Een gesprek over tegendraads leven en schrijven<\/p>\n
Een ober schiet ons aan als we het restaurant binnenlopen. Die vrouw daar, dat is toch die Pakistaanse schrijfster? Die van een streng gelovige en gesluierde moslima is veranderd in een vrouw van de wereld die rookt, drinkt en over seks schrijft? Hijzelf komt uit Bangladesh, hij zou graag met ons ruilen om de afvallige eens stevig te ondervragen. We slaan zijn voorstel beleefd af en schuiven aan bij Marjolijn Februari, Nelleke Zandwijk, Nicolien Mizee en, inderdaad: Naema Tahir. Het gesprek zal gaan over\u00ad \u00adtegendraadse personages, over macht en onmacht in de literatuur. Namens onze ober vallen we meteen met de deur in huis: hoe dwars kun je als moslima eigenlijk zijn zonder tegen een fatwa aan te lopen?<\/p>\n
Naema Tahir: \u2018Bij het schrijven van Kost\u00adbaar bezit had ik als moslim wel het gevoel dat ik tegen blasfemie aanschurkte. Grof gezegd gaat dat boek over seks met een twaalfjarige, de vernedering van een man in de huwelijksnacht, en een moslimvrouw met een sadomasochistische relatie. Er zijn drie echt hachelijke thema\u2019s binnen de moslimwereld: de koran, de profeet en god. Je kunt alleen omfloerst over die taboe-onderwerpen schrijven. De kritiek op mijn boek kwam grappig genoeg vooral uit Nederlandse hoek: met dit boek bevrijd je geen moslima\u2019s. Vreemde kritiek. Dan lees je een literair werk als pamflet. Maar we leven niet in Stalins Sovjet-Unie \u2013 literatuur moet geen politiek doel dienen.\u2019<\/p>\n
Nelleke Zandwijk: \u2018Als er iets belangrijks gebeurt op wereldniveau en ik ben met een boek bezig, dan gaat die alinea waaraan ik werk toch echt v\u00f3\u00f3r.\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari nuanceert deze uitspraak. Met haar pasverschenen roman De literaire kring, bekent ze, had ze wel degelijk wereldverbeterende ambities. \u2018Er is ook niets mis met een literair pamflet. Max Havelaar is ook een politiek pamflet en het is toch een mooi boek geworden. Toen ik aan De literaire kring begon, was het een pamflet over het glycerineschandaal in 1996, waarbij op Ha\u00efti zestig kinderen omkwamen na het slikken van een hoestdrank met vervuilde \u00adglycerine van een Nederlands bedrijf . Toen ik het af had, was het een \u00adroman geworden. Begripvoller dus \u2013 want hoe langer je over mensen nadenkt, hoe minder rigide je ze beoordeelt. In een roman kun je de ideale rechter zijn, die alle levens en motieven tegen het licht houdt. Het oordeel is aan de lezer.\u2019<\/p>\n
Nicolien Mizee: \u2018Waarom zou een schrijver meer van politiek weten dan een ober?\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari: \u2018Er moeten in elk geval schrijvers worden ingehuurd om politieke teksten te schrijven. Net als de Europese grondwet: die had op zijn minst een preambule van Vaclav Havel moeten bevatten. Zelf zou ik graag de Troonrede onder handen nemen. Jammer dat de koningin geen beroep op ons doet. Het schrijverschap is een onderschat vak.\u2019<\/p>\n
Mizee riposteert luid: \u2018Ik moet er niet aan denken iets als het regeerakkoord te schrijven! Samen werken, samen leven: dat gaat niet over m\u00edjn leven, maar over \u00adkantoorbanen waar je met een akelige bus \u2019s ochtends naartoe moet. Ik kan bij Balkenende op schoot gaan zitten en in zijn oor toeteren, maar hij zal vasthouden aan dat waanzinnige arbeidsethos van hem en aan dat vreselijke gezin als hoeksteen van de samenleving. Bovendien, als je dicht bij de macht komt, raakt vanzelf ook je vrijdenken in het geding.\u2019<\/p>\n
Naema Tahir: \u2018Tot voor kort mocht iedereen alles zeggen, sinds de kerstspeech van de koningin moeten we weer voorzichtig met elkaar omgaan. Er is een sfeer ontstaan van don\u2019t rock the boat. De aandacht voor \u00adtroublemakers en idealisten lijkt verdwenen. Als schrijver kun je kritiek verwerken in je boek, kun je op de lange termijn iets veranderen. Maar een schrijver denkt te lang na om direct beleid te kunnen produceren. Daarom ben ik behalve romanschrijver ook nog columnist van NRC Next en lid van de denktank Worldconnectors.\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari: \u2018Ik moet opbiechten dat ik lid ben geweest van de canon-\u00adcommissie. Je hoeft niet alt\u00edjd vanaf een afstand tegendraads te zijn. Je mag af en toen best eens meewandelen met de macht en om dingen van binnenuit te be\u00efnvloeden.\u2019<\/p>\n
De personages in het werk van Nicolien Mizee willen niets liever dan maatschappelijk geaccepteerd worden, zegt de schrijfster. \u2018Maar ze gehoorzamen aan iets anders, ze zijn dwars. Dat is hun noodlot.\u2019 De hoofdpersoon in haar laatste roman En knielde voor hem neer is zowel man als vrouw. \u2018Mijn hermafrodiet is het keurigste, burgerlijkste wezen dat er is. Hij wil niets liever dan met een borduurwerkje op de bank zitten. Net als ikzelf eigenlijk. Alleen zijn de omstandigheden daar nooit naar.<\/p>\n
Die tweeslachtigheid blijkt bij veel heteroseksuele lezers een primaire walging op te roepen. Ik deel die afkeer helemaal niet. Een vriend van me, die mijn boek mooi vond, zei toch: \u201cBij mij op yoga is iemand van wie ik niet weet of het een man of een vrouw is. Ik k\u00f3ts van die persoon.\u201d Die agressie had ik niet verwacht. Ik vond de \u00adtegenspeler van de hermafrodiet veel lastiger om te beschrijven. Een crimineel die zo seksueel bezig was, dat ik er homovrienden voor moest raadplegen: hoe lang kan zo\u2019n erectie nou duren?\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari: \u2018Ik doe nooit aan seks in boeken, daar ben ik veel te preuts voor. Maar de conditionering bij de lezer is inderdaad vrij groot. Ik probeer vrienden wel eens een boek aan te smeren met homo\u00adseksuele personages, bijvoorbeeld van Willem Melchior, een goede en te weinig gelezen schrijver. Ach nee, zeggen ze dan, dat gedoe met twee jongens, daar hebben we niet zo\u2019n zin in. Zoals veel van mijn mannelijke vrienden nog altijd liever geen boeken van vrouwen lezen.\u2019<\/p>\n
Februari wijst erop dat iedereen in het \u00adgezelschap last heeft van die conditionering. \u2018We zijn nu bij elkaar gezet en het gesprek gaat onmiddellijk over onze sekse: waarom vier vrouwen? Is er iets mis met ons? Zet vier mannen bij elkaar en iedereen neemt onmiddellijk aan dat het is omdat ze zo interess\u00e1nt zijn.\u2019<\/p>\n
Nicolien Mizee: \u2018Als personages zijn mannen echt aantrekkelijker. Ze handelen vaak via omwegen, en dat is beter voor een roman. Mijn hoofdpersoon Rinus emmert maar over geld en seks terwijl hij eigenlijk naar iets anders op zoek is. Pas aan het slot zegt hij ineens: h\u00e9, ik h\u00f3\u00fad van iemand. Een vrouw had dat veel eerder in de gaten gehad \u2013 maar dan is je boek in twee pagina\u2019s afgelopen.\u2019<\/p>\n
Mannen komen er in het werk van de vier niet best af. Een tikje gechargeerd: in Februari\u2019s laatste roman vormen ze het netwerk dat het voor het zeggen heeft; bij Tahir zijn ze sadist of anderszins pervers; Mizees Rinus is een criminele vastgoedhandelaar; Zandwijks hoofdpersoon lijdt onder haar liefde voor een dominante, oudere docent.<\/p>\n
Nelleke Zandwijk: \u2018Het is me vooral door de recensies gaan opvallen dat de mannelijke figuren in mijn boeken afwijkend gedrag vertonen. Misschien komt dat doordat ik dat in het echte leven ook aantrek. Ik moest laatst geld ophalen bij de bank, drieduizend euro van een erfenis. De bankman gaf het in kleine coupures. Ik had een groen tasje bij me, hij ziet dat, trekt die biljetten terug en zegt: \u201cIk kan niet toestaan dat u het geld in dat tasje stopt, ik heb een beter idee.\u201d Ik dacht, goh wat zorgzaam. Liet me dus gewillig meetronen naar een kamertje achter, waarop die man zegt: \u201cIk wil dat u dit geld op uw lichaam verbergt. Stop het in uw onderbroek.\u201d<\/p>\n
Ik had een jas aan, het was koud, hij bleef maar kijken. Wat moest ik doen? Hij zei: \u201cU kunt het ook in uw bh verbergen.\u201d Ik durfde het niet meer in mijn tasje te stoppen, dus ik stak die bundel biljetten in mijn bh, deed mijzelf daarbij behoorlijk pijn. Al die tijd stond hij te kijken, hij draaide zich niet eens om.<\/p>\n
Achteraf zeiden vriendinnen: echt iets dat alleen jou kan overkomen. Mannen voelen aan dat ze je in hun netten kunnen strikken.\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari zou graaGeens uitgaan met haar personage Lucius, een man naar haar zin: \u2018Hij ligt heel dicht bij mezelf, ik begrijp zijn innerlijk. Ik zou hem graag zijn, maar dat kan niet: om zo vreselijk leuk te zijn, moet je een man zijn. Even een Jaguar meepakken voor het weekend, een vriendin mee uit eten nemen op de beste plaatsen in de stad, dat doen mannen wel, vrouwen niet. De adviserende tussen\u00adpositie die hij heeft, kan hij alleen maar innemen omdat hij zich onnozeler voordoet dan hij is. Zo oefent hij invloed uit op de achtergrond \u2013 de machtigste positie die je kunt hebben.\u2019<\/p>\n
Nicolien Mizee: \u2018Macht is een constante in mijn boeken, maar niet speciaal macht van mannen. Het is ook de macht van de sociale dienst, de macht van de moeder. Ja, en in mijn laatste boek toevallig de macht van een criminele middelbare man.\u2019<\/p>\n
Naema Tahir: \u2018In elke relatie speelt de machtskwestie. Zo niet, dan is het een saaie relatie. Dus speelt het ook in de literatuur een rol. In mijn boek is het een hoofdthema.\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari: \u2018Als ik favoriete \u00adboeken van de laatste jaren naast elkaar zet \u2013 The Human Stain, The Information, Disgrace \u2013 gaan die over mannen die de controle kwijtraken en in het maatschappelijk ongeluk belanden. Roth, Amis en Coetzee schrijven in feite over impotentie. Mannen hebben macht en raken hem kwijt, vrouwen hebben hem nooit gehad en zien hem elders.\u2019<\/p>\n
Naema Tahir: \u2018Het is volgens mij ingewikkelder. Lolita heeft Humbert Humbert in haar macht. Het gaat niet over sociale macht maar over controle over je eigen leven.\u2019<\/p>\n
Houden de schrijfsters zelf controle over hun personages of gaan die met hun schepper op de loop?<\/p>\n
Nicolien Mizee: \u2018De pianohandelaar in En toen kwam moeder met een mes was gebaseerd op een goede vriend. Ik had hem al verteld: ik ga je gebruiken. Toen ik halverwege was met het boek, verdronk die vriend opeens in een mui voor de kust van Zandvoort. Toch schreef ik door alsof er niets was gebeurd. Het personage bleek losgekoppeld van het voorbeeld.\u2019<\/p>\n
Naema Tahir: \u2018Je moet je overgeven aan je personages. Ik beschreef een meisje van twaalf en gaf haar mijn eigen veel te volwassen taalgebruik. Ik moest me beter inleven, merkte ik. Sindsdien begeef ik me voor het schrijven twee weken per maand in volstrekte afzondering. Geen afspraken, ook niet \u2019s avonds. Zo word je niet uit je concentratie gehaald. Dan kan ik ongestoord dromen en heb ik overal blocnotes liggen waarin ik voortdurend dingen opschrijf.\u2019<\/p>\n
Nelleke Zandwijk zegt dat ze zich sowieso beter voelt in de afzondering van het schrijfproces, dan in de schijnwerpers na verschijning van een boek. \u2018Ik heb er na mijn debuut nachtmerries over gehad, dat ik in het openbaar zou moeten praten. In zaaltjes optreden, ge\u00efnterviewd worden: dat het erbij hoort, is doodzonde. Ik ben vaak doodsbang, daarom schrijf ik juist. Ik wil het liefst schrijven en niet midden in het leven staan. Ik sta aan de kantlijn en soms doe ik een beetje mee, maar het allerfijnst is het om gewoon thuis aan het werk te zijn.\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari: \u2018Ik houd juist erg van zaaltjes, lezingen en gesprekken. Al word ik tegenwoordig niet meer als schrijfster uitgenodigd, maar als columnist.\u2019<\/p>\n
Nicolien Mizee: \u2018Je meet jezelf een harnas van welwillendheid aan. En je weet: over die drie onderwerpen wil ik het niet hebben. Mijn eerste boek, Voor God en de sociale dienst, ging over arbeidsongeschiktheid. Dat raakte een gevoelige snaar en ik werd dus voortdurend ge\u00efnterviewd over de WAO. Daar was ik na afloop dagenlang beroerd van. Ging het nu over mijn boek of over mijn arbeidsongeschiktheid?\u2019<\/p>\n
Naema Tahir: \u2018Iedereen blijft mij maar vragen hoe het nu zit met de hoofddoeken en de maagdencultus. Als het gaat over migrantenliteratuur, dan word ik uitgenodigd. In het begin had ik daar moeite mee omdat ik de na\u00efeve wens had: als ik literatuur schrijf moet het over literatuur gaan. Inmiddels weet ik dat het bij het schrijven hoort om ook als persoon aanwezig te zijn voor de lezer. Bovendien, ik ben tien jaar jurist geweest, ik blijf ook maatschappelijk actief.\u2019<\/p>\n
Later op de avond komt het gesprek ongemerkt terug op het politieke engagement. Marjolijn Februari: \u2018Er zijn heel veel vrouwen die politieke boeken hebben geschreven de laatste jaren. Marja Brouwers, bijvoorbeeld.\u2019<\/p>\n
Nicolien Mizee: \u2018Een goed boek overstijgt alle engagement. Meninkjes, daar zijn er al veel te veel van. Daar hoef je geen schrijver voor te zijn.\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari: \u2018Als je een boek wil schrijven dat kritisch is, kun je voor de slachtoffers kiezen, zoals meestal gebeurt in romans en trouwens ook in politieke analyses. Dat is tamelijk zinloos, je kunt beter terecht bij de macht, bij mensen die het verschil kunnen maken. En dat zijn mannen. Mijn roman gaat over het grote zwijgen, dat in stand wordt gehouden door het machtsconglomeraat. Niemand heeft het meer over die kinderen in Ha\u00efti, of over de giflozingen in Ivoorkust.\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari heeft in een column geschreven dat zij na de benoeming van collega-columnist Plasterk ernstig rekening zal moeten houden met een ministerschap in Balkenende V. Voor welk departement kiezen de vier?<\/p>\n
Nicolien Mizee, somber en ge\u00efrriteerd: \u2018Waarom zou er een speciale rol moeten zijn voor de schrijver in het maatschappelijk debat? Ik heb sinds kort een verhouding met een overwerkte leraar in het vmbo. Die doet meer goed dan ik met al mijn boeken bij elkaar, en heeft ook meer zinnigs over de \u00adsamenleving te zeggen. Wie lezen nu mijn boeken? Een paar duizend mensen misschien. Ik zou ook een rampzalige minister zijn.\u2019<\/p>\n
Nelleke Zandwijk: \u2018Ik sta liefst aan de kant, dat is inmiddels wel duidelijk. Ik ben vanuit de beeldende kunst gaan schrijven, ik ben helemaal niet bezig met engagement.\u2019<\/p>\n
Naema Tahir: \u2018Ik heb verlof opgenomen van mijn juridische politieke baan om mij puur te storten op een ambacht. Maar na een halfjaar merkte ik dat ik gewoon betrokken blijf bij maatschappelijk thema\u2019s. Er blijven zaken die bevochten moeten worden. Ik ben bestuurslid van Equality dat zich bezig houdt met maatschappelijke participatie van zwarte vrouwen. Worldconnectors, \u00adopgericht door onder anderen Ruud Lubbers, wil mensen leren om buiten de dijken te denken, meer mondiaal. Ik ben tot het inzicht gekomen dat maatschappelijke verankering voor mij noodzakelijk is. Of je daar minister voor moet zijn, weet ik niet. Zoals Hegel schreef: je kunt de wereld gaan redden maar ook een tuin onderhouden.\u2019<\/p>\n
Marjolijn Februari: \u2018Het motto van mijn nieuwe boek gaat precies hierover. Men speak too much about the world. Spreken over de wereld is ijdel in de dubbele betekenis van het woord. Het geeft veel aanzien maar het leidt tot niets. Spreken over de wereld wordt misbruikt om er vooral jezelf groter mee te maken. Het is zaak te pendelen tussen wereld en eigen tuin.\u2019<\/p>\n
Daartussen is het moeilijk kiezen, ondervindt Februari, maar een ding weet ze zeker: \u2018Mochten ze me vragen omdat Plasterk goed is bevallen, dan zeg ik nee. Ik heb bovendien helemaal geen tijd voor het ministerschap. Een schrijver moet lang kunnen uitslapen om uitgerust en ge\u00ebngageerd te blijven. Ik heb dus veel te veel slaap nodig om het landsbelang te kunnen dienen.\u2019<\/p>\n
De deelnemers<\/p>\n
Naema Tahir (1970), Brits-Nederlands van Pakistaanse origine, werkte als mensenrechtenjurist voor de Raad van Europa. In 2006 verscheen haar boek Kostbaar bezit en besloot Tahir zich voortaan geheel aan het schrijven te wijden. Ze is \u00adcolumnist bij NRC next en lid van de denktank Worldconnectors.<\/p>\n
Nicolien Mizee (1965) debuteerde met Voor God en de sociale dienst (2000). Toen kwam moeder met een mes (2004) werd genomineerd voor de Libris Literatuurprijs. Vorig jaar verscheen En knielde voor hem neer. Mizee geeft de cursus \u2018Verhalen schrijven\u2019 aan de Volksuniversiteit.<\/p>\n
Marjolijn Februari (1963) studeerde filosofie, kunstgeschiedenis en rechten en kreeg voor haar debuutroman De zonen van het uitzicht (1989) de Multatuliprijs. Haar proefschrift Een pruik van paardenhaar & Over het lezen van een boek (2000) werd genomineerd voor de Gouden Uil. Ze is columniste van de Volkskrant. Onlangs verscheen haar tweede roman De literaire kring.<\/p>\n
Nelleke Zandwijk (1961) studeerde aan de kunstacademie AKI in Enschede. Na haar debuut, De dag van de jas (2001) werd Zandwijk geprezen om haar eigenzinnigheid en toch ook vergeleken met Houellebecq en Arnon Grunberg. De roman Avonturen van een uitslover (2005) beschrijft onder andere de liefdegeschiedenis van kunststudente Antonia en een oudere, getrouwde academiedirecteur.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Hun personages zijn dwars, hun levens eigenzinnig. Schrijvers Marjolijn Februari, Nelleke Zandwijk, Nicolien Mizee en Naema Tahir over tweeslachtigheid, engagement en macht.\u2018Je hoeft niet alt\u00edjd vanaf een afstand tegendraads te zijn. Je mag af en toen best eens meewandelen met de macht.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Mischa Cohen (archief), Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118717"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118717"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118717\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Mischa Cohen (archief), Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118717"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118717"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118717"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}