van Kemenade, Jan Terlouw, Erica Terpstra, Ed van Thijn, Jacques Wallage. En Herman Wijffels.<\/p>\n
Ook Lubbers richtte zijn eigen pressiegroep op: de Worldconnectors, een netwerk van opinieleiders die zich inzetten voor een duurzame, rechtvaardige en vreedzame wereld (zie ook pagina 41). Ook de World\u00adconnec\u00adtors slaagden erin steun van prominente Nederlanders te verwerven: Jos van Gennip, Wim Kok, Ad Melkert, Jeltje van Nieuwenhoven, Joris Voorhoeve. En Herman Wijffels.<\/p>\n
Ta\u00f6istische denker<\/p>\n
De naam Wijffels ontbrak eigenlijk nooit als er een petitie moest worden ondertekend. De tao\u00efstische denker uit Maarn is niet het type om de straat op te gaan en de barricaden te beklimmen. Als oud-secretaris van de christelijke werkgevers, oud-topman van de Rabobank, oud-voorzitter van de SER en van de Vereniging Natuurmonumenten en nu bewindvoerder bij de Wereldbank, staan Wijffels andere wegen ter beschikking om zijn ongenoegen te spuien. Liefst grijpt hij naar de telefoon om oude vrienden uit het bedrijfsleven, vakbondsleiders of de minister-president uit te leggen dat het volgens zijn observatie een tikje anders moet.<\/p>\n
Toch uitte Herman Wijffels zich een paar keer in het openbaar \u2013 en niet ten gunste van het kabinetsbeleid van Balkenende.<\/p>\n
In Het Financieele Dagblad van mei 2004 waarschuwde hij tegen de ramkoers van het kabinet bij de afschaffing van vut en prepensioen. Daardoor dreigde een lange periode van polarisatie. Wijffels drong er bij kabinet en sociale partners op aan om \u2018te komen tot een gemeenschappelijke aanpak\u2019.<\/p>\n
Al eerder had hij in Vrij Nederland zijn zorgen geuit over het toenemende provincialisme. Wijffels begreep waarom de burger in 2002 in opstand was gekomen, maar vond dat de bestuurlijke elite daar te populistisch op had gereageerd. Het vroeger zo Europees gezinde en internationalistisch geori\u00ebnteerde Nederland was totaal in de war geraakt: \u2018We zijn op dit moment een land zonder kompas.\u2019 En in al zijn interviews benadrukt Wijffels, ook bestuurslid van het door Irene van Lippe-Biesterfeld opgerichte NatuurCollege, het belang van duurzaamheid.<\/p>\n
Tussen Wijffels en Balkenende bestond een merkwaardig soort vader-zoonrelatie. Begin jaren tachtig schreef Wijffels voor het Wetenschappelijk Instituut voor het CDA het gezaghebbende rapport Werkloosheid en de crisis in onze samenleving. Rond die tijd was Jan Peter Balkenende net aangetrokken als staflid bij dat instituut. In 1995 maakte Wijffels (toen president-directeur van de Rabo) deel uit van het Strategisch Beraad dat het CDA aan de nota Nieuwe wegen, vaste waarden hielp. Staflid Balkenende mocht als secretaris van die commissie de notulen bijhouden. Bij zijn aantreden als fractieleider van het CDA in 2001 noemde Balkenende als zijn twee grote voorbeelden oud-premier Jelle Zijlstra en Herman Wijffels.<\/p>\n
Toch liep het mis tussen de twee mannen. Premier Balkenende was geobsedeerd met zijn hervormingsagenda bezig en wilde niet dat de oude garde van het CDA (Lubbers, Van den Broek, Aantjes maar ook Wijffels) hem daarbij voor de voeten liep. De oude garde was kwaad dat de generatie van de veertigers hen nooit meer raadpleegde en de partij naar rechts trok. Er vielen zelfs termen als: \u2018Ze hebben onze partij gekaapt.\u2019 Balkenende bracht de contacten met de SER-voorzitter tot een minimum terug. Zelfs toen het conflict met de vakbeweging oplaaide, zocht hij geen steun bij de hoeder van het poldermodel. Tijdens een van hun zeldzame gesprekken hield Wijffels de premier het voorbeeld van CDA-coryfee Jan de Koning voor. In de jaren tachtig sprak de toenmalige minister van Sociale Zaken met FNV-voorzitter Wim Kok af dat die hem op de televisie de huid vol mocht schelden als er daarna maar gewoon zaken werden gedaan. Zo werkt schikken en plooien. Balkenende luisterde niet.<\/p>\n
Een dag na de grote demonstratie op het Museumplein verscheen Wijffels in het televisieprogramma Buitenhof. Hij bood zijn diensten als bemiddelaar aan. Er kwam geen reactie van het kabinet. Pas toen Balkenendes vertrouweling Cees van der Knaap het gesprek met de vakbeweging weer op gang had gebracht, kreeg Wijffels het verzoek om op een A4\u2019tje even wat voorstellen te doen om de impasse te doorbreken. Uiteindelijk lukte dat. Wijffels keek daar later soeverein op terug.\u2018Ach, iedere generatie heeft het recht op zijn eigen leercurve,\u2019 zei hij over de eigenwijze veertigers in het CDA.<\/p>\n
\u2018Nooit te lang in de achteruitkijkspiegel kijken,\u2019 is een ander gezegde van Herman Wijffels. Tussen de FNV en minister De Geus viel weinig meer te repareren. Het kabinet-Balkenende bijsturen leek sisyfusarbeid. Op voorstel van Wijffels besloot de SER een middellangetermijnadvies op te stellen waarmee de informateur van een v\u00f3lgend kabinet zijn voordeel kon doen. Het verscheen in oktober 2006 toen Alexander Rinnooy Kan net als SER-voorzitter was aangetreden. Maar het werd geschreven onder leiding van Wijffels. Titel: Welvaartsgroei door en voor iedereen.<\/p>\n
Rond de verkiezingen van 22 november verschenen nog meer rapporten, petities en manifesten waarin termen als \u2018daadkracht\u2019 en \u2018hervormingen\u2019 vervangen waren door \u2018draagvlak cre\u00ebren\u2019, \u2018investeren\u2019, \u2018participeren\u2019 en \u2018het samen doen\u2019. Namens vernieuwingsbeweging De Publieke Zaak schreef oud-McKinsey-topman Mickey Huibregt\u00adsen het dis\u00adcussiestuk Samenleven vraagt Samen\u00adwerken. Het vormde de basis voor een appel dat De Maatschappelijke Coalitie (een samenwerkingsverband van De Publieke Zaak met onder meer de HBO-raad en vereniging van woningcorporaties Aedes) tot de nieuwe Kamerleden en de informateur richtte:<\/p>\n
\u2018Samen Werken aan Vertrouwen\u2019. Goed getimed was ook de conferentie die de SER met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid 16 januari \u2013 midden in de kabinetsformatie \u2013 hield over het thema \u2018Naar een nieuwe sociale investeringsagenda\u2019.<\/p>\n
Gemeenschapsdenken<\/p>\n
In de werkkamer van Wim van de Donk aan de Lange Vijverberg klinkt zacht klassieke muziek. Het licht is gedempt. Van de Donk \u2013 voorzitter van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, hoogleraar bestuurskunde in Tilburg en intimus van premier Balkenende \u2013 schudt citaten van politicologen als Charles Lindblom en James Scott met even veel gemak uit zijn mouw als de pauselijke encycliek van 1894 en de Bekentenissen van kerkvader Augustinus. \u2018Ik ben katholiek en dat steek ik niet onder stoelen of banken,\u2019 zegt de WRR-voorzitter. \u2018In het katholieke denken wordt de mens gezien als individu \u00e9n als lid van de gemeenschap. Dat vraagt om een benadering die niet alleen het accent legt op vrijheid of gelijkheid, maar die beide waarden verbindt in een perspectief van broederschap.\u2019<\/p>\n
Balkenende is in zijn eerste jaren als premier misschien te veel als een neoliberaal overgekomen. Dat kon niet anders, denkt Van de Donk. Het land was in rep en roer. Er moest orde op zaken worden gesteld. Dat kan niet zonder confronterende benadering. \u2018Maar nu is het moment aangebroken om het christelijke begrip broederschap weer meer tot zijn recht te laten komen.\u2019<\/p>\n
Van de Donk ontkent niet dat hij tot de mensen behoort die bezig zijn geweest de politiek een duwtje in de goede richting te geven. \u2018Hoe gaat dat? De WRR heeft een aantal belangrijke rapporten gemaakt, over de buurt, het belang van sociaal vertrouwen, de toekomst van de verzorgingsstaat. Daarnaast zijn er natuurlijk de nodige contacten in het Haagse. Herman Wijffels ken ik van de Commissie Ondernemerschap in Publieke Dienstverlening van de SER en van de Commissie Code Goed Bestuur voor Goede Doelen. Met Alexander Rinnooy Kan heb ik in de Visitatiecommissie Landelijke Publieke Omroep gezeten. Het feit dat je elkaar niet voor het eerst tegenkomt, zorgt ervoor dat je snel verbindingen kunt leggen. Op Prinsjesdag zaten Alexander en ik naast elkaar en zeiden: moeten we niet samen wat doen? De SER was met het middellangetermijnadvies bezig, wij met een rapport over de verzorgingsstaat. Daar is de gezamenlijke conferentie over de nieuwe sociale investeringsagenda uit voortgekomen. Natuurlijk vond die niet bij toeval tijdens de formatie plaats. Dat is het moment waarop de wissels worden omgezet, daar wil je bij zijn.\u2019<\/p>\n
Wie was beter geschikt om de nieuwe consensus die achter de schermen was gegroeid onder de aandacht van de politici te brengen dan Herman Wijffels? Op landgoed Lauswolt in Beetsterzwaag, in De Zwaluwenberg bij Hilversum en in het Catshuis slaagde hij erin de kemphanen Balkenende en Bos ervan te overtuigen dat ook zij niet te lang in de achteruitkijkspiegel moesten kijken. De strijd om de macht was op 22 november gestreden, nu ging het om het vinden van consensus over de toekomst van Nederland.<\/p>\n
Vijf weken later konden Balkenende en zijn vice-premiers Bos en Rouvoet trots de pers toespreken in het koetshuis van het Catshuis. Met op de achtergrond het motto van het nieuwe regeerakkoord dat was gesloten: \u2018Samen werken, Samen leven\u2019.<\/p>\n
Jan Peter aan de lijn<\/p>\n
Donderdag 15 februari zitten we bij de net gekozen nieuwe fractievoorzitter van de PvdA in de Tweede Kamer, Jacques Tichelaar. Vanwege de feestelijke gelegenheid staat er een bosje rode tulpen op zijn bureau. Toevallig gaat net zijn mobiele telefoon. \u2018Ik vind het ontzettend leuk dat jij mijn premier wordt, Jan Peter,\u2019 zegt de oud-vakbondsman. \u2018Ik stel het zeer op prijs dat je me belt. Ik hoop dat we elkaar nog vaak zullen zien en spreken, ook buiten het werk. Maar dat komt vast goed!\u2019<\/p>\n
In Bodega De Posthoorn zit CNV-voorzitter Ren\u00e9 Paas zich zichtbaar te verheugen op de komst van een kabinet dat de band met het maatschappelijk middenveld wil herstellen. \u2018Ik ben ongelooflijk blij met het regeerakkoord,\u2019 zegt hij. \u2018De WIA, de ziektekosten, het zijn allemaal dingen waar we over kunnen praten. En waar we meteen al over mochten meepraten. Toen tijdens de formatie het overleg over de arbeidsongeschiktheid muurvast zat, werden wij door twee van de onderhandelende partijen benaderd of het CNV mee wilde denken, s.v.p. op CNV-briefpapier. Vrijdag hebben we een voorstel op de mail gezet over doorstartbanen. Die zondag lekte uit dat er overeenstemming was bereikt over wat ze \u201cbrugbanen\u201d noemden. Het heette anders, maar het was helemaal ons voorstel. Toen is bij ons de vlag uitgegaan: eerherstel voor de polder. Die maandag hebben we het gevierd met taart op de gang.\u2019<\/p>\n
Wim van de Donk: \u2018Wat Herman Wijffels heeft gedaan, is weldadig.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Een jaar geleden lag het kabinet-Balkenende nog op ramkoers met de samenleving, nu spreekt de premier alleen nog maar van samenwerking met het middenveld. De omslag vond plaats na de voor het CDA zo desastreus verlopen gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart 2006. Achter de schermen zette een machtig netwerk zich in beweging, met de latere informateur Herman Wijffels als spil.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[171,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Max van Weezel, Thijs Broer","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118873"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118873"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118873\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Max van Weezel, Thijs Broer","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118873"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118873"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118873"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}