Volgens Kees Fens is op de ochtend van 22 juni 1535 in Londen de Engelse humor geboren. Op die dag werd bisschop John Fisher naar het schavot geleid omdat hij Hendrik VIII niet wilde erkennen als hoofd van de Engelse Kerk. Daar is natuurlijk weinig humoristisch aan, behalve als men weet dat Fisher zich op dat schavot gedroeg alsof er niets aan de hand was. Omdat een wacht voor zijn cel luidruchtig heen en weer had gelopen, had hij niet zo goed geslapen. Niet helemaal fit wilde hij op het laatste moment liever geen kou vatten. Daarom vroeg hij om zijn schoudermanteltje.<\/p>\n
In de nabijheid van zoiets omineus als je dood om iets warms om je schouders vragen is spotten met de ernst van de situatie. Het laat zien dat de regie niet helemaal uit handen is gegeven. Wat er allemaal voor verschrikkelijks gebeurde met het lichaam en het hoofd van Fisher doet niet erg ter zake (het werd op de London Bridge gespietst, na twee weken vervangen door het hoofd van Thomas More, nog een vriend van Erasmus die zich tegen Hendrik VIII verzette). Waar het om gaat is dat humor hier duidelijk een nuttige functie vervult, als afleidingsmanoeuvre.<\/p>\n
De veronderstelling dat humor iets luchtigs zou zijn dat verder niets om het lijf heeft, een soort open plek in de werkelijkheid, moet men laten varen. Humor is een strategisch middel waarmee gevaren worden bestreden, ontweken of op een afstand gehouden. Het is een middel om een situatie in ieder geval voor even naar je hand te zetten en meester te zijn. In het geval van Fisher moest de dood gerelativeerd worden.<\/p>\n
Dit voorbeeld komt uit Kees Fens\u2019 Op weg naar het schavot, zijn tien korte essays over humor voor de Boekenweek. Humor, in welke vorm dan ook, is onmiskenbaar iets nuttigs voor Fens, en dat valt op binnen alles wat hij heeft geschreven. Je kunt geen boek met essays van hem opslaan of juist het woord \u2018nutteloos\u2019 komt er in allerlei jubelende variaties in voor. Nutteloze kennis, nutteloze gebouwen, nutteloze uren: Fens sluit ze in zijn armen; hij is gefascineerd door nutteloze kennis (die onthoudt hij het beste), hij veert op wanneer een kerk nutteloos is geworden, en denkt dat de hemel is neergedaald wanneer hij een nutteloos uur voor zich heeft.<\/p>\n
Fens behoort tot de vrijzinnige katholieken die niets van theologie willen weten (\u2018theologie, die dodelijke ernst\u2019). Vrijzinnige katholieken zijn natte gelovigen, geen droge vromen die met perkamenten gezichten dogmatische traktaten bestuderen. De vrijzinnigen hebben niets met theorie, maar wel alles met de praktijk van het dagelijkse, bijna mystieke \u2018beleven\u2019 van de werkelijkheid; ze hebben iets met het licht, de eeuwigheid, devotie, stilte, het \u2018onvoltooide\u2019, en niets met, wat Fens noemt, \u2018spitsvondige scholastieke denkers (zij beweren veel, maar zeggen niets)\u2019.<\/p>\n
Fens weet zo veel en schrijft zo onmatig dat het fascinerend en verbazingwekkend is te zien dat juist het weinige, nutteloze, het licht en de stilte voor hem het belangrijkste zijn. Die doen hem het meeste met zichzelf samenvallen. Dan is het alsof hij \u2018thuis\u2019 is: \u2018ik houd nog het meest van de stille lyriek met haar voorzichtige woorden\u2019. Het schrijven van Fens is daardoor een schitterende, in de meest ruime zin humoristische afleidingsmanoeuvre om niet meteen thuis te hoeven komen \u2013 dat \u2018thuis\u2019 vraagt om uitstel en dosering.<\/p>\n
Voor Fens is humor een middel om al het rechtlijnige en absolute op een afstand te houden. Humor relativeert alles. Daarom moet er strategisch mee omgesprongen worden: passies moeten niet al te zeer gerelativeerd worden, anders zijn ze geen passies meer. Fanatisme kan heel goed humor gebruiken. Fens ziet de humor vaak als onderdeel van een hele persoon, een karakter of een literair oeuvre: Charlie Chaplin, Simon Carmiggelt, Anton Koolhaas, Wim de Bies leraar Duits, Nescio, Gogol, Walter Mitty, Johan Polak. Hier lopen droefheid, melodrama, onhandigheid, onschuld en humor onontwarbaar door elkaar. Deze figuren, schrijft hij, \u2018houden mij in leven, want ze behoeden mij voor de ondergang in de ernst en het gelijk. Boven alles: ze laten me van mensen houden. Ik laat ze vaak in de geest passeren. Ik ben niet alleen.\u2019<\/p>\n
Net als zijn nieuwe bundel met \u2018kleine essays\u2019 uit de Volkskrant In het voorbijgaan bevat Op weg naar het schavot echte essays, hoe kort ook. Het essay is een (in de brede zin) humoristisch genre, het probeert een waarheid te vinden, maar zeker niet de laatste. Fens schrijft zoals hij ademt. Hij is een meester in het losjes typeren van mensen, schrijvers en personages. Dat hij meer van po\u00ebzie dan van proza houdt, zoals hij zegt, is goed te zien. Zijn essays hebben een vloeiend, lichtelijk lyrisch karakter, niet zelden doorschoten met uitingen van bewondering en enthousiasme. Fens laat zich graag overrompelen en staat niet zelden voor iets \u2018groots\u2019. Maar hij waarschuwt ervoor dat zijn boekje \u2018niet in de afschuwelijke allesbeheersende leukcultuur\u2019 mag worden geplaatst. Verschil moet er zijn.<\/p>\n
Kees Fens. Op weg naar het schavot. Boekenweekessay, 61 pagina\u2019s, \u20ac 2,50<\/p>\n
In het voorbijgaan. Querido, 224 pagina\u2019s, \u20ac 14,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Volgens Kees Fens is op de ochtend van 22 juni 1535 in Londen de Engelse humor geboren. Op die dag werd bisschop John Fisher naar het schavot geleid omdat hij Hendrik VIII niet wilde erkennen als hoofd van de Engelse Kerk. Daar is natuurlijk weinig humoristisch aan, behalve als men weet dat Fisher zich op […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118745"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118745"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118745\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118745"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118745"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118745"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}