{"id":118505,"date":"2007-03-24T12:28:00","date_gmt":"2007-03-24T10:28:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/reconstructie-hoe-de-pvda-verkiezingscampagne-volkomen-mislukte\/"},"modified":"2007-03-24T12:28:00","modified_gmt":"2007-03-24T10:28:00","slug":"reconstructie-hoe-de-pvda-verkiezingscampagne-volkomen-mislukte","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/reconstructie-hoe-de-pvda-verkiezingscampagne-volkomen-mislukte\/","title":{"rendered":"Reconstructie: Hoe de PvdA-verkiezingscampagne volkomen mislukte"},"content":{"rendered":"
\n

Wat Wouter niet wilde<\/h3>\n

Een jaar geleden leek het een uitgemaakte zaak: Wouter Bos werd premier van Nederland. Maar het liep allemaal anders voor de PvdA. Reconstructie van een rampjaar.<\/p>\n

Op woensdagavond 5 april 2006 hield de PvdA een besloten etentje in het Haagse restaurant Julien. Wouter Bos was er, en partijvoorzitter Michiel van Hulten. Kamerlid Klaas de Vries zat aan tafel, evenals Paul Depla, wethouder in Nijmegen, en een vijftal anderen. Samen vormden ze het team dat de PvdA-campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen, een maand tevoren, landelijk had aangestuurd.<\/p>\n

De stemming was opperbest. Er werd geanimeerd gepraat en veel gelachen. De gemeenteraadsverkiezingen waren fantastisch verlopen voor de PvdA. De partij had 1988 zetels behaald, anderhalf keer zoveel als vier jaar geleden. In alle grote steden was de PvdA met straatlengten voorsprong de grootste geworden. Het CDA van premier Balkenende had slaag gekregen van de kiezer. Een knipselmapje met krantenkoppen herinnerde aan de schitterende dag: \u2018PvdA in zevende hemel na zege\u2019, \u2018Nederland kleurt ROOD\u2019, \u2018Winnaar Bos laat proeve van leiderschap zien\u2019. In de landelijke peilingen stond de PvdA op zestig zetels. Het leek nog maar een kwestie van tijd voordat Wouter Bos als vierde sociaal-democratische premier van Nederland het Torentje zou betrekken.<\/p>\n

Ook aanwezig die avond waren Erik van Bruggen en Hans Anker. Erik van Bruggen heeft een campagnebureau in Amsterdam. Anker, strategisch onderzoeker te New York, helpt de PvdA al vijftien jaar in verkiezingstijd. Na het hoofdgerecht kwam het gesprek op campagnevoeren. Anker en Van Bruggen hadden zojuist een rondreis gemaakt langs campagnebureaus in de Verenigde Staten, en vertelden over hun ervaringen. Dat er in Amerika een war room was, met een grote tafel in het midden voor de campagneleiding. Dat iedereen in het team van alles op de hoogte was, maar tegelijkertijd naar buiten toe zijn mond hield \u2013 net als bij een maffiafamilie. En, bovenal, dat het ging om creativiteit. Niet vergaderen, alleen korte brainstormsessies. Veel contact, korte lijntjes. Dat soort dingen. \u2018Hans en ik dachten: dat is gesneden koek voor iedereen aan tafel,\u2019 vertelt Erik van Bruggen nu. \u2018Het waren de basics van een verkiezingscampagne waar we het over hadden. Maar voor een aantal mensen aan tafel, onder wie Wouter Bos, bleek het grotendeels nieuwe informatie te zijn. \u201cO, gaat dat z\u00f3,\u201d zeiden ze. Dat verbaasde ons enorm.\u2019<\/p>\n

Zeseneenhalve maand later, op 22 november 2006, verloor de PvdA de verkiezingen voor de Tweede Kamer. De partij raakte negen van haar twee\u00ebnveertig zetels kwijt. Ter linkerzijde was er plotseling een kolossale SP. Het Torentje bleek een illusie voor Wouter Bos: Jan Peter Balkenende werd overtuigend herkozen als premier. Wat restte, was een ministerschap van Financi\u00ebn in een kabinet dat hij niet had gewild.<\/p>\n

Waar ging het mis met PvdA? Hoe kon het allemaal zo anders lopen dan verwacht? In mei komt de commissie onder leiding van Ruud Vreeman, die het verlies op 22 november onderzocht, met haar bevindingen. Maar Vrij Nederland maakte alvast een reconstructie van de mislukte verkiezingscampagne. De meeste betrokkenen wilden praten. Alleen partijvoorzitter Michiel van Hulten deed niet mee: hij bewaart zijn commentaar voor de commissie-Vreeman.<\/p>\n

Uit vorm<\/b>
Uit de gesprekken rijst een beeld op van een campagne die vanaf het begin af aan in het defensief was, waarin slecht werd gecommuniceerd, oeverloos werd vergaderd en nauwelijks knopen werden doorgehakt. En van een leider die op het beslissende moment uit vorm was en een gebrekkige regie voerde. Het was een zootje bij de PvdA in de maanden v\u00f3\u00f3r 22 november. Eigenlijk, zeggen de betrokkenen, vielen die negen zetels verlies nog wel mee. Het had allemaal nog v\u00e9\u00e9l erger kunnen zijn.<\/p>\n

\u2018We hebben geweldig op onze kloten gekregen. Ik kan het niet anders zeggen.\u2019 Ren\u00e9 Cuperus gebruikt graag klare taal. Hij is medewerker van het wetenschappelijk bureau van de PvdA, de Wiardi Beckman Stichting, en een vertrouweling van Wouter Bos. Ze leerden elkaar kennen tijdens de PvdA-leiderschapsverkiezing van 2002, die Bos overtuigend won. Cuperus levert regelmatig teksten aan voor de PvdA-leider en stuurt hem e-mails. \u2018Inhoudelijk voel ik me verwant met Wouter Bos,\u2019 zegt hij op zijn werkkamer aan de Amsterdamse Herengracht. \u2018We zijn generatiegenoten. Kinderen van de jaren negentig, met een fascinatie voor Clinton, Blair en de Derde Weg.\u2019<\/p>\n

Cuperus maakt deel uit van een gezelschap genaamd Mercurius. Dat is een kring van vertrouwelingen rond Wouter Bos die eens in de maand bijeenkomt in brasserie Mercurius, tegenover het Centraal Station in Amsterdam. Ze zijn met zijn tienen. De Amsterdamse wethouder Lodewijk Asscher zit erbij. En Otto van der Harst, een jeugdvriend van Bos die een reclamebureau heeft. Erik van Bruggen doet mee, en Paul Depla. Hans Anker schuift aan wanneer hij niet in New York is. \u2018Het zijn vaak ruige sessies,\u2019 zegt Cuperus. \u2018Wouter vraagt ons hoe het gaat, en we vertellen hem de waarheid.\u2019<\/p>\n

Begin juni 2006 vond er een Mercurius-sessie plaats die alle voorgaande bijeenkomsten overtrof in ruigheid. Onderwerp van gesprek was de lezing die Wouter Bos eind april had gegeven bij Netspar, een toonaangevende vergrijzingsdenktank in Den Haag. Voor een internationaal publiek van academici had de PvdA-leider, in het Engels, zijn visie ontvouwd op de toekomst van de verzorgingsstaat. Hij had gezegd dat de arbeidsmarkt flexibeler moest worden en dat de levensloopregeling van het kabinet-Balkenende een onding was. En hij had gesuggereerd dat gepensioneerden met hogere inkomens op termijn mee zouden moeten gaan betalen aan hun oude dag.<\/p>\n

Een aantal leden van Mercurius was blij geweest met de lezing. Ze vonden al geruime tijd dat Bos met meer idee\u00ebn moest komen. Als hij echt premier wilde worden, zeiden ze tegen hem, dat kon hij niet stil blijven zitten en maar hopen dat de peilingen hoog bleven. Zijn boekje Dit land kan zoveel beter was al een stap in de goede richting geweest. Nu moesten er een paar inhoudelijke grand speeches gehouden worden. \u2018Die Netspar-lezing was een goed verhaal,\u2019 zegt Erik van Bruggen. \u2018Eindelijk ontvouwde Wouter eens een paar mooie plannen. Er moest nog een goede uitwerking komen, maar dit waren tenminste vergezichten. Daar hebben kiezers behoefte aan.\u2019<\/p>\n

De vreugde over Bos\u2019 inhoudelijke coming-out was van korte duur geweest. Met zijn lezing had Bos een drietal letters op de agenda gezet die politiek taboe zijn: AOW. Een week na de speech barstte de bom. Onder de kop \u2018Bos pakt de ouderen\u2019 opende PvdA-coryfee Marcel van Dam de aanval. In zijn wekelijkse Volkskrant-column schreef Van Dam dat een kabinet-Bos de gepensioneerden \u2018keihard gaat aanpakken\u2019 en beschuldigde hij Bos van leugenachtigheid en misleiding. Het partijbureau in Amsterdam werd overspoeld met e-mailtjes en telefoontjes van ongeruste leden. De regeringspartijen haakten gretig in op Van Dams kritiek. CDA-fractievoorzitter Maxime Verhagen lanceerde zijn slogan \u2018Met Bos ben je de klos\u2019. De PvdA begon te dalen in de peilingen.<\/p>\n

In de Mercurius-club vielen harde woorden. In 1994 had het CDA de grootste verkiezingsnederlaag uit zijn geschiedenis beleefd na een ondoordachte uitspraak over de AOW. De PvdA ging toch niet hetzelfde overkomen? Erik van Bruggen vond dat de kwestie zo snel mogelijk opgelost moest worden. Ren\u00e9 Cuperus en campagnemanager Marco Esser wilden zelfs dat Bos zijn plannen helemaal van tafel haalde. \u2018Van het begin af aan vond ik het een kwestie van te vroeg regeren,\u2019 zegt Cuperus. \u2018Het onderliggende thema dat we voor de campagne hadden bedacht, was \u201chouvast bieden in turbulente tijden\u201d. Het AOW-plan stond daar haaks op. Bovendien wisten we niet zeker of we het goed konden overbrengen aan de kiezer.\u2019<\/p>\n

Maar Wouter Bos besloot anders. Hij kon niet meer terug, vond hij zelf. De AOW moest en zou in het verkiezingsprogramma. Dit was een van de onderwerpen waar hij heilig in geloofde. Bovendien: als de PvdA van zins was om ingrijpende maatregelen in de verzorgingsstaat te nemen, was het wel zo netjes dat van tevoren te melden aan de kiezer. Dus werd er de hele zomer gewikt en gewogen. Tijdens een dertigtal regionale bijeenkomsten mocht het partijkader zijn zegje doen over de kwestie. Financieel specialist Ferd Crone werd aan het werk gezet om alle mogelijke modellen door te rekenen. De AOW-paragraaf kreeg een status aparte in het verkiezingsprogramma. \u2018Wouter Bos wilde de knoop persoonlijk doorhakken,\u2019 zegt Paul Depla, voorzitter van de programmacommissie. \u2018Tot op het allerlaatst vormde het een leeg kader in de tekst.\u2019<\/p>\n

Er werd zelfs hulp gezocht over de grens. In augustus ging een afvaardiging van de programmacommissie (onder wie Ronald Plasterk en Depla zelf) langs in Hasselt bij Steve Stevaert, voormalig leider van de Vlaamse socialisten. \u2018Steve zat ook in de commissie. Hij heeft ons geholpen een goede redeneerlijn te vinden,\u2019 zegt Paul Depla. \u2018Kort, bondig en helder.\u2019<\/p>\n

Alles bij elkaar was de partij vier maanden zoet met de AOW. Toen op 3 september het PvdA-verkiezingsprogramma gepresenteerd werd in de IJ-Kantine in Amsterdam-Noord, was iedereen bekaf. En de campagne was nog niet eens begonnen.<\/p>\n

Onwaarschijnlijke zege<\/b>
Erik van Bruggen zit aan het raam van Finch, zijn stamcaf\u00e9 aan de Noordermarkt in Amsterdam. Als zijn telefoon gaat, klinkt de intro van \u2018Beautiful Day\u2019, het nummer van U2 dat op de verkiezingsavond in januari 2003 door de Amsterdamse Escape galmde toen een triomfantelijke Wouter Bos het podium beklom. De PvdA won onder leiding van Bos negentien kamerzetels. Erik van Bruggen was een van de architecten van die onwaarschijnlijke verkiezingszege.<\/p>\n

Hij heeft er nog zichtbaar de pest over in. De avond van 22 november had zijn finest hour moeten worden, het sluitstuk van tien jaar politieke campagnes. In de tweede helft van de jaren negentig richtte Van Bruggen samen met zijn vriend Lennart Booij de vernieuwingsbeweging Niet Nix op. Als jonge, links-liberale honden daagden ze het verstarde partij-establishment onder Kok en Melkert uit. Ze probeerden partijvoorzitter te worden, maar dat mislukte. Na de val van Melkert in 2002 en het vertrek van de oude garde kreeg Van Bruggen de wind in de zeilen. Zijn vriend Wouter Bos werd partijleider. Met een frisse, snelle campagne zetten ze de PvdA weer op de kaart. In 2006 moest het gebeuren: achter de brede rug van Wouter Bos zou de Niet Nix-generatie doorstoten naar het centrum van de macht. Wouter Bos premier maken, dat was zijn missie.<\/p>\n

Het liep allemaal anders. Erik van Bruggen voelde zich geen moment gelukkig tijdens de campagne. Hij wil zijn verantwoordelijkheid voor het verlies niet ontlopen, zegt hij. Maar terugkijkend waren het \u2018vier verspilde maanden\u2019. \u2018Ik deed de aankleding van de campagne. Ik bedacht de posters en campagnefilms, regelde optredens van BN\u2019ers en was verantwoordelijk voor het campagnelied van Junkie XL. Als een campagne goed loopt, zijn dat de dingen waarvan men zegt: d\u00e1t maakte nou het verschil. Maar als het slecht gaat, zijn ze niet meer van belang. Dan gaan andere beelden in de media overheersen.\u2019<\/p>\n

Toen Erik van Bruggen in augustus aan het werk ging, was de stemming optimistisch. Goed, de AOW-kwestie zeurde nog steeds door. Maar de campagne was op alle fronten in werking gezet. Op 30 juni was het kabinet Balkenende-II gevallen. Twee dagen later was het PvdA-bestuur bijeengekomen op het partijbureau aan de Herengracht in Amsterdam. Er was een draaiboek uit de la gehaald dat al geruime tijd lag te wachten. \u2018Vervroegde verkiezingen in november 2006\u2019, stond erop, en het bevatte alle belangrijke deadlines: voor het programma, voor de kandidatenlijst, voor het verkiezingscongres. Op initiatief van partijvoorzitter Michiel van Hulten werd een vijfkoppige campagneleiding samengesteld: Van Hulten zelf als campagneleider, Wouter Bos, Erik van Bruggen, Marco Esser als campagnemanager en Remco Dolstra als hoofd voorlichting. \u2018We zaten er behoorlijk relaxed bij,\u2019 herinnert Dolstra zich. \u2018Er heerste een stemming van: we hebben ons huiswerk gedaan.\u2019 Ren\u00e9 Cuperus: \u2018Eigenlijk was Wouter wel opgelucht dat er vervroegde verkiezingen kwamen. Hij had zoiets van: laat het nu maar gebeuren. De spanningsboog was natuurlijk erg groot geweest de afgelopen jaren, met voortdurend die hoge peilingen.\u2019<\/p>\n

Verrassing<\/b>
Half augustus volgde een eerste onaangename verrassing. Het CDA bleek het verkiezingsprogramma al af te hebben. En de kandidatenlijst. Terwijl de christen-democraten hun plannen ten doop hielden, zat commissievoorzitter Paul Depla nog druk te schrijven in Nijmegen. \u2018Ze waren wel verdomd snel bij het CDA,\u2019 zegt hij nu. \u2018Maar harder werken konden we echt niet. We hebben na de val van het kabinet alles uit de kast gehaald. Na de Vierdaagse heb ik een maandlang keihard zitten buffelen.\u2019<\/p>\n

Naast de snelheid baarde de inhoud van het CDA-programma ook opzien in de PvdA-gelederen. Onverwacht nam premier Balkenende afstand van de harde hervormingsagenda van zijn eerste twee kabinetten. Bij ons bent u zeker, was de boodschap van het CDA. Geen gemorrel aan de hypotheekrenteaftrek. Handen af van de AOW. \u2018Het CDA speelde handig in op de stemmingswisseling die zich in het land aan het voltrekken was,\u2019 zegt Paul Depla. \u2018Voor mij werd die omslag verpersoonlijkt door een reclamespotje voor wasmiddelen dat in het voorjaar op televisie was. \u201cWit is in, zwart is uit,\u201d luidde de boodschap. Zo voelde het ook op straat. Men was de somberheid beu. Als het Nederlands Elftal verder was gekomen op het WK voetbal, was de stemming n\u00f3g positiever geweest.\u2019<\/p>\n

Er was nog iets dat sommige PvdA\u2019ers zorgen baarde. Vanaf het voorjaar was het CDA begonnen om Wouter Bos structureel neer te zetten als een draaikont. Framing, noemen ze dat in Amerika: net zo vaak suggereren dat iemand onbetrouwbaar is tot het beklijft. President Bush had er zijn herverkiezing in 2004 aan te danken. Marco Esser was tijdens die campagne in Amerika. Terug in Nederland had hij herhaaldelijk aandacht gevraagd voor het verschijnsel, dat volgens hem spoedig zou overwaaien naar Nederland. Hij had er zelfs een workshop over gegeven tijdens een kennisfestival van de PvdA. Erik van Bruggen had ook gewaarschuwd voor een ophanden zijnde karaktermoord op Bos. \u2018Op een bijeenkomst in april 2006 heb ik samen met een paar anderen gezegd dat het een smerige campagne ging worden. Je hoefde geen politiek genie te zijn om dat te zien aankomen. Het was duidelijk dat het CDA hard op de man ging spelen. En dat de andere partijen gingen meedoen. Het werd met zijn allen tegen Wouter.\u2019<\/p>\n

Toch stond de PvdA bij de eerste echte CDA-aanval met lege handen. Op zondagmiddag 29 oktober organiseerde Radio 1 een debat voor de lijsttrekkers van de grote partijen. Het was ongemeen spannend in de peilingen. Enkele weken eerder had Balkenende voor het eerst in drie\u00ebneenhalf jaar m\u00e9\u00e9r zetels gepeild dan Bos. Die middag ging de discussie op Radio 1 over het ontslagrecht. Plotseling beet Balkenende de PvdA-leider toe: \u2018U draait en u bent niet eerlijk.\u2019 Bos keek hem geschokt aan. Daarna herhaalde de premier zijn beschuldiging.<\/p>\n

In de PvdA-campagneleiding heerste de volgende ochtend onenigheid. Wat was er gebeurd? Een uitglijder van Balkenende, dachten Bos en Van Hulten. De premier was neergedaald in het strijdgewoel, en daar moest de PvdA van zien te profiteren. Nee, zei campagnemanager Marco Esser, het was opzet. Negeren dus. Bos besloot toch te reageren. Die avond keek hij bij Den Haag Vandaag recht in de camera en deed een oproep aan zijn opponent. \u2018Beste Jan Peter Balkenende,\u2019 sprak hij. \u2018Laten we ons niet verlagen tot het niveau van de persoonlijke verdachtmakingen. Dat doet de politiek niet goed, dat doet ons niet goed, en het maakt de mensen ook niet veel wijzer over waar het over hoort te gaan in deze verkiezingscampagne.\u2019<\/p>\n

Rapid response force<\/b>
Toen Klaas de Vries in augustus terugkwam van vakantie, jeukten zijn handen. De nestor van de PvdA-fractie wilde graag aan de slag voor de campagne. Na een dertigjarige carri\u00e8re in de landspolitiek \u2013 Kamerlid ten tijde van Den Uyl, minister onder Kok, en toen weer Kamerlid \u2013 hield hij in november op als volksvertegenwoordiger. Voor die tijd wilde hij nog wel \u00e9\u00e9n keer stevig de handen uit de mouwen steken. Hij was lid geweest van het team voor de gemeenteraadsverkiezingen. Bij de evaluatie in restaurant Julien had hij gezegd dat de PvdA bij de Kamerverkiezingen behoefte had aan een rapid response force om de onwaarheden van de tegenpartij snel te pareren. Die taak nam hij als oude vechtjas graag op zich.<\/p>\n

Maar bij thuiskomst wachtte hem een onaangename verrassing. De rapid response was in zijn afwezigheid toebedeeld aan de jongere Kamerleden Martijn van Dam en Jeroen Dijsselbloem. Het voorval versterkte het slechte gevoel dat De Vries had over de campagneleiding. Al bij de presentatie van de campagneopzet aan de fractie had hij zijn twijfels geuit. \u2018De campagneleiding was te eenzijdig samengesteld. In feite bestond de leiding uit de fractievoorzitter, de partijvoorzitter en hun secretarissen. Geen politicus te bekennen. Op die manier was er wel erg weinig tegenspraak.\u2019<\/p>\n

Klaas de Vries is niet de enige die ongelukkig was met de opzet van de campagne. Terugkijkend zijn vrijwel alle betrokkenen het erover eens dat de organisatie een drama was. Natuurlijk, de PvdA had een lange historie van bureaucratische verkiezingscampagnes. Maar de hoeveelheid commissies, subcommissies en klankbordgroepen die ditmaal in het leven was geroepen, sloeg werkelijk alles.<\/p>\n

\u2018We hebben vier maanden lang alleen maar zitten vergaderen,\u2019 verzucht Erik van Bruggen. \u2018Soms van negen uur \u2019s ochtends tot elf uur \u2019s avonds.\u2019 Hij somt het wekelijkse vergaderschema op. Maandagochtend van negen tot elf was er campagneleiding. Vervolgens van een tot vier het campagneteam, waarin de \u2018hoofden\u2019 van de \u2018operationele diensten\u2019 zetelden: de webredactie, het kenniscentrum, de afdeling voorlichting. Woensdagochtend van elf tot halfeen was er campagnestaf. Van Bruggen: \u2018Dat was iedereen die aan de campagne meewerkte. Een man of zestig zat dan in de vergaderzaal aan de Herengracht, en die gingen stuk voor stuk vertellen waar ze mee bezig waren.\u2019 \u2019s Avonds kwam er dan nog een drietal klankborden bijeen. Een \u2018stuurgroep\u2019 met leden van het partijbestuur en de fractievoorzitter in de Eerste Kamer. Een \u2018communicatiegroep\u2019. En een \u2018politieke groep\u2019 met mannen als Jacques Wallage.<\/p>\n

De campagneleiding was precies niet datgene dat Hans Anker en Erik van Bruggen een halfjaar eerder beschreven hadden in restaurant Julien. Geen snel schakelend team. Geen maffiafamilie die alles van elkaar wist. Er werden lijstjes afgestreept, geen knopen doorgehakt. Als er onenigheid ontstond, hamerde Michiel van Hulten de vergadering af en zei: \u2018Wouter en ik praten hier straks even over verder.\u2019 Voor het indienen van een plan gold een formele procedure, en die luidde als volgt: op maandag werd het besproken in het campagneteam, de week erop in de campagneleiding. \u2018Dan was je dus een week verder,\u2019 zegt Erik van Bruggen. \u2018E\u00e9n keer hebben we de bureaucratie met succes doorbroken. In het weekend van het Radio 1-debat moesten alledrie de grote partijen een pagina leveren voor De Telegraaf. Bij ons was er een paar dagen van tevoren nog helemaal niets. Toen hebben we alle bureaus leeg geveegd en gezegd: we gaan n\u00fa aan de slag. Als het volgens de gebruikelijke procedure was gegaan, waren we pas begonnen op het moment dat die Telegraaf al in de schappen lag.\u2019<\/p>\n

Naast vergaderitis en besluiteloosheid leed de campagne aan een derde kwaal: gebrek aan ervaring. In de leiding ontbrak een oude rot, een onafhankelijke figuur die Bos en Van Hulten van repliek diende. Ook schortte het aan de begeleiding van de lijsttrekker. Eigenlijk, zeggen de mensen uit de campagneteam, had Wouter Bos al die tijd geen \u00e9chte vertrouweling. Iemand die hem scherp hield op de achterbank van de auto. Die voorkwam dat de PvdA-leider, van nature een control freak, zijn speeches in de prullenbak gooide en zelf opnieuw begon. \u2018Wat we misten,\u2019 zegt Erik van Bruggen, \u2018was een type-Kay van de Linde.\u2019<\/p>\n

Rampweek<\/b>
In de eerste week van november zat Ren\u00e9 Cuperus op een congres in Berlijn, toen hij een sms\u2019je kreeg. De afzender was Wouter Bos, en de boodschap was kort en bondig: \u2018Het gaat niet goed hier.\u2019 In Nederland was voor de PvdA-campagne een rampweek aangebroken.<\/p>\n

Ironisch genoeg was het begonnen met een heuglijke gebeurtenis. Op vrijdagavond 3 november vond op RTL4 het premiersdebat plaats tussen Wouter Bos en Jan Peter Balkenende. Het campagneteam had wekenlang uitgekeken naar deze avond. Ze vonden dat de premier zich op slinkse wijze onttrok aan een rechtstreekse confrontatie. Nu was het dan eindelijk zover, en Bos zou zijn tegenstander eens stevig gaan aanpakken.<\/p>\n

Het debat ging goed. Boven verwachting goed zelfs. Keer op keer gaf Bos zijn opponent de volle laag: over de gezondheidszorg, over het onderwijs, over de achterstandsbuurten. Op een gegeven moment zocht Balkenende zelfs steun bij gespreksleider Frits Wester. Maar die antwoordde droogjes: \u2018Nee, meneer Balkenende, u zult het toch alleen moeten doen.\u2019 Een peiling van TNS-NIPO riep Bos meteen na afloop tot winnaar uit: vijftig procent van de kijkers vond hem de beste, tegen zesenveertig procent voor Balkenende. De stemming in het PvdA-kamp was euforisch. Er werd bier gedronken en gelachen. Wouter Bos zelf was ook uitgelaten. Later op de avond vertrok hij met Frits Wester en enkele anderen naar caf\u00e9 Ome Ko in Muiden om het feestje nog even voort te zetten.<\/p>\n

Maar op zondag volgde de eerste teleurstelling. De overwinning bij het RTL4-debat had zich niet vertaald in betere peilingen. Sterker nog, de PvdA was in het weekend n\u00f3g verder weggezakt. In de campagneleiding wisten ze het ook niet meer. \u2018Er gebeurde iets heel vreemds,\u2019 zegt Remco Dolstra. \u2018Iedere keer als Bos een punt scoorde tegen Balkenende, leken de kiezers te denken: verdomd, die Balkenende deugt niet, laten we Marijnissen gaan stemmen.\u2019<\/p>\n

Inderdaad was de SP van Jan Marijnissen dat weekend begonnen aan een indrukwekkende opmars in de peilingen. Daarmee werd de coalitievraag weer urgent. Wat ging de PvdA doen na 22 november? Het campagneteam stond voor een duivels dilemma. Doelstelling nummer \u00e9\u00e9n van de PvdA was: voorkomen dat CDA en VVD opnieuw de meerderheid zouden krijgen. Met een openlijke keuze voor SP en GroenLinks viel die strategie aan duigen. Dat bleek uit alle onderzoeken. Maar de weigering om te kiezen, versterkte de sfeer van weifelachtigheid die Bos aankleefde. Het was een lose-lose situatie.<\/p>\n

Na het RTL-debat voltrok zich de ene na de andere ramp. Op maandagochtend hield de PvdA in Nieuwspoort haar traditionele persconferentie voor Turkse media. De journalisten vonden dat Bos veel had uit te leggen. Aan het begin van de campagne had de PvdA, net als het CDA, een Nederlands-Turkse kandidaat van de lijst gehaald omdat hij weigerde de Armeense genocide te erkennen. Moest de partij daar geen excuses voor aanbieden? wilde een journalist weten. Nee, zei Bos, maar hij wilde er nog wel wat over kwijt. Hij had zich in de Armeense kwestie verdiept. En hij zou niet zo snel meer het woord \u2018genocide\u2019 in de mond nemen. \u2018De PvdA,\u2019 zei hij, \u2018zal indien mogelijk haar woordgebruik aanpassen.\u2019 De genocidekwestie stond weer op de agenda.<\/p>\n

Drie dagen later verscheen er op de PvdA-website een filmpje. Gevraagd naar zijn favoriete coalitie, antwoordde Wouter Bos dat hij een kabinet met PvdA, VVD en GroenLinks wel zag zitten. \u2018Het is nog nooit geprobeerd en het zal een hoop jonge mensen in het kabinet brengen.\u2019 Later die dag zei een woordvoerder dat Bos een \u2018grapje\u2019 had gemaakt. Maar het campagneteam was furieus. De strategie was toch om geen uitspraken te doen over de coalitievraag? Bovendien had Bos een belangrijke vuistregel van de afdeling voorlichting gebroken: PvdA\u2019ers moeten nooit grappen maken, want die worden altijd verkeerd uitgelegd.<\/p>\n

Het klapstuk volgde op zaterdag 11 november. In een interview met De Telegraaf deed Wouter Bos zijn beklag over de harde, persoonlijke campagne van zijn tegenstanders. \u2018Bos: CDA en VVD proberen mij KAPOT te krijgen\u2019, kopte de krant in chocoladeletters. \u2018Toen ik dat interview onder ogen kreeg,\u2019 zegt Erik van Bruggen, \u2018dacht ik: dit is echt vreselijk. Dieper kunnen we niet zinken.\u2019 In Nijmegen probeerde Paul Depla de moed erin te houden. \u2018Het had geen zin om Wouter nog verder de put in te praten. Ik las alle dagbladen en bekeek alle actualiteitenrubrieken. Aan het eind van iedere dag stuurde ik Wouter een mail met feedback. De toon was altijd positief. Na het Telegraaf-interview schreef ik hem: \u201cDit is niet erg. Sterker nog, het is misschien wel goed. Je laat zien dat je ook wel eens op je bek gaat en dat je ook maar een mens bent. Dat waarderen de kiezers.\u201d Wouter mailde terug: \u201cLeuk geprobeerd, Paul, maar meen je dat nou echt?\u201d\u2019<\/p>\n

Water aan de lippen<\/b>
Op zondag 12 november, tien dagen voor de verkiezingen, hield de campagneleiding een speciaal ingelaste lunch. De locatie: caf\u00e9-restaurant Schlemmer in de Lange Houtstraat in Den Haag. Wouter Bos was er niet, die kon wel een dagje rust gebruiken. Wel aanwezig waren de Kamerleden Nebahat Albayrak, Sharon Dijksma en Frans Timmermans. Een noodberaad wilden de PvdA\u2019ers het onderling niet noemen. Maar het was duidelijk dat het water ze tot aan de lippen stond. De rampweek had Wouter Bos zijn laatste restje zelfvertrouwen ontnomen. In de peilingen was de partij inmiddels onder de veertig zetels gezakt. Uit eigen onderzoek, dat alleen bij een paar betrokkenen bekend was, bleek zelfs dat de SP groter dreigde te worden. Tot overmaat van ramp hadden PvdA-prominenten Margreeth de Boer en Joop van den Berg die ochtend in het tv-programma Buitenhof forse kritiek geuit op de koers van Wouter Bos.<\/p>\n

Aan het begin van de lunch vertelde Frans Timmermans een verhaal. In zijn jonge jaren reed hij regelmatig wielerkoersen. Als er gesprint werd bij de finish, golden twee basisregels. E\u00e9n: nooit achterom kijken. En twee: af en toe links en rechts een duw uitdelen. De boodschap was duidelijk. In campagnes gelden dezelfde twee regels, en de PvdA had zich aan geen van beide gehouden.<\/p>\n

Daarna sloeg het gezelschap spijkers met koppen. Wouter Bos zou strakker begeleid worden bij zijn media-optredens. Vanaf nu ging er gewerkt worden met vooraf geschreven speeches. Albayrak, Dijksma en Timmermans zouden zich bij het campagneteam voegen. Campagneman Hans Anker zat al in het vliegtuig vanuit New York. Maar bovenal werd de toon van de campagne radicaal gewijzigd. Als de PvdA een electoraal fiasco wilde voorkomen, was er maar \u00e9\u00e9n optie: opschuiven in de richting van de SP.<\/p>\n

Dus trok Bos in de dagen daarna door het land met geharnaste linkse retoriek over voedselbanken, verpleeghuizen en huurverhoging. Ren\u00e9 Cuperus leverde populistische, SP-achtige slogans over de dreigende amerikanisering van Nederland en het \u2018Quote 500-kabinet\u2019 van Balkenende. Op een bijeenkomst in Maastricht presenteerde Bos een lijst met zeven \u2018sociale breekpunten\u2019 voor regeringsdeelname. Twee dagen voor de verkiezingen dronk hij een kopje koffie met zijn linkse strijdmakkers Jan Marijnissen en Femke Halsema. \u2018Die oud-linkse taal kwam niet helemaal authentiek over uit de mond van Wouter,\u2019 zegt Erik van Bruggen. \u2018Maar het werkte. Uiteindelijk hebben we in die laatste tien dagen veel schade voorkomen. Wouter was veel meer ontspannen. Na die rampweek had hij niets meer te verliezen, en dat zag je.\u2019<\/p>\n

Op de verkiezingsavond verzamelde de campagneleiding zich op een hotelkamer aan het Amsterdamse Rembrandtplein. De laatste dagen had men nog even de hoop gekoesterd dat het spannend ging worden. Tegen de veertig zetels, dat moest toch lukken? Maar toen rond negenen de eerste exit polls verschenen, daalde er een verbijsterde stilte neer over het gezelschap.<\/p>\n

Kratjes bier<\/b>
\u2018Deze campagne,\u2019 zegt Ren\u00e9 Cuperus, \u2018is ten onder gegaan aan een totaal gebrek aan kratjes bier. Als kring van meedenkers hebben we nooit een lange sessie gehad om de campagne een cruciale draai te geven.\u2019 Vier maanden later heeft Cuperus nog altijd zoveel \u2018negatieve adrenaline\u2019 door zijn lijf stromen, dat hij met zijn collega\u2019s van de Wiardi Beckman Stichting een boekje schreef over de verkiezingscampagne. Verloren slag komt eind deze maand uit. De AOW-kwestie, concludeert Cuperus, was de beslissende gebeurtenis. \u2018Door die plannen werd Bos ineens de impopulaire hervormer, en kon Balkenende als zittende macht daartegen gaan ageren. Met die negen zetels verlies heeft de PvdA een uitslag gehaald alsof ze al in de regering zat. De campagne was vanaf het begin in het defensief, en dat was onze eigen schuld.\u2019<\/p>\n

\u2018Vanaf het begin,\u2019 zegt Paul Depla, \u2018werd onze campagne overheerst door een gevoel van tobberigheid. Het CDA kaapte de optimistische boodschap voor onze neus weg. Toen het weer beter ging met de economie, kregen we vanzelf een zure houding.\u2019<\/p>\n

Erik van Bruggen vindt dat Wouter Bos te weinig politiek leiderschap heeft getoond. En niet alleen tijdens de campagne. \u2018Wouter heeft keihard gewerkt de afgelopen jaren. Maar op beslissende momenten heeft hij niet ingegrepen. Hij hoopte dat het premierschap vanzelf op hem afkwam. Zo win je natuurlijk geen verkiezingen.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

\u2018Alles is tegenwoordig leiderschap\u2019<\/h3>\n

Deze week werd de eerste aflevering uitgezonden van De Wouter Tapes, een tweedelige VPRO-serie waarin Wouter Bos wordt gevolgd tijdens de verkiezingscampagne. Leiderschapsexpert Janka Stoker over de Bos die in De Wouter Tapes naar voren komt.<\/p>\n

\u2018Wouter Bos is een opmerkelijke leider,\u2019 zegt Janka Stoker, bijzonder hoogleraar leiderschap en organisatieverandering aan de Rijksuniversiteit Groningen. \u2018Hij is een charismatische man, maar hij heeft tegelijkertijd geen grote visie. Dat is volgens de wetenschappelijke literatuur een ongebruikelijke combinatie.<\/p>\n

Bos wordt nu door iedereen keihard aangepakt: hij zou de verkiezingen hebben verloren, omdat hij geen duidelijke boodschap had. Maar is dat wel waar? Het is ook gewoon zo dat de andere partijen hebben gewonnen omdat de economie aantrok en de mensen minder behoefte kregen aan verandering.<\/p>\n

De afgelopen vijftien jaar is in politiek en bedrijfsleven een cultus ontstaan die de romance of leadership heet. Alles wordt tegenwoordig toegeschreven aan de leider. Dat zie je ook in De Wouter Tapes. De adviseurs van Bos zeggen voortdurend tegen hem dat hij niet genoeg visie heeft. Maar tegelijkertijd geven ze hem ook weinig inhoudelijke input. Hij moet zoeken naar boodschap. Maar hij is toch niet alleen verantwoordelijk voor die visionaire idee\u00ebn? Dat is het merkwaardige van de stemming op dit moment. Iedereen heeft het over Bos, maar het gaat natuurlijk ook om de PvdA als geheel.<\/p>\n

Authentiek leiderschap is het nieuwe modewoord. Van Jan Peter Balkenende en Jan Marijnissen wordt gezegd dat ze zichzelf zijn. En van Bos niet. Met die nadruk op authentiek leiderschap maken we het politici wel erg moeilijk. Ze moeten vooral de hele tijd zichzelf blijven. Maar tegelijkertijd worden ze voortdurend aangestuurd door adviseurs: je moet wat spontaner overkomen, je kunt wel een beetje meer emotie gebruiken.<\/p>\n

Wouter Bos deed veel zelf tijdens de campagne. Ook de dingen waar hij minder goed in is. Misschien hadden ze bij de PvdA veel meer moeten focussen op wat hij w\u00e9l kan. Shared leadership. In De Wouter Tapes constateert Bos op een gegeven moment dat er geen \u201cvieze man\u201d is binnen de PvdA. Iemand die de harde aanvallen van het CDA kan pareren. Zijn adviseurs beamen dat. Maar niemand onderneemt vervolgens actie. Ze gaan niet met elkaar op zoek naar iemand die het klusje w\u00e9l kan klaren.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Een jaar geleden leek het een uitgemaakte zaak: Wouter Bos werd premier van Nederland. Maar het liep allemaal anders voor de PvdA. Reconstructie van een rampjaar.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[47,155,153,171],"tags":[783],"acf":[],"author_name":"Thijs Niemantsverdriet","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118505"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118505"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118505\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Thijs Niemantsverdriet","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118505"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118505"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118505"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}