Rondgang \/ Schrijversvrouwen<\/p>\n
Als schrijver Louis Ferron zich terugtrok in zijn hoofd, wist zijn vrouw Lilian Blom hoe laat het was. Dan was er weer een roman op komst. De in de zomer van 2005 overleden Haarlemse romancier was in zo\u2019n periode onbereikbaar. Voor iedereen. O\u00f3k voor zijn vrouw. Blom: \u2018Hij hoorde niets meer, hij zag niets meer, wat je hem ook vroeg of vertelde, Louis antwoordde alleen met: ja, ja, ja. Als hij al antwoordde.\u2019 Tijdens een van de eerste schrijfmanies die ze van haar man meemaakte, had ze een chique outfit gekocht. Het was een van de weinige keren dat ze eens flink met geld had gesmeten. Thuis hulde ze zich onmiddellijk in haar nieuwe creatie. Maar een compliment van Louis? Vergeet het maar. Ferron keek niet op of om. \u2018Ik werd z\u00f3 nijdig,\u2019 zegt Blom, \u2018ik heb alles subiet uitgetrokken en ben in een vuilniszak het huis gaan stofzuigen.\u2019 Een half uur later vroeg Louis verbaasd: \u2018Wat doe jij nou raar?\u2019<\/p>\n
Lilian Blom zit aan de keukentafel en lacht. \u2018Daar leerde hij echt niets van.\u2019 In het begin van hun relatie, zo\u2019n twintig jaar terug, dacht ze: die man is alleen maar met zichzelf bezig. Later heeft Ferron haar uitgelegd dat net als bij een zwangere vrouw bij hem de hormonen door zijn lichaam gieren als hij aan een roman begint. Bij wijze van spreken. \u2018Dan (…) laat ik geen andere mensen toe, zelfs niet hen die mij het allerliefst zijn,\u2019 zo citeert Blom haar echtgenoot in haar onlangs verschenen debuut De tuinkamer, waarin ze de laatste weken voor zijn dood beschrijft.<\/p>\n
Kortom, als Louis Ferron eenmaal aan het werk was, moest ze hem als een zwaan laten broeden, hem niet storen als hij op zijn nest zat. Punt uit. Blom: \u2018En dat accepteerde ik.\u2019<\/p>\n
Buurten<\/p>\n
Margje Kuyper herkent dat kluizenaarsgedrag. Haar man Sjoerd Kuyper (55), schrijver van vooral jeugdboeken (zoals Het zakmes en De rode zwaan, die beide ook verfilmd zijn), is tijdens het rijpen van een idee voor een boek muisstil. \u2018En dan zeg ik ook maar niks,\u2019 zegt Margje. Geen probleem, vindt ze. Helemaal niet zelfs. Zij schildert dagelijks in haar atelier in de tuin van hun huis in Bergen, dus ze weet hoe het voelt om in een eigen wereld te verdwijnen. Zij wil dan absoluut niet gestoord worden.<\/p>\n
\u2018Maar ik vind het h\u00e9\u00e9rlijk om gestoord te worden,\u2019 roept Sjoerd er vanuit de voorkamer doorheen. Een paar minuten eerder heeft hij nog gezworen dat hij zich \u2018echt nergens mee zal bemoeien\u2019, maar graag dit \u2018interessante\u2019 gesprek van een afstandje wil volgen. Al snel schuift hij aan de tafel in de achterkamer aan. Naast zijn vrouw. \u2018Je komt graag bij mij buurten,\u2019 zegt hij. Margje knikt. Ze drinken vaak samen koffie in zijn schrijfhuisje achter in de tuin op een steenworp afstand van haar atelier. Hij leest haar dan voor wat hij die ochtend heeft geschreven of vertelt waar hij mee bezig is. Margje is vertrouwd, zijn klankbord. Sjoerd: \u2018Bij Margje heb ik geen enkele angst om iets belachelijks te zeggen.\u2019<\/p>\n
Mag ze ook kritiek leveren? Margje kijkt met een schuine blik naar haar man met wie ze ruim zevenendertig jaar samen is. \u2018Ingekleed commentaar. Ik moet altijd goed nadenken hoe ik het zal formuleren.\u2019<\/p>\n
\u2018En ik heb geleerd dat als een man te dragen,\u2019 zegt Sjoerd Kuyper.<\/p>\n
Helemaal hyper<\/p>\n
Volgens schrijfster Mirjam Rotenstreich, al zevenentwintig jaar de echtgenote van Adri van der Heijden, kun je beter vragen hoe haar A.F.Th. is als hij n\u00ed\u00e9t schrijft. \u2018Adri \u00eds schrijven. Hij leeft pas als hij schrijft.\u2019 Het enige moment dat de schrijver anders dan anders is, is vlak na de voltooiing van een nieuw meesterwerk. \u2018Adri was dolblij toen hij twee weken terug het gebonden exemplaar overhandigd kreeg van Het schervengericht, zijn laatste, ruim duizend pagina\u2019s dikke roman. Hij leek helemaal hyper, omhelsde iedereen, hij vond alles geweldig.\u2019<\/p>\n
Hoogst opmerkelijk voor de schrijver die ook een reputatie heeft als ruziemaker in Amsterdamse caf\u00e9s. Dat is inmiddels verleden tijd, vertelt Rotenstreich. Adri onthulde het onlangs al in Volkskrant magazine. Hij heeft vanaf zijn geboorte aan slaapapneu geleden, een afwijking die onder andere voor ernstige stemmingswisselingen zorgt \u2013 en waardoor hij naar eigen zeggen in \u2018een verschrikkelijke klootzak kon veranderen\u2019.<\/p>\n
A.F.Th. slaapt tegenwoordig met een speciaal neuskapje waardoor de apneu-symptomen als sneeuw voor de zon zijn verdwenen. Hij is nu een stuk prettiger in de omgang, minder onvoorspelbaar, zegt Rotenstreich. Hij kan in het algemeen nu beter tegen kritiek. Maar niet alleen dat. Lachend: \u2018De laatste dagen stromen de aanvragen binnen voor interviews van vakbladen voor artsen en apneulijders.\u2019<\/p>\n
Rotenstreich is nu, net na het verschijnen van Het schervengericht, even de \u2018secretaresse\u2019 van A.F.Th. Ze beheert zijn agenda, is contactpersoon tussen de uitgeverij en haar man, en ze zorgt er in deze periode voor dat hij op tijd opstaat. Na de ergste drukte gaat ze verder met haar eigen boek. Een novelle met de werktitel De kwetsen. Een etude in paniek. Wanneer die verschijnt, durft ze niet te zeggen. \u2018Hoe verder ik kom,\u2019 zegt ze, \u2018hoe groter het wordt. Ik zeg altijd gekscherend over Adri: zijn volgende wordt een dun boek. Totdat hij op een dag de mogelijkheden ziet. Zo vergaat het mij nu ook vrees ik.\u2019<\/p>\n
Romantische liedjes<\/p>\n
Mirjam Rotenstreich, Lilian Blom en Margje Kuyper hielden en houden de agenda\u2019s van hun ploeterende echtgenoten altijd zo veel mogelijk vrij. Familiebezoek, etentjes met vrienden en andere festiviteiten worden zo veel mogelijk buiten de deur gehouden. A.F.Th. schrijft zijn romancycli op zijn eigen werketage, drie verdiepingen boven Rotenstreichs werkkamer. Daar wil hij niet gestoord worden. Een afspraak bij de tandarts vindt hij al te veel. Rotenstreich: \u2018Daar zit hij al weken van tevoren tegenaan te hikken. Het idee alleen al dat hij een afspraak heeft.\u2019<\/p>\n
Margje Kuyper nodigt vrienden voor zichzelf uit als Sjoerd schrijft. En dat is hem soms al te veel: \u2018Als ik tussen de middag een broodje haal in de keuken en binnen visite signaleer, sluip ik snel terug naar mijn hok.\u2019 Dat Sjoerd het liefst Bergen niet uit gaat, betekent niet dat ze daarom de hele dag aan huis gekluisterd is. \u2018Ik ga geregeld naar Amsterdam, naar een museum of concert.\u2019<\/p>\n
Sjoerd: \u2018Laatst was je h\u00e9\u00e9l lang weg. Wel vijf uur.\u2019<\/p>\n
Margje praat onverstoorbaar verder. Ze zorgt ervoor dat haar \u2018workaholic\u2019 goed eet en er af en toe uit komt om zijn hoofd te legen. Uitwaaien. Dan neemt ze hem mee de Bergense duinen in. Zij gaat schilderen, hij bedenkt liedjes, liggend in het gras.<\/p>\n
Sjoerd: \u2018Heel romantische liedjes.\u2019<\/p>\n
Louis Ferron vond het wel prettig als er zo nu en dan iemand langskwam. Het ontspande hem. De laatste jaren werkte hij in zijn tuinhuis in de Betuwe. Blom: \u2018Louis zocht die afzondering, zodat hij mij niet hoefde te kwetsen. Hij wist van zichzelf hoe onaangenaam hij soms kon zijn.\u2019<\/p>\n
In het weekend mocht ze hem opzoeken. Vrijdagochtend informeerde hij al hoe laat ze zou komen. \u2018Als ik aankwam, was hij volledig los van zijn roman, dolblij dat ik er was.\u2019 Door de week mocht ze hem alleen \u2019s ochtends en \u2019s avonds bellen. Verder had hij alleen de katten en de kippen om tegen te praten.<\/p>\n
De vrouwen van Ferron, A.F.Th. en Kuyper hebben en hadden volgens henzelf behoorlijk veel invloed op hun schrijvende mannen. De woorden inbreng, vertrouwen en klankbord vallen regelmatig. Maar met de aantekening dat de heren schrijvers zich zelden van de wijs hebben laten brengen. Sjoerd Kuyper lijkt het minst last te hebben van een schrijversego. Op aanraden van zijn vrouw heeft hij een keer zijn hoofdpersoon van een jongen in een meisje veranderd. \u2018Soms heeft Margje zulke goede idee\u00ebn dat ik weleens denk: potverdomme, wie is hier nu de schrijver in huis?\u2019<\/p>\n
A.F.Th. en mevrouw A.F.Th. schrijven (bijna) dagelijks, zij in haar werkkamer op de begane grond, hij op de derde etage. Vanaf vijf uur, halfzes ontmoeten ze elkaar op een ertussen gelegen verdieping. Dan installeren ze zich op de bank met hapjes en drankjes, en praten over hun dag, het schrijven, de politiek, over alles. \u2018De literatuur is wat ons bindt,\u2019 zegt Rotenstreich, \u2018\u00e9n we houden natuurlijk erg veel van elkaar.\u2019 Avondenlang discussi\u00ebren ze over hun roman in wording. Door te praten komen ze beiden verder.<\/p>\n
Rotenstreich: \u2018Adri neemt zo nu en dan een advies van me aan, maar meestal weet hij het beter, hoor. Door hardop over zijn boek te praten, test hij dingen uit, hij let op mijn reactie. Zo werkt dat bij hem.\u2019<\/p>\n
Sjoerd Kuyper houdt zijn vrouw Margje nauwlettend in de gaten als ze zijn boek \u2013 de eerste tot de tiende versie \u2013 mag lezen. \u2018Als ze ergens om moet lachen, vraag ik altijd wat er zo leuk aan is. Kinderachtig, h\u00e8?\u2019<\/p>\n
Een dergelijke methode hield ook Louis Ferron erop na, vertelt Lilian Blom. Terwijl zij de eerste drukproef las, zat Louis quasi-\u00adge\u00efnteresseerd in zijn krant te turen. Niet meer dan drie meter bij haar vandaan. Elke gelaatsuitdrukking van zijn vrouw registreerde hij. Kritiek kon hij niet zo goed hebben, zegt Blom. \u2018Dan zat hij erbij als een geslagen hond. Ik troostte hem door te vertellen dat ik de rest heel mooi vond, \u00e9n dat hij zo lekker Indisch kon koken. Meestal vrolijkte hij daar weer van op.\u2019<\/p>\n
Meestal had ze iets aan te merken op een minder soepel lopende zin. Of op zijn archa\u00efsche woordgebruik \u2013 dat hijzelf prachtig vond. \u2018In Niemandsbruid laat hij hoofdpersoon Adele Schopenhauer op een Paphose plaatsnemen. Toen ik voorzichtig voorstelde dat woord misschien te veranderen in iets moderners, antwoordde hij: maar het speelt in de negentiende eeuw, die vrouw kan ik toch niet op een Rietveldstoel laten zitten!\u2019<\/p>\n
Rust cre\u00ebren<\/p>\n
Intens meeleven. Zo noemen de drie dames hun betrokkenheid bij het werk van hun man. Ze hebben hun leven nooit in dienst gesteld van hen. Dat gaat te ver. Begrijpen wat er in hun schrijvershoofden omgaat. Daar gaat het om. Als eerste de recensies lezen en die daarna pas doorgeven. Met hartkloppingen naast hem zitten bij prijsuitreikingen. Rust cre\u00ebren. Diplomatiek vertellen dat een passage \u2018n\u00f3g beter kan\u2019. Samen lol maken om zijn opstandige buien. Het zijn d\u00e9 eigenschappen die je moet bezitten als je met een schrijver samenleeft.<\/p>\n
Maar ook het schrijvende genie rustig de tuin laten omspitten als hij een writer\u2019s block heeft. \u2018Gewoon laten gaan,\u2019 adviseert Margje Kuyper.<\/p>\n
Geen van de drie auteurs heeft trouwens ooit zelf achter het stuur gezeten als hij op tournee ging of in een verre bibliotheek een voordracht moest houden. De rijbewijsloze Louis Ferron had er een gruwelijke hekel aan om \u2019s avonds laat op een tochtig perron met een bos bloemen op de trein te wachten.<\/p>\n
Snoeiharde afspraken maken hoort er zo nu en dan ook bij. Zoals daar zijn: je partner uit de kroeg houden. Blom: \u2018Daarom stond ik erop dat we een flink eind van de horecarijke binnenstad gingen wonen. Alleen op maandag ging hij naar het caf\u00e9 en dan zoop hij tot hij niet meer op zijn benen kon staan. De rest van de week mocht hij een of twee wijntjes bij het eten.\u2019 Louis was het daarmee eens, want hij wilde nog dertig jaar met Lilian doorleven.<\/p>\n
Literaire groupies<\/p>\n
Afschermen tegen literaire groupies is een vak apart. Want de schrijver kan soms zeer gevleid zijn door al die vrouwelijke belangstelling. Nuchter blijven werkt het best. Blom: \u2018Louis was ijdel genoeg. Nadat hij in 1990 de AKO Literatuurprijs had gewonnen met Karelische nachten, werd hij overstelpt met (liefdes)brieven. Sommige diehards waren niet te stoppen en liepen hem achterna tot in de kroeg. Als je straks niet meer beroemd bent, zei ik tegen hem, mag je met je afgezakte broek weer bij me terugkomen.\u2019<\/p>\n
Niet altijd werken literaire prijzen erotiserend. Sjoerd Kuyper heeft nooit last gehad van opdringerige fans. \u2018Maar ja,\u2019 stelt hij droogjes vast, \u2018ik ben ook niet beroemd. Ik kan nog gewoon naar de Albert Heijn. Nu ik er goed over nadenk: Carry Slee zie ik daar inderdaad nooit meer.\u2019<\/p>\n
Een fikse ruzie op zijn tijd doet ook wonderen. Alhoewel dat in huize A.F.Th. niet zozeer met het schrijven van Adri te maken had, zegt Mirjam Rotenstreich. Eerder met een accute relatiedip \u2013 \u2018die net zo goed aan mij lag\u2019. Dan gaf zij een haal over zijn wang en gooide hij een glazen tafeltje in de open haard. \u2018Zo deden wij dat.\u2019<\/p>\n
Sinds Adri is geholpen aan zijn slaapapneu en Mirjam beter in haar vel zit, zijn er gelukkiger tijden aangebroken.<\/p>\n
Bij de Kuypertjes wordt weinig gebakkeleid, maar als de vlam een keer in de pan slaat, gaan de ruzies over onnozele dingen, zegt Margje. \u2018Over Japanse kunst of zo.\u2019<\/p>\n
Alleen<\/p>\n
Onmisbaar voelt Rotenstreich zich zeker niet. Als ze niet met A.F.Th. was getrouwd, was hij misschien nog extremer in het schrijven geworden. \u2018Voor hij mij ontmoette had Adri net besloten dat hij zijn leven alleen zou doorbrengen. In dienst van het schrijven. Dan was ik als lezer ongetwijfeld een heel groot fan van hem geworden.\u2019<\/p>\n
Als de publiciteitsgolf van Het schervengericht voorbij is, kan ze voor haar novelle weer op A.F.Th.\u2019s luisterend oor rekenen. Adri is dan h\u00e1\u00e1r steun en toeverlaat. Bij de novelle waar ze nu aan werkt, gaf hij al \u00e9\u00e9n goed advies: maak verdomme dat boek af als je een schrijver bent. Rotenstreich: \u2018En die raad heb ik opgevolgd.\u2019<\/p>\n
Lilian Blom: \u2018Louis zei altijd dat als ik er niet was geweest, hij vast een rare mysticus was geworden of volslagen aan de drank geraakt. In zoverre heb ik hem dus een paar jaar extra gegeven.\u2019<\/p>\n
Toen ze aan haar eigen debuut De tuinkamer begon, merkte ze dat ze haar overleden man beter ging begrijpen. Al hoefde ze zich niet zoals hij af te zonderen in een tuinhuis. Aan haar bureau ging het schrijven bijna als vanzelf, alsof Louis de toetsen voor haar aanraakte.<\/p>\n
Blom: \u2018Het enige wat ik van hem overnam, was kettingroken. Daar moet ik weer snel van af zien te komen.\u2019<\/p>\n
De schrijvers zijn blij met hun steun- en toeverlaten. Zoveel is duidelijk. Al laten ze dat niet altijd met zoveel woorden merken en zijn ze niet altijd even complimenteus als het in hun hoofden borrelt van de roman\u00adidee\u00ebn.<\/p>\n
Hun vrouwen worden regelmatig geroemd in interviews. Dat Lilian het bij hem uithoudt, verwonderde Ferron keer op keer in interviews. Als dank wordt menig boek aan de dames opgedragen. \u2018Voor Margje\u2019 staat er in alle kinderboeken en dichtbundels van Sjoerd Kuyper. \u2018Omdat Margje ervoor zorgt dat mijn werk optimaal prachtig wordt,\u2019 jubelt Sjoerd. \u2018Voor Mirjam Minchen Rotenstreich\u2019 schrijft A.F.Th. Minchen is de naam van Mirjams moeders moeder en z\u00edjn koosnaam voor zijn vrouw. Rotenstreich: \u2018Alleen als hij boos is, noemt hij me Mirjam.\u2019 En \u2018Voor Lilian\u2019 staat menigmaal in de romans van Louis Ferron. Blom: \u2018Dan zei ik altijd lachend tegen hem dat hij er maar tussen haakjes achter moest zetten: voor het lijden.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Bokkig en dwars zijn ze, niemand mag ze storen \u2013 schrijvers hebben een waakhond nodig om hen tegen de boze buitenwereld te beschermen als ze aan hun nieuwste meesterwerk werken. De partners zijn vaak degenen die de telefoon aannemen, koken en familie en vrienden op een afstand houden. Zijn ze overgeleverd aan hun schrijvende genie\u00ebn? Of zijn ze de onverstoorbare stille krachten? En hebben ze ook een eigen leven? Wat moet je ervoor in huis hebben om een echte schrijversbuddy te zijn?<\/p>\n","protected":false},"author":3380,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118785"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118785"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118785\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"AndorT","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/3380"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118785"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118785"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118785"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}