Beschouwing \/ Boekenweekgeschenk gaat non-fictie<\/p>\n
Voor zijn magnum opus In Europa trok de vaderlandse chroniqueur Geert Mak in 1999 ook naar Istanbul, de verste uithoek van het continent, half Europees, half Aziatisch. Het hoofdstuk dat hij eraan wijdde, was somber van toon. Mak schetste het Istanbul van de negentiende eeuw als een kosmopolitische stad die in tolerantie met Amsterdam kon wedijveren. Maar nu, luidde zijn diagnose, \u2018is het een uithoek, een arme, razendsnel groeiende derdewereldstad, een symbool van vergane glorie, vergeten banden, verloren verdraagzaamheid\u2019. In vogelvlucht overzag Mak de oorzaken van die teloorgang. Niet Mohammed \u2013 de opleving van de islam \u2013 maar Atat\u00fcrk \u2013 de grondlegger van de seculiere staat \u2013 wees hij aan als de hoofdschuldige. Die wilde Turkije tot een sterke nationale eenheid smeden, verhief etnische zuiveringen tot staatsbeleid en wakkerde het beruchte Turkse eergevoel aan.<\/p>\n
Zeven jaar na In Europa ging Mak terug naar de grote brug tussen Europa en Azi\u00eb die hij toen bij aankomst per boot in de verte zag liggen als \u2018een ijle draad waarlangs gestaag honderden torren en kevers heen en weer kruipen\u2019. In een poging beter zicht te krijgen op de kloof en de smalle verbinding tussen de twee continenten posteerde hij zich op die brug, de Galatabrug, te midden van het gekrioel van passanten, straatverkopers, toeristen en gauwdieven. Het resultaat, De brug, het Boekenweekgeschenk van dit jaar, is een typisch Makkiaans geschrift: een mengelmoes van journalistieke reportage, geschiedschrijving en essayistiek, gekruid met een stevige dosis engagement. Alleen al uit de titel van het boek mogen we afleiden dat hier een poging wordt ondernomen een brug te slaan.<\/p>\n
Historisch besef<\/p>\n
Mak kennen we als een verzoener. Tege\u00adlijker\u00adtijd met het Boekenweekgeschenk verschijnt een verzameling beschouwingen van zijn hand. In De goede stad noemt Mak Cohens credo \u2018de boel bij elkaar houden\u2019 de kerntaak van iedere bestuurder. Het boek is rijk aan pleidooien die al wie het hart links voelt kloppen met instemming zal begroeten. Mak zingt de lof van de zeventiende-eeuwse wijze koopman, die verder keek dan zijn commerci\u00eble neus lang was. Hij pleit voor een historisch besef dat dieper gaat dan de fa\u00e7ade van retrogeveltjes en voor de opheffing van het taboe op waarheid dat ons land verhindert onderzoek te doen naar de motieven om aan de desastreuze Irak-oorlog te beginnen. Maar telkens weer blijkt dat Mak vooral een verteller en een prediker is, niet iemand die analytisch doorpakt. Neem het afscheidscollege dat het boek besluit. Daarin stelt de oud-hoogleraar stadsproblematiek dat velen nu nauwelijks nog aansluiting hebben bij de mentaliteit die ons land tijdenlang richting gaf. Die was \u2018sterk bepaald door een joods-christelijk-humanistische cultuur, een vruchtbare mengeling van socialisme en liberalisme, geworteld in het gedachtegoed van de Verlichting\u2019. We bevinden ons in een periode van rouw en paniek omdat de oude zekerheden ons ontvallen zijn en we nog geen nieuwe ankers hebben. Hoe nu verder? Mak stelt: \u2018Er is een grens aan het rouwen, en daar begint het vasthouden, bijvoorbeeld aan de principes van onze Europese traditie: het christendom, het humanisme, de Verlichting, de Romantiek, inclusief onze moeizaam opgebouwde rechtsstaat en democratie, dat hele rationele, vrije en tegelijk menselijke en spirituele gedachtegoed.\u2019 De oplossing lijkt aldus geformuleerd simpelweg te zijn dat we oude ankers opnieuw moeten slaan. Maar hoe kunnen we die Europese traditie redden en een nieuwe invulling geven? Daarover zwijgt Mak in alle talen.<\/p>\n
Ook De brug getuigt niet van een groot verlangen door te denken en voorbij gekoesterde overtuigingen te komen. Net als in In Europa ziet Mak niet de islam, maar de cultuur van eer als de oorzaak van de kloof tussen Turkije en Europa. \u2018In deze stad, op deze brug, staat het begrip eer nog volop overeind,\u2019 diagnostiseert hij, om vervolgens een scherp contrast te tekenen tussen deze manier van denken en onze westerse kijk op de wereld. \u2018We denken in termen van schuld en moraliteit, met alle bijbehorende nuances. \u201cEer\u201d is altijd een zaak van zwart-wit, maagd of hoer, erbij of verschopt, een totaal andere denkwereld dan de subtiele, analytische, eeuwig ambivalente overwegingen en compromissen van het liberale Westen.\u2019<\/p>\n
Het herlevende fundamentalisme heeft, denkt Mak, in de kern weinig met religieuze gevoelens van doen, maar is een vluchtroute van een door de westerse superioriteit vernederd volk. \u2018Wie hun God hoont, beledigt dus geen instituut, en ook geen religieus gevoel, nee, die raakt hun diepste eigenwaarde, het laatste bastion tegen een totale vernedering.\u2019 En in een goede, oude traditie ziet de linkse strijder van weleer armoede en economische achterstand als de bron van dit gevoel van krenking: \u2018Als je zo arm bent als een kerkrat, is \u201ceer\u201d een van de laatste kostbaarheden die je nog kunt koesteren.\u2019 Met instemming haalt Mak een onderzoek aan waaruit blijkt dat moslimvrouwen zich nauwelijks druk maken over wat voor ons de symbolen zijn van vrouwenonderdrukking: de sluier en de boerka. Op de brug spreekt hij een verpleegster die precies zijn gevoel vertolkt: \u2018Economische onafhankelijkheid is voor ons in de praktijk het allerbelangrijkste. En daarbij hoort een goede opleiding.\u2019<\/p>\n
Analyseschema<\/p>\n
Zo komen we uit bij het aloude, marxistische onderbouw-bovenbouwmodel, waarin cultuur en religie weerspiegelingen zijn van de economische verhoudingen. Niet alleen inhoudelijk zijn hier vraagtekens bij te plaatsen. Onderschat Mak de eigen kracht van overtuigingen niet? Gaat hij niet te gemakkelijk voorbij aan het feit dat ook welgestelden en mensen in uitstekende maatschappelijke posities zich door ideologische geestdrift kunnen laten verblinden?<\/p>\n
Ook literair gezien drukt dit analyseschema zwaar op het boekje. Literatuur leeft bij de gratie van de dubbelzinnigheid, bij de complexiteit van personages wier leven nooit in een ideologische mal is te persen. Op de brug maakt Mak kennis met de handelaren en vissers die hier hun dagen slijten. Hij vereeuwigt hun trieste en ontroerende levensverhalen op een manier die de betere journalistieke reportage waardig is. Maar het blijven portretten van de buitenkant, opgetekend in journalistenzinnetjes als: \u2018De boekhandelaar heeft een smal gezicht, een kleine snor, levendige ogen.\u2019 Ook kunnen we ons afvragen of de kleine lieden op de brug nu echt het beste zicht bieden op de worsteling met de moderniteit die in Turkije plaatsvindt. Wellicht heeft M\u00e1xima, die onlangs bij het staatsbezoek haar oor op allerlei plekken te luisteren legde en ook sprak met moderne, hoogopgeleide Turkse jongeren, daar meer van gezien en begrepen dan Mak.<\/p>\n
In De brug en in De goede stad citeert Mak gretig de Turkse Nobelprijswinnaar Orhan Pamuk. Kort na 9\/11 schreef die over het \u2018overweldigende gevoel van vernedering dat gevoeld wordt door de meerderheid van de wereldbevolking\u2019. Het is de gekrenkte trots van hen die \u2018veroordeeld zijn tot een zwaar, kort en meestal onbeduidend leven\u2019. De opdracht van deze mensen is dit gevoel van vernedering te overwinnen, \u2018zonder hun gezonde verstand te verliezen, zonder verleid te worden door terroristen, extreme nationalisten of fundamentalisten\u2019. Deze analyse van Pamuk, waarin armoede, vernedering en eergevoel de kernbegrippen zijn, past mooi in Maks straatje. Maar wie de romans van Pamuk leest, krijgt een veel complexer beeld van de bronnen van religieuze bezieling en de opleving van de islam. In Sneeuw trekt de dichter Ka naar het stadje Kars om te schrijven over de golf van zelfmoorden onder jonge, vrome meisjes. Nog maar net aangekomen, stelt hij de vraag: \u2018Waarom stort iedereen zich toch op de godsdienst?\u2019 De blik van de vrouw aan wie hij het vraagt, geeft hem \u2018het gevoel dat zijn vraag en de haast om een antwoord te vinden iets onbeleefds en onbeschaamds hadden\u2019. Heel Sneeuw valt te lezen als een geduldige verkenning van de verleidingskracht van de religie, waar ook de ongelovige, uit de bourgeoisie afkomstige dichter Ka nauwelijks aan kan weerstaan.<\/p>\n
Innerlijke grens<\/p>\n
Een van de betere stukken uit De goede stad gaat over de verhouding tussen fictie en non-fictie. Mak betoogt hierin dat de eisen van werkelijkheid en authenticiteit die non-fictieschrijvers aan zichzelf moeten stellen, een soort loden bal vormen die ze vrijwillig de berg op slepen. \u2018Nooit is de confrontatie met de straat een vrijblijvende zaak. Stadsnomaden, gevallen politici, plattelandsbewoners, gereformeerde-bonders en andere bewoners van verre landen, je kunt ze als non-fictieauteur alleen tot op zekere hoogte beschrijven. Hoeveel je ook met hen praat en optrekt, er blijft altijd een zekere innerlijke grens. Emoties, drijfveren, dromen, de non-fictieschrijver moet zich beperken tot wat uitgesproken of waargenomen wordt. Wat er ten diepste in de mens omgaat, blijft grotendeels het terrein van de fictie.\u2019<\/p>\n
Deze beperking van de non-fictieauteur is scherp voelbaar in De brug, te meer daar in de beperkte ruimte van het boekje vele personages de revue passeren en er eigenlijk nauwelijks een hoofdpersoon is, of het moet de brug zelf zijn.<\/p>\n
De uitverkiezing van Mak als schrijver van het Boekenweekgeschenk 2007 symboliseert de gestage opmars van de literaire non-fictie. Auteurs als hijzelf, Frank Westerman en Annejet van der Zijl hebben het genre een grote populariteit bezorgd. Dat de CPNB Mak de eer heeft gegeven, kunnen we opvatten als een statement dat de literaire non-fictie aanspraak mag maken op de eretitel \u2018literatuur\u2019. Maar juist dit boekje bewijst dat de brug tussen non-fictie en literatuur nog niet zo makkelijk is geslagen en de loden bal van de werkelijkheid een zware last kan vormen.<\/p>\n
In VN 31 maart 2007:<\/p>\n
Herstel: Maks brug
In de recensie van Geert Maks De brug (VN, 17-03-07) staat dat Maks brug Europa met Azi\u00eb verbindt. Het is echter niet een brug over de Bosporus tussen Europa en Azi\u00eb, maar over de Gouden Hoorn naar de wijk Galata; beide oevers liggen in Europa.<\/p>\n
Geert Mak, \u2018De goede stad. Losse beschouwingen en reisnotities\u2019, Atlas, 256 pagina\u2019s, \u20ac 18,50<\/p>\n
Geert Mak, \u2018De Brug\u2019, tijdens de Boekenweek gratis bij aankoop van tenminste \u20ac 11,50 aan Nederlandstalige boeken.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Met de opdracht aan Geert Mak het Boekenweekgeschenk te schrijven, is de literaire non-fictie officieel toegetreden tot de rangen van de literatuur. In De brug tracht Mak het smalle pad te begaan tussen Europa en Azi\u00eb en tussen literatuur en non-fictie. Maar de kloof tussen de westerse nuance en het Turkse eergevoel blijkt dieper dan voorzien.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Tomas Vanheste","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118701"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118701"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118701\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Tomas Vanheste","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118701"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118701"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118701"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}