Beschouwing \/ Nieuw werk van Douglas Hofstadter<\/p>\n
TOEN DE AMERIKAANSE NATUUR-kundige en filosoof Douglas Hof\u00adstadter als kind een bezoek bracht aan Madurodam, was hij teleurgesteld dat er geen mini-Madurodam was in het echte Madurodam. Met in het mini-Madurodam weer een mini-mini-Madurodam, enzovoort. Als hij in een elektronicazaak rondloopt, kan hij het niet laten om een videocamera te richten op het beeldscherm waarop het gefilmde te zien is, zodat het beeld lijkt in te storten en in een soort Alice-in-Wonderland-tornadotunnel wegcirkelt: zwoejsssh. Hofstadter voelt zich aangetrokken door paradoxale terugkoppelingen: loops of lussen, waarbij je niet moet denken aan lussen in een haakwerkje, maar varianten van het droste-effect: de tekening van M.C. Escher van een rechterhand die een linkerhand tekent die de rechterhand die de linkerhand tekent, enzovoort.<\/p>\n
In 1979 verscheen Hofstadters boek G\u00f6del Escher Bach: een bijbel van de paradoxale lus. Een ode aan de cirkelredeneringen die zichzelf be\u00efnvloeden. Een boek opgedragen aan vreemde feedback-verschijnselen, waarbij het niet duidelijk is wie nu wat voortduwt.<\/p>\n
De meester van dergelijke paradoxale lussen is Kurt G\u00f6del, de Oostenrijke wiskundige, die in 1931 op vijfentwintigjarige leeftijd een artikel schreef dat de grondvesten van de wiskunde deed trillen. Via een slimme truc liet hij zien dat je getaltheoretische bewijzen (bijvoorbeeld het bewijs dat 1+1=2) ook weer kon coderen als een getal. Een getal dat vanaf dat moment op twee manieren beschouwd kon worden: als getal en als bewijs. G\u00f6del toonde dat je dergelijke dubbeldeksgetallen kan construeren die op zichzelf terugslaan \u2013 getallen die via een omweg naar zichzelf verwijzen. Hij wist de camera van de wiskunde op zijn eigen scherm te richten en whoeps: er verscheen het wiskundige equivalent van het droste-effect: een beeldscherm in een beeldscherm in een beeldscherm, een schijnbaar eindeloze tunnel. G\u00f6del cre\u00eberde wiskundige stellingen die waar waren, maar die niet bewezen konden worden in het systeem waar ze deel van uitmaakten. Denk aan de oude Griekse leugenaarsparadox: \u2018Deze zin is niet waar.\u2019 Als de zin waar is, is hij niet waar, en andersom. G\u00f6del presenteerde de wiskundige equivalent van: \u2018Deze zin is niet bewijsbaar.\u2019 Als je aanneemt dat de zin inderdaad niet bewijsbaar is, maakt dat de bewering waar. Logici zeggen in zo\u2019n geval dat een voldoende ingewikkeld logisch systeem altijd onvolledig is. Het is misschien mogelijk om met een hand\u00advol axioma\u2019s (eerste beginselen zoals a+b=b+a, 0 is niet groter dan welk positief getal ook), een prachtig wiskundig bouwwerk te maken, altijd zullen er stellingen zijn die misschien wel waar zijn, maar niet bewezen kunnen worden binnen dit systeem. En dit geldt voor ieder interessant logisch systeem.<\/p>\n
Ons brein hanteert ook een symbolische taal. Een mentaal soort wiskunde van herinneringen, beelden en associaties die onderling worden vergeleken en gerangschikt. En net als in de getaltheorie kunnen symbolen gecodeerd worden met andere symbolen. Kinderen bouwen met houten blokken een piratenstad van steen. Een film over een oorlog tegen buitenaardse termieten gaat eigenlijk over de oorlog tegen Irak. De geur van anijs kan je terugbrengen naar je tienerjaren. Net als een blauwe pixel op een computerbeeldscherm verwijst naar een getal, dat weer verwijst naar een ander getal. De symbolen in een menselijk brein verwijzen naar elkaar \u00e9n naar een heel speciaal G\u00f6deliaans symbool dat we \u2018ik\u2019 noemen. Een mens heeft een representatie van zichzelf in het hoofd die kan denken aan de representatie van zichzelf in de representatie zichzelf. Hoe vreemd is het niet om jezelf in de spiegel aan te kijken. Daar sta je dan, naar jezelf te kijken terwijl je naar jezelf staat te kijken. Het voelt als iets dat je niet zou moeten doen.<\/p>\n
De \u2018feedback-spiraal\u2019 van het \u2018ik\u2019 wordt niet gemaakt door een onnadenkende videocamera, die op zijn eigen scherm gericht is, maar door een menselijke equivalent van de camera die een subjectieve ordening van de ruwe data kan maken. De kleuren, geuren, gevoelens en gebeurtenissen die via de zintuigen binnenkomen, worden gecategoriseerd, gereflecteerd, vergeleken en beoordeeld. De ongelooflijke hoeveelheid aan informatie die iedere seconde binnenkomt via reukorganen, ogen en oren wordt ge\u00efnterpreteerd in een handjevol patronen en symbolen. (\u2018Lekkere hamburger, Ronald McDonald is een rare clown.\u2019) Al deze indrukken worden weer gekoppeld aan je ik. (\u2018Ik ben iemand die van hamburgers houdt en Ronald McDonald een rare clown vind.\u2019)<\/p>\n
Bij iedere gebeurtenis, bij ieder inzicht en bij iedere gedachte verandert je ik-symbool. Een slecht verlopen sollicitatie opent de deur naar de herinnering aan een geliefde die je ooit in de steek gelaten heeft, wat weer een herinnering doet opwellen aan de dag dat je door een hond werd gebeten, om uiteindelijk weer bij het hier en nu uit te komen met het gevoel dat je \u2018ik\u2019 niet heel vrolijk is.<\/p>\n
Duizenden grote en kleine ervaringen boetseren onze \u2018ik\u2019 tot een steeds veranderend voodoopoppetje van zichzelf. Dag in dag uit wordt het ik-symbool verfijnd. En andersom genereert datzelfde ik-symbool weer nieuwe acties. (\u2018Vandaag ga ik wat aan Ronald McDonald doen\u2019). De zelfrepresentatie verandert het gedrag en het gedrag verandert de zelfrepresentatie. (\u2018Wat heb ik gedaan? Dat doe je toch niet. Ik ben een raar klein mannetje.\u2019)<\/p>\n
Dat \u2018ik\u2019 een vreemde lus is, heeft Hofstadter eigenlijk al verteld in G\u00f6del Escher Bach. Maar dat boek was zo\u2019n ongelooflijke hit dat de boodschap verloren ging in het tumult. Ieder cyber\u00adwhizz\u00adkid had het in zijn boekenkast staan. \u2018Wauw, een boek over kunst en kunstmatige intelligentie, dat is cool.\u2019 Het werd een soort modeartikel, won de Pulitzerprijs en maakte Hofstadter schatrijk. Maar niemand leek de 777 pagina\u2019s helemaal gelezen te hebben. Tot zijn groeiende frustratie hadden maar weinig mensen de boodschap begrepen.<\/p>\n
In I am a Strange Loop doet Hofstadter nogmaals een poging om uit te leggen dat \u2018ik\u2019 een rare lus is, maar nu op een andere manier. Hofstadter is zelf net zo\u2019n gekke lus als iedereen, en zijn ik-symbool is de afgelopen achtentwintig jaar duidelijk veranderd.<\/p>\n
I am a Strange Loop is zeker geen slap aftreksel van G\u00f6del Escher Bach.<\/p>\n
In het bijzonder \u00e9\u00e9n schokkende gebeurtenis heeft Hofstadters inzichten over het menselijke bewustzijn sterk be\u00efnvloed. In 1994 verloor hij zijn vrouw Carol, die toen twee\u00ebnveertig was. Ze overleed aan de gevolgen van een hersentumor en de schrijver bleef in shock achter, met zijn twee jonge kinderen: de vijfjarige Danny en de tweejarige Monica. Douglas Hofstadter deed na de dood van Carol een bijzondere ontdekking: iets in hem was \u2018Carol\u2019. Hij kon denken als Carol. Hij kon zien als Carol. Hij kon ruiken als Carol. Hij raakte ge\u00efnteresseerd in de verhalen van Siamese tweelingen, die zich samen \u00e9\u00e9n voelden. En hij realiseerde zich dat in zijn eigen schedel twee hersenhelften samen \u00e9\u00e9n \u2018ik\u2019 maakten. Als je je ene hand in een bak ijswater houdt en de andere in een bak heet water en je beide handen vervolgens in dezelfde bak met water van kamertemperatuur steekt, dan voelen beide handen (hersenhelften) een verschillend soort water. Toch is er niemand die in zo\u2019n geval denkt: ja dat is logisch, want er zitten twee \u2018ikken\u2019 in mijn hoofd.<\/p>\n
Als twee organismen zich \u00e9\u00e9n kunnen voelen, zo redeneerde Hofstadter, kun je dan niet ook zeggen dat er verscheidene \u2018ikken\u2019 in \u00e9\u00e9n lichaam kunnen zitten? In I am a Strange Loop presenteert Hofstadter als metafoor een camera die niet alleen zijn eigen beeldscherm filmt, maar tegelijkertijd ook het beeldscherm dat er vlak naast staat. Het beeldscherm verschijnt op jouw beeldscherm en wordt in jouw recursieve lus meegezogen. De tweede lus is minder duidelijk en vager dan je eigen lus, maar hij is er wel. Niet alleen Madurodam zou in Madurodam te zien moeten zijn, maar ook de naaste omgeving van Madurodam.<\/p>\n
Als je veel met iemand optrekt en zijn leven dag in, dag uit meemaakt, kan die andere persoon volgens Hofstadter in jouw hoofd terechtkomen, in een soort economy class-uitvoering van de echte persoon. Zoals een Apple-computer in staat is om een pc te simuleren, zo kan jouw brein een ander brein simuleren. En hoe meer mensen je tot in de details kent, hoe groter het gewicht aan zielen in je hoofd.<\/p>\n
In I am a Strange Loop introduceert Hof\u00adstad\u00adter zelfs een maat voor bezieling: de Hu\u00adneker, genoemd naar de criticus die schreef dat pianisten met een kleine ziel, hoe vaardig ook, niet moesten proberen om de elfde etude uit opus 25 in A mineur van Cho\u00adpin te spelen. Een rondzingende microfoon heeft 0 Hunekers. Een mug heeft misschien 1 Huneker, een gemiddelde mens 100. En volgens Hofstadter hadden mensen als Ma\u00adhat\u00adma Gandhi, Martin Lu\u00adther King en Moeder Teresa misschien wel 200 Hunekers.<\/p>\n
Iets in het boek geeft de indruk dat Hof\u00adstadter van zichzelf vindt dat hij een bovengemiddeld Huneker-getal heeft. Deze vreemde lus in I am a Strange Loop doet een beetje kriebelig aan. Maar als het waar is dat de bezieling van mensen daarin is uit te drukken, dan zullen je Hunekers zeker stijgen bij het lezen van dit bijzondere boek.<\/p>\n
Douglas Hofstadter, \u2018I am a Strange Loop\u2019, Basic Books, 412 pagina\u2019s, \u20ac 25,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Wat is bewustzijn? Wat is het licht in de ogen? Wat is de ziel? Met die vragen houdt natuurkundige en filosoof Douglas Hofstadter zich bezig. Zijn boek G\u00f6del Escher Bach uit 1979 is een van de succesvolste populair-wetenschappelijke boeken, maar ook een van de meest niet uitgelezen boeken ooit. In zijn nieuwste boek I am a Strange Loop poogt hij opnieuw uit te leggen hoe paradoxaal wij zijn.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Gerard Janssen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118051"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118051"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118051\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Gerard Janssen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118051"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118051"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118051"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}