Interview Max Kohnstamm, Europeaan<\/p>\n
In zijn somberste momenten vraagt Max Kohnstamm zich bevreesd af of de wereld terug is in zijn geboortejaar 1914, en opnieuw, net als aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog, de ondergang in het gezicht staart. Dan houdt hij zich vast aan hoopvolle tekenen, zoals de eerste signalen van een voorzichtige inkeer van president Bush, of de mogelijke nominatie van een wijze zwarte man, de Democraat Barack Obama, voor het presidentschap van de Verenigde Staten. En hij ontleent hoop aan het voorbeeld dat de Europese Unie geeft voor een andere, vreedzame internationale ordening, gebaseerd op samenwerking in plaats van confrontatie. Z\u00f3 kan het ook.<\/p>\n
Kohnstamm, volgens buitenlandcommentator J.L. Heldring geen utopist maar een scherpe analyticus, leeft nu bijna honderd jaar, waarvan hij meer dan de helft in dienst heeft gesteld van het ideaal van de Europese eenwording. Als naaste medewerker en vertrouweling van Jean Monnet, een van de pioniers van de Europese Unie, is zijn persoonlijke geschiedenis verweven geraakt met de verwezenlijking van dat ideaal.<\/p>\n
Kohnstamm zag en hoorde Monnet voor het eerst in 1950, op de internationale conferentie in Parijs over de vorming van de Europese Gemeenschap voor Kolen en Staal (EGKS), een voorloper van de Europese Unie. Monnet, de eerste topman van de EGKS, vroeg hem al dat jaar als secretaris, waarna een meer dan vijfentwintigjarige samenwerking en vriendschap begon.<\/p>\n
In Parijs ontwaarde Kohnstamm direct de geestverwantschap met Monnet en diens verhaal over een Europa met open grenzen en gemeenschappelijke, bovennationale instellingen, waarin macht wordt getemperd door recht.<\/p>\n
\u2018Ik was die eerste keer dat ik Monnet hoorde direct diep onder de indruk van zijn wereldvisie,\u2019 zegt hij in ons vraaggesprek in de oude boerderij in het Waalse gehucht Fenffe, waar zijn vrouw Kathleen Sillem en hij het grootste deel van het jaar wonen. \u2018Dat wil niet zeggen dat hij niet was ge\u00efnteresseerd in kolen en staal, of in de ontwikkeling van een Duits-Franse vriendschap, of de wederopbouw van Europa, maar het ging hem bovenal om een andere internationale orde. Om een revolutionair, maar werkbaar alternatief voor de failliete, vooroorlogse alliantiepolitiek als regulator van de betrekkingen tussen staten.\u2019<\/p>\n
Ondanks het goede voorbeeld van de EU, waarin ooit gezworen vijanden zijn ingekapseld in een verband van onderling verplichtende betrekkingen, dreigt tot Kohnstamms grote verontrusting een terugval naar het vooroorlogse denken in allianties. In dat verslechterende internationale klimaat past dat machthebbers de tegenstellingen aanzetten tussen landen die aan de \u2018goede\u2019 kant staan, versus de landen aan de \u2018slechte\u2019 kant. Dat wij-zijdenken is in de broze wereldorde van nu volgens Kohnstamm gevaarlijker dan ooit.<\/p>\n
\u2018De nachtmerrie is: even een paar bommen op Teheran. Die dreiging is gelukkig de laatste maanden iets verminderd. Het is een hoopvol signaal dat Bush bereid lijkt op een internationale conferentie aan tafel te schuiven met de leiders van de landen die hij nog niet zo lang geleden bestempelde als de As van het Kwaad. Oplossingen zie ik nog niet, maar ik verwacht evenmin dat de militairen nog bereid zullen zijn Bush te volgen, mocht hij in de laatste anderhalf jaar van zijn ambtstermijn toch opnieuw ten strijde willen trekken.<\/p>\n
Het vuur zou over het Midden-Oosten zijn gegaan, als Amerika Iran zou hebben aangevallen. En de Verenigde Staten zouden versneld hun heerschappij zijn kwijtgeraakt. Dat vuur smeult nog steeds. De brand kan z\u00f3 uitbreken, met een lucifer en een beetje wind. Dat gevoel leeft weinig in de wereld, en in Nederland in het geheel niet. Dat is mijn zorg. We staan op een kruispunt, waarbij we \u00f3f de weg inslaan van overleg en de vorming van internationale verdragen, instituties en gemeenschappen, \u00f3f terugkeren naar 1914. Alleen is die dreiging nu nog ernstiger dan in dat wanhoopsjaar, nu alle problemen wereldproblemen zijn en nieuwe grote mogendheden met miljardenbevolkingen zijn opgekomen.\u2019<\/p>\n
Al spoedig in het vraaggesprek excuseert Kohnstamm zich. Hij is wat moe, en daardoor heeft hij het nieuws de laatste dagen niet helemaal bijgehouden. Van vermoeidheid of informatieachterstand is evenwel niet veel te bespeuren tijdens dit onderhoud. De Nederlandse kranten ziet hij nog regelmatig en dagelijks leest hij The Herald Tribune. Ook houdt hij zijn literatuur over de buitenlandse politiek bij. Sprekend over het belang van de Amerikaanse presidentsverkiezingen van volgend jaar ontsteekt hij in vurig enthousiasme over het boek The Audacity of Hope van de Democratische kandidaat Obama. Zijn vrouw Kathleen mengt zich meteen in het gesprek: \u2018Dat is een prachtig boek! Het feit dat een zo intelligente man, met een zwarte vader en blanke moeder, een serieuze kandidaat kan zijn voor het Amerikaanse presidentschap, is een bewijs van de positieve krachten die in Amerika leven.\u2019 Kohnstamm knikt. \u2018Je hebt gelijk. En dat geldt natuurlijk ook voor de kandidatuur van een vrouw, Hillary Clinton.\u2019<\/p>\n
Kohnstamm, afkomstig uit een gegoed Amsterdams milieu, en Kathleen leven nu meer dan zestig jaar samen. Hij trouwde haar in het geheim in februari 1944, tijdens een kort, quasi-medisch verlof uit het gijzelaarskamp Sint Michielsgestel, Hitlers Herrengef\u00e4ngnis. Daar zat hij sinds juli 1942 met zeshonderd andere vooraanstaande mannen uit het openbare leven opgesloten. Eerder was hij drie maanden ge\u00efnterneerd geweest in het concentratiekamp Amersfoort, als straf voor de aanslag die hij met een groep andere Amsterdammers op een NSB-studentenhuis had gepleegd.<\/p>\n
Na de oorlog koos koningin Wilhelmina Kohnstamm als een van haar twee particulier secretarissen, een functie die hij tot haar aftreden in 1948 vervulde. Zijn band met het koningshuis komt nu nog tot uitdrukking in het peetvaderschap van prins Constantijn. Na een periode bij Hans Hirschfeld, de Nederlandse regeringscommissaris voor de Marshall-hulp, volgde de overstap naar Monnet. Hij vertrok met hem naar Luxemburg, waar vanuit een voormalig hoofdkantoor van de nationale spoorwegen het werk aan de Europese eenwording begon.<\/p>\n
Kohnstamm: \u2018De eerste Kerstmis dat we in Luxemburg waren, hebben we met de kinderen een lied gezongen: Wir bauen eine neue Stadt. Dat was het overheersende gevoel.\u2019<\/p>\n
De Hongaars-Britse journalist Arthur Koestler schreef achteraf over de periode tot 1945: \u2018Welk een reusachtig verlangen naar een nieuwe menselijke orde leefde er in het tijdperk tussen de wereldoorlogen, en welk een miserabel falen om dat waar te maken.\u2019 Na de economische en morele crisis waarin de eerste helft van de twintigste eeuw was uitgemond, was het volgens Kohnstamm voor Europa van levens\u00adbelang om een verzoenende macht te cre\u00ebren die een nieuwe cyclus van escalerende spanningen en oorlog kon voorkomen. Dat kon niet zonder Duitsland weer in Europa<\/p>\n
te incorporeren en te helpen zijn economie op te bouwen. Maar hoe te voorkomen dat het land opnieuw zijn legers eropuit zou sturen en bommen op Rotterdam zou laten vallen?<\/p>\n
Kohnstamm: \u2018Ik heb onder de leiding van Hirschfeld in 1949 een nota over naoorlogs Duitsland geschreven. Daarin betoogde ik dat we Duitsland op voet van gelijkheid moesten behandelen, om ook daar de wederopbouw mogelijk te maken. Ik heb nooit getwijfeld dat de hereniging van West- en Oost-Duitsland zou plaatsvinden. Het kon morgen gebeuren, of over vijftig jaar, maar hoe dan ook was het uitgesloten dat de Sovjet-Unie voor altijd de enig overgebleven koloniale mogendheid in de wereld zou blijven. Dus was het noodzakelijk van meet af aan te bouwen aan een internationale structuur waarin ook een verenigd Duitsland zijn plaats zou kunnen vinden, zonder een bedreiging te zijn. De Amerikaanse steun is daarbij van groot belang geweest. Voor hen was het grote gevaar dat Duitsland de inzet kon zijn van een conflict met Rusland, waarmee de Koude Oorlog onherroepelijk een warme zou worden. Bij de verstrekking van de Marshall-hulp verlangden zij dan ook dat Duitsland op voet van gelijkheid daarbij betrokken zou zijn.<\/p>\n
Het samengaan van Europese landen in de Unie is een vredesmissie, oorspronkelijk om te voorkomen dat Duitsland een speelbal tussen Oost en West zou worden. De Unie is het resultaat van twee vernietigende oorlogen, waarin de oude ordening catastrofaal is gebleken. Voor mijzelf waren die drie maanden in concentratiekamp Amersfoort een toepassing van de les dat waar het recht ophoudt, de hel begint. Het recht bindt de mens en maakt hem tegelijkertijd vrij, van willekeur en despotisme. Monnet wilde die les in de praktijk brengen in het Europese project. In een gemeenschap met zijn verdragen en instituties geeft iedereen een deel van zijn vrijheid en soevereiniteit op, omwille van een gemeenschappelijke vrijwaring van onrecht. Simpel samenwerken, samen iets oplossen heeft een verzoenende werking. \u201cPatriottisme, wat houdt dat eigenlijk in?\u201d vroeg Monnet me een keer. \u201cBetekent het dat ik iemand aan deze kant van de grens anders moet behandelen dan iemand aan de andere kant?\u201d<\/p>\n
Na een gesprek met Monnet in de jaren zestig noteerde ik zijn woorden: \u201cDe Europese gemeenschap kan mensen vrijheid van verkeer, geld, goederen, diensten geven, maar waar het mij werkelijk om gaat, is dat zij een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid aanvaarden. Dat is de enige basis waarop de toekomst in deze wereld kan worden gebouwd.\u201d Hij was geen utopist of idealist, dus ik heb Monnet nooit horen praten over een wereldregering. Maar dat neemt niet weg dat de wereld wel zijn perspectief was. De oudste notitie die hij over Europa schreef, in Algiers in 1943, begint ook met de wereld. De wederopbouw van Europa, het behoud van wat er over was van Duitsland, de vorming van Europese instituties, dat waren allemaal stappen die noodzakelijk waren om in nieuwe internationale verhoudingen, rechtstatelijk verplichtende verbindingen aan te gaan.\u2019<\/p>\n
De vorming en gestage uitbreiding van Europese instituties was in Monnets ogen ook van belang omdat zij, beter dan individuen zelf, in staat zijn de ervaringen van de ene generatie op de volgende over te dragen. Ook de ervaringen van oorlogsgeneraties kunnen zo gestolde ervaringen worden, als bescherming tegen demonen uit het verleden als fascisme, communisme, militarisme en revolutie. Kohnstamm: \u2018Monnet haalde regelmatig de Zwitserse filosoof Amiel aan, die zei dat de ervaringen van mensen zouden verdwijnen als de instituties er niet waren om ze door te geven. Alleen die instellingen worden volgens Amiel wijzer, individuen niet. Daar zit wat in, meen ik. De mens is van nature tegenover de andere mens een wolf, en zonder instituties om het gedrag van mensen in goede banen te leiden, zal al gauw de roep om een dictator klinken.\u2019<\/p>\n
De staat van de Europese Unie, vijftig jaar na de ondertekening van het Verdrag van Rome, baart Kohnstamm niet zoveel zorgen, ondanks de institutionele crisis na de verwerping van het grondwettelijk verdrag in Frankrijk en Nederland. De EU heeft meer crises overwonnen. Hij houdt zich vast aan het woord van Walter Hallstein, de eerste voorzitter van de Europese Commissie (1957-1969): \u2018Wie in de EU niet gelooft in mirakels is geen realist.\u2019 Zijn grote zorg dezer jaren is de snelle terugkeer van het denken in absolute tegenstellingen in de internationale politiek, na de aanslagen van 11 september. De toon is gezet met Bush\u2019 uitspraak dat wie niet v\u00f3\u00f3r Amerika is, tegen is. Onder de kop \u2018Een wereldramp dreigt, tenzij we oog houden voor de ander\u2019 schreef Kohnstamm samen met Geert Mak dat het wij-zijdenken de grote verleiding van deze tijd is: \u2018Het schept een schijnbare orde in een onoverzichtelijke en chaotische wereld.\u2019 In dat denken ligt het kwaad altijd bij de ander en is geen plaats voor de verzoenende macht van het samenwerken.<\/p>\n
Kohnstamm: \u2018Ik herken weer de trekken van het vooroorlogse denken in allianties, waarin de wereld slechts bestaat uit vijanden of vrienden. In zijn memoires beschrijft de gewezen Duitse rijkskanselier Bernhard von Bulow een bezoek aan zijn opvolger, Theobald von Bethmann Hollweg, in de eerste dagen van augustus 1914, na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. \u201cKun je me uitleggen hoe dit in \u2019s hemelsnaam kon gebeuren?\u201d Von Bethmann Hollweg stak in een machteloos gebaar de armen omhoog: \u201cJetzt kommt der Stein ins Rollen!\u201d En er was geen houden aan.\u2019<\/p>\n
Het debacle in Irak maakt volgens Kohnstamm eens te meer duidelijk hoe gevaarlijk het is als idealisme in de internationale politiek de praktische wijsheid verdringt. \u2018In Irak heeft Bush grote nederlagen geleden. Ik zal zeker niet zeggen dat er destijds geen argumenten waren om die oorlog te beginnen, maar Irak is een drama geworden. De kans is nagenoeg uitgesloten dat het land op afzienbare termijn een behoorlijk functionerende democratie wordt.\u2019<\/p>\n
Bush\u2019 motief om democratie te brengen in het Midden-Oosten roept de herinnering op aan het motto van Woodrow Wilson, de Amerikaanse president gedurende de Eerste Wereldoorlog: \u2018To make the world safe for democracy.\u2019 Maar waar Wilson op grond van dat devies het initiatief nam tot de Volkerenbond, de eerste poging tot internationale gemeenschapsvorming, greep Bush het aan om het leger erop af te sturen. De wereld is er veiliger noch democratischer op geworden. Volgens Kohnstamm sloeg Bush de oude les van de Franse liberale denker Raymond Aron in de wind: \u2018In de politiek is de keuze nooit tussen het goede en het kwade, maar tussen wat preferabel en wat verwerpelijk is.\u2019<\/p>\n
Aron hield die les voor aan romantische linkse intellectuelen, Jean-Paul Sartre voorop. Die ging in zijn geloofsijver zo ver dat hij het dictatoriale communisme omarmde en geweld als politiek strijdmiddel vergoelijkte, mits het doel deugde. Bush maakt volgens Kohnstamm een vergelijkbare fout. \u2018Idealisme in de politiek kan gevaarlijk zijn als het blind wordt en het doel elk middel heiligt. Op bepaalde extremisten na wil iedereen wel vrijheid, rechtsstaat, vrede. Maar in de politiek gaat het eigenlijk altijd om de vraag of de middelen die je kiest juist zijn. Die vraag gaat vooraf aan het doel, niet andersom. In Europa hebben we gekozen voor het middel van de gemeenschapsvorming. Dat is een weg die geduld en doorzettingsvermogen vergt. Je belandt niet van vandaag op morgen in een prachtig geconstrueerde institutionele wereld. Het gaat goed zolang het proces zo\u2019n beetje in die richting gaat.<\/p>\n
Is dat een utopische gedachte? Welnee, tegenstanders zeggen dat wel eens, maar ik vind de aanpak van Bush eerder utopistisch. Hij wil dat de Verenigde Staten de hegemonie over de wereld hebben, om met militaire macht rust en orde in de wereld te brengen. D\u00e1t is pas utopisch! Alle wijze lessen van Aron gaan aan hem voorbij, over het onzinnige onderscheid tussen goed en kwaad, over haalbaar en onhaalbaar. Met beangstigende gevolgen. Het komt erop neer dat wie niet deelneemt aan de alliantie met de Amerikanen, op zijn minst een potenti\u00eble vijand is. Het is inherent aan dat alliantiedenken dat je de wereld verdeelt in goed en kwaad. Dat maakt de internationale situatie grijpbaar, overzichtelijk. Maar dat vijanddenken is ook inherent aan het ontbreken van een internationale rechtsstaat. En dan moet ik denken aan een ander citaat van Aron, over een wereld waarin vaste rechtskaders ontbreken: \u201cWaar je niet zeker weet wat de ander doen zal, is iedereen bedreigend.\u201d Opnieuw zien we dat het recht de mens bindt en die binding hem vrij maakt.\u2019<\/p>\n
Bush\u2019 streven naar wereldhegemonie op basis van militaire superioriteit is volgens Kohnstamm ook om andere redenen onrealistisch, en daarom riskant. Allereerst omdat de vijand niet meer per se een staat hoeft te zijn, herkenbaar en goed lokaliseerbaar, maar ook de gedaante van een terrorist kan aannemen, die zich aan geen grens stoort en overal ter wereld, op onverwachte momenten kan toeslaan. Klassiek georganiseerde legers en staten kunnen zich daartegen nauwelijks verweren, tenzij ze bereid zijn een totale controle over elke burger uit te oefenen. Kohnstamm: \u2018De macht om te vernietigen gaat over van enkele grote staten naar miljarden burgers. Wie een schuurtje in zijn tuin heeft en zijn weg weet op internet, kan vernietigende krachten ontwikkelen. In termen van internationale politiek gezegd, betekent de opheffing van het monopolie van de macht een enorme uitholling van wat er met militaire macht tot stand kan worden gebracht.\u2019<\/p>\n
In de tweede plaats, zegt Kohnstamm, kunnen opkomende grootmachten zich uitgelokt voelen de militaire hegemonie van de Verenigde Staten te betwisten. Het is de vraag of de Amerikaanse economie \u00e9n de Amerikaanse democratie de kosten zullen kunnen dragen van een militaire wedloop met landen met exploderende economie\u00ebn en een miljardenbevolking, zoals China. De eerste tekenen van een nieuwe bewapeningscyclus dienen zich aan. In een onverwacht harde rede voor westerse regeringsleiders, ministers van Defensie en hoge militairen in M\u00fcnchen hekelde de Russische president Poetin in februari de Verenigde Staten als een bedreiging van de wereldvrede. Volgens hem negeert Washington internationale wetgeving en legt het met militair geweld zijn zin aan anderen op. Vrijwel gelijktijdig kondigde Rusland een verhoging van het defensiebudget met drie\u00ebntwintig procent aan, te besteden aan nieuwe strategische kernwapens, raketten, bommenwerpers en onderzeeboten. En China verhoogt de uitgaven aan het leger met achttien procent.<\/p>\n
Kohnstamm: \u2018Het wegvallen van het staatsmonopolie op de macht, en daarmee de ontkrachting van het militaire gezag, stelt ons voor enorme kansen, maar ook voor enorme gevaren. Hoewel we met een wedloop tussen de Verenigde Staten en China, India en Rusland uiteraard niet direct bang hoeven te zijn voor een oorlog, staat wel vast dat een oplossing van wereldproblemen er niet mee is gediend. Alleen al vanwege het geld dat er mee is gemoeid. Met het jaarlijkse defensiebudget van de Verenigde Staten, 445 miljard euro, kun je aids in Afrika uit de wereld helpen. Ik houd me nu maar vast aan de gedachte dat de bereidwilligheid van Bush om te praten met \u201cschurkenstaten\u201d erop wijst dat zijn militairen hem de limiet duidelijk hebben gemaakt van wat de Verenigde Staten met militaire kracht kunnen uitrichten. Hij is van ver gekomen. Ooit daalde hij neer uit de Airforce One om victorie te kraaien, nu moet hij vechten om te voorkomen dat de senaat een resolutie aanneemt die zijn beleid afkeurt. Dat soort corrigerende krachten kent de Amerikaanse democratie gelukkig.<\/p>\n
Achteraf gezien is de Koude Oorlog een sabbatical van de politiek geweest. We hadden twee machten die beide wisten dat het einde van de een ook het einde van de ander zou zijn. Die orde is drastisch veranderd, zeker met de versnelde mondialisering na de val van de Muur. We zijn beland in een multipolaire wereld, waarin burgers, staten en hun belangen vergaand met elkaar verknoopt zijn geraakt. In zo\u2019n wereld is elk streven naar hegemonie kansloos. De wereld is \u00e9\u00e9n grote stad geworden, met een paar mooie wijken met bewapende agenten voor de deur, maar ook onbeschermde krottenwijken. Dat is een grote revolutie. In zo\u2019n stad is het lang niet overal veilig.\u2019<\/p>\n
Kohnstamm zegt dat Europa in deze wereldstad niet zonder meer een veilige wijk zal blijven. Veel hangt af van de bereidwilligheid van de EU-landen om de tegenslagen in het proces van gemeenschapsvorming te overwinnen en de eenwording voort te zetten. Dat is niet alleen voor Europa zelf van belang. In de geest van Monnet meent Kohnstamm dat de wereld er baat bij heeft als de Unie het voorbeeld geeft van een vreedzaam verband van staten, bijeengehouden door gezamenlijke belangen en het recht.<\/p>\n
Ook met Turkije? \u2018Zonder enige twijfel. Je kunt Turkije niet dertig jaar het perspectief op toetreding bieden en dan opeens de onderhandelingen afkappen. Die besprekingen kunnen lang duren en de EU mag uiteraard van Turkije garanties voor de mensenrechten, rechtstatelijke verbeteringen en een fatsoenlijke behandeling van de Koerdische minderheid eisen. Maar nu stoppen, dat kan niet. Er is geen enkele twijfel dat de hele moslimwereld het terugwijzen van Turkije als een terugwijzen van de islam zal zien. Dat is buitengemeen gevaarlijk. Dramatisch gezegd staan we voor de keuze een moslimland op vreedzame wijze in te kapselen in het Europese verband, zoals we gewend zijn in de EU de belangen op \u00e9\u00e9n lijn te brengen, \u00f3f Turkije over te laten aan het Midden-Oosten of Rusland, met alle gevolgen van dien.<\/p>\n
In 1975, hij liep tegen de negentig, trok Monnet zich terug uit het openbare leven. Bij die gelegenheid bracht hij een bezoek aan de Franse president Giscard d\u2019Estaing in het \u00c9lys\u00e9e. Bij de uitgang overal tv-camera\u2019s. Hoe moet het verder met de Europese eenwording? vroeg men. \u201cContinuez, continuez, continuez,\u201d antwoordde hij.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Vijftig jaar geleden werd het EEG-verdrag getekend. Al minstens zo lang staat het leven van Max Kohnstamm in het teken van de Europese eenwording. Maar tot zijn grote verontrusting dreigt in de EU een terugval naar het vooroorlogse wij-zijdenken, en dat acht hij in de broze wereldorde van nu gevaarlijker dan ooit. \u2018De nachtmerrie is: even een paar bommen op Teheran\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[193,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marcel ten Hooven","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118353"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118353"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118353\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marcel ten Hooven","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118353"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118353"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118353"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}