Al vanaf 1937 was Charlie Chaplin bezig met plannen voor een satirische film over Adolf Hitler. Tegen de achtergrond van de oorlogsdreiging in Europa wilde Chaplin zien of hij Hitlers totalitaire ambities met het wapen van de humor te lijf kon gaan. Aanvankelijk waren de Amerikaanse studiobazen niet zo happig op het project. Ook was onzeker of een dergelijk politiek beladen film de Britse censuur wel zou passeren. Chaplin, die zelf al een half miljoen dollar in de voorbereidingen had gestoken, ondervond allerlei weerstand. Maar de moeilijkheden van Amerikaanse en Engelse zijde verdwenen als sneeuw voor de zon op het moment dat Engeland de oorlog aan nazi-Duitsland had verklaard. Toen ontving Chaplin ineens telegrammen met de tekst: \u2018Hurry up with your film, everyone is waiting for it.\u2019 Vanaf dat moment kwam de internationale tegenwerking juist van Duitse kant. Maar die tegenwerking kon onmogelijk verhinderen dat The Great Dictator in 1940 met groot succes werd uitgebracht.<\/p>\n
In deze, door Rudolph Herzog in Heil Hitler. Das Schwein ist tot! vermelde anekdote, komt duidelijk het dubbele karakter van politieke humor naar voren. Het ene moment is humor een middel om de macht dwars te zitten, even later wordt humor door diezelfde of een andere macht als propagandamiddel ingezet. Maar politieke humor heeft veel meer kanten dan een tweesnijdend zwaard.<\/p>\n
In zijn studie naar de rol van humor in het Derde Rijk probeert regisseur en filmdocent Herzog ons alle schakeringen van zijn onderwerp te laten zien, uiteraard met vele voorbeelden, die hij aan gesprekken met een twintigtal getuigen van het tijdperk ontleent. De beste van die voorbeelden produceren bij de lezer anno 2007 niet meer dan een flauw lachje, wat er stellig mee te maken heeft dat humor per definitie relatief is. Zonder de omstandigheden waaraan een politieke grap zijn betekenis ontleende, laat die zich jaren later met weinig kans op succes doorvertellen.<\/p>\n
Zelfs binnen de historische context van nazi-Duitsland zijn voor de juiste taxatie van een grap talloze omstandigheden van belang. Hebben we het over 1933 of over 1945? Wie vertelde een bepaalde mop? Gaat het om een gepubliceerde karikatuur, om de navertelling van een cabaretnummer of om een doorgefluisterd verhaal? En de grootste relativiteit schuilt in de persoon en de levensomstandigheden van de toehoorder: wat de een hilarisch vindt, laat de ander koud. Wat voor propagandaminister Goebbels een welkome gelegenheid was om de waarheid te verdraaien, was voor een vervolgde jood een manier om de ondraaglijke werkelijkheid voor een moment draaglijk te maken. Over die laatste \u2013 misschien wel ultieme \u2013 humor heeft de Nederlandse literatuurwetenschapper S. Dresden gesproken als \u2018een verstild lachen dat zonder bezwaar tragisch te noemen is\u2019.<\/p>\n
Terwijl de door Herzog opgetekende grappen en sketches uit de periode 1933-1945 meer dan zestig jaar later bijna zonder uitzondering hun humorvolle kracht verloren hebben, is er in de afgelopen jaren een toenemend aanbod van satire of komisch bedoelde films en (strip)boeken over het nazitijdperk. Vermeldt Chaplin nog in zijn autobiografie dat hij nooit aan The Great Dictator zou zijn begonnen als hij van de gruwelen in de naziconcentratiekampen had geweten, La vita \u00e8 bella (1997) van Roberto Benigni probeerde het schijnbaar onmogelijke: een komische film over Auschwitz. Benigni maakte aldus op zijn beurt de weg vrij voor Dani Levy, die dit jaar Mein F\u00fchrer. Die wirklich wahrste Wahrheit \u00fcber Adolf Hitler uitbracht.<\/p>\n
Al deze eigentijdse scherts in films, boeken en stripliteratuur mag toch niet doen vergeten dat de nazi\u2019s weinig of geen genade hadden met grappenmakers die het op hun regime hadden gemunt. Al vanaf 21 maart 1933 gold er een speciale verordening die gevangenisstraf zette op het doen van \u2018onware beweringen\u2019 die \u2018verraderlijke kritiek op de regering\u2019 opleverden. In datzelfde jaar leidde dat volgens Herzog reeds tot 3744 vervolgingen. In daarop volgende jaren werden deze artikelen stapsgewijs aangescherpt, waarbij vanaf 1938 voor de \u2018zwaarste\u2019 gevallen van regimekritiek zelfs de doodstraf werd afgekondigd.<\/p>\n
Deze door Herzog op een rij gezette feiten komen tot leven in de tragische lotgevallen van Duitse cabaretiers, filmmakers, musici en acteurs (Robert Dorsay, Kurt Gerron, Karlrobert Kreiten, Fritz Muliar). Daarnaast zijn er de hartverscheurend onbenullige vergrijpen waarvoor willekeurige burgers door een Volksgerichtshof ter dood werden veroordeeld. Neem de volgende mop: Hitler en G\u00f6ring staan op de radiotoren in Berlijn. Hitler zegt dat hij de Berlijnse bevolking graag een plezier zou willen doen. Zegt G\u00f6ring: \u2018Spring dan naar beneden!\u2019<\/p>\n
De eenentwintigjarige Berlijnse oorlogsweduwe Marianne Elise K. was zo onvoorzichtig deze mop door te vertellen. Ze werd door een plichtsgetrouwe nazi-aanhanger aangegeven en op 26 juni 1943 door het Volksgerichtshof ter dood gebracht, een straf die met de guillotine werd voltrokken. Zo werden er in datzelfde jaar nog 1661 andere politieke doodvonnissen uitgesproken.<\/p>\n
De beknopte, maar overzichtelijke studie Heil Hitler. Das Schwein ist tot! is ook vandaag de dag nog nuttige lectuur voor iedereen die meent dat men de waarheid een dienst bewijst door diegenen te vervolgen die haar belachelijk maken, ontkennen of anderszins dwarszitten.<\/p>\n
Rudolph Herzog. Heil Hitler. Das Schwein ist tot! Eichborn Berlin, 267 pagina\u2019s, \u20ac 24,30<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Al vanaf 1937 was Charlie Chaplin bezig met plannen voor een satirische film over Adolf Hitler. Tegen de achtergrond van de oorlogsdreiging in Europa wilde Chaplin zien of hij Hitlers totalitaire ambities met het wapen van de humor te lijf kon gaan. Aanvankelijk waren de Amerikaanse studiobazen niet zo happig op het project. Ook was […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Maarten Asscher","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118409"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118409"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118409\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Maarten Asscher","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118409"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118409"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118409"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}