Beschouwing \/ Het alomtegenwoordige surrealisme<\/p>\n
E\u00e9n blik op de winkel van Viktor & Rolf in Milaan en je waant je in de omgekeerde wereld. Hun naam staat op zijn kop op de etalageruit, de voordeur hangt omgekeerd in zijn scharnieren, aan het plafond is een parketvloer bevestigd, de grote halfronde spiegel hangt omgekeerd, een schoorsteen inclusief open haardje is hoog tegen de vloer geplakt, de kroonluchters komen uit de vloer. De omgekeerde neo-classicistische spiegelwanden willen dat Alice er doorheen stapt. Alleen de jurk hangt niet op z\u2019n Wonderlands, al is hij wel om de rugleuning van een stoel gehaakt die aan het plafond hangt.<\/p>\n
Viktor & Rolf zijn de eersten om toe te geven dat hun leven als modeontwerpers er anders uit had gezien als het surrealisme niet had bestaan. In elke nieuwe collectie combineren ze ver uit elkaar liggende werelden met elkaar, geheel volgens de omschrijving van Lautr\u00e9amont op wie de surrealisten zo dol waren: \u2018zo mooi als de toevallige ontmoeting van een naaimachine en een paraplu op een operatietafel.\u2019 In hun wintercollectie van 2005\/2006 maakten ze van een rood satijnen donzen dekbed een jurk. Ze werkten hem af met een reusachtige kraag in de vorm van twee hoofdkussens.<\/p>\n
Hieraan zie je wat het surrealisme wilde toen het in de jaren twintig van de vorige eeuw in Parijs ontstond: de bevrijding van de dingen uit hun vertrouwde eeuwenoude identiteit. Werkelijkheid en droom moesten in de kunst in elkaar opgaan, en dat betekende dat alles op losse schroeven kwam te staan. Alles kreeg een nieuwe betekenis: een mond, een tafel, een hoed, een gezicht, een voet, een huis, een raam, een lichaam. Van Andr\u00e9 Breton, Man Ray, Marcel Duchamp, Jean Arp, Paul Eluard, Salvador Dal\u00ed en Max Ernst mocht alles een eigen leven gaan leiden, bizar uitvergroot als zichzelf, vervreemd van zichzelf, raadselachtig gecombineerd met andere dingen of alleen maar naast elkaar gezet, zoals op de schilderijen van Ren\u00e9 Magritte. Men ging zich op de afzonderlijke dingen fixeren, niet zelden op een fetisjistische manier, aangezien de surrealisten het rijke onbewuste wilden exploreren. Daar bevonden zich diepe, verdrongen verlangens die maar eens tevoorschijn moesten komen. De identiteit van dingen werd flexibel, voegde zich naar de verlangens van de kunstenaar. Alles werd zo soepel als de gesmolten horloges op de schilderijen van Dal\u00ed.<\/p>\n
In 1932 maakte Man Ray een schilderij van een reusachtige vrouwenmond met knalrode lippenstift: A l\u2019heure de l\u2019observatoire \u2013 les amoureux. Als een luchtschip hangt de grootste en sensueelste mond van de moderne kunst in de ruimte. De rode mond werd hiermee voorgoed een zelfstandig erotisch object, h\u00e9t attribuut van verleiding. (Het verleidde iemand in 1979 ertoe er 750.000 dollar voor te betalen, wat het toen het duurste moderne schilderij maakte). Vijf jaar na Man Ray, in 1938, kreeg de mond een driedimensionale vorm toen Salvador Dal\u00ed zijn rode sofa in de vorm van de lippen van May West bedacht. De Mae West Lips Sofa werd het icoon en het clich\u00e9 van het surrealisme.<\/p>\n
De lippen van Mae West figureren ook prominent op de tentoonstelling Surreal Things in het Victoria & Albert Museum in Londen. Het Victoria & Albert is het museum voor toegepaste kunst, vandaar dat het een tentoonstelling is over de succesvolle toepassing van het surrealisme in het theater, het design, de architectuur, de fotografie, de mode en het interieur, vooral in de jaren dertig, veertig en vijftig. Van al die toepassingen hebben de ontwerpers van de tentoonstelling dankbaar gebruikgemaakt. Je loopt door een lichtelijk op zijn kop gezette wereld: door decors van De Chirico, langs schilderijen van Magritte en Ernst, stoffen en behang van Mir\u00f3, interieurs van Jean-Michel Frank, juwelen van Dal\u00ed, tafeltjes van Meret Oppenheim, foto\u2019s en objecten van Man Ray, keramiek van Alberto Giacometti, filmfragmenten van Bu\u00f1uel. Er is ook een nagebouwde etalage van modeontwerpster Elsa Schiaparelli en een vitrine met haar adembenemende jurken.<\/p>\n
Bevrijding van het ding<\/p>\n
Het surrealistische ding, \u2018het object\u2019 zoals de surrealisten het zelf noemden, werd typisch voor de beweging. In 1936 werd er al een tentoonstelling aan gewijd in Parijs. Aanvankelijk (in de jaren twintig) ging het Andr\u00e9 Breton en zijn kompanen met het surrealisme vooral om de exploratie van het onbewuste en de droom via het zogenaamde \u2018automatische schrijven\u2019: zonder nadenken opschrijven wat er in je opkomt. De werkelijkheid van het benauwde rationalisme, van de liniaal, het tellen en het meten moest een impuls krijgen van wat het onbewuste, de dromen en verlangens te bieden hadden. Dat zou een ongekende wereld openen die diametraal tegenover de platte, grijze en eendimensionale werkelijkheid van de bourgeoisie stond.<\/p>\n
Het ontstaan van het voor het surrealisme typische object was een uitvloeisel van de wil om het ding te bevrijden: de surrealisten wilden zonder grenzen te werk kunnen gaan, ook buiten de taal en buiten het schilderij. Ze wilden vooral ook al het materiaal gebruiken dat de werkelijkheid (en dan speciaal de vlooienmarkt) te bieden had. Het toeval werd binnengehaald, het objet trouv\u00e9 werd behandeld als een schat (het waren de \u2018vondelingen\u2019 van het surrealisme). Er ontstond een scala van voorwerpen die een artistieke en surrealistische potentie hadden. Natuurlijke voorwerpen als schelpen en stenen werden met nieuwe ogen bekeken. Een massa\u00adproduct als een strijkijzer kreeg van Man Ray aan de onderkant ijzeren pinnen zodat het een gruwelijk voorwerp werd. Gevonden voorwerpen werden bij elkaar gevoegd tot heuse \u2018assemblages\u2019 en \u2018collages\u2019. Op schilderijen werden objecten aangebracht die essentieel werden voor de compositie. De mobiles van Alexander Calder ontstonden, en de stil bewegende sculpturen van Giacometti. Er werden (onder meer door Breton) gedichten op voorwerpen geschreven. De ready made werd het symbool van het surrealistische object: zomaar iets wat door de blik van de kunstenaar werd opgetild en (met alle ironie) tot een kunstwerk verheven: het omgekeerde urinoir van Marcel Duchamp en zijn flessenrek (de Porte-Bouteilles, 1914) waar de flessen omgekeerd in moesten drogen.<\/p>\n
Fantasie wordt werkelijkheid<\/p>\n
\u2018Surrealistisch\u2019 is een kleine honderd jaar na het ontstaan een vertrouwd begrip geworden, snel gebruikt om iets aan te duiden dat heel vreemd, bizar of buitengewoon is. Waar Andr\u00e9 Breton zo huiverig voor was, gebeurde: het is in de populaire cultuur doorgedrongen en werd min meer gekaapt door de commercie. Het werd de populairste kunststroming van de twintigste eeuw. Maar het surrealisme heeft ook zijn exclusiviteit behouden door de kunstzinnige manier waarop grote ontwerpers en kunstenaars er gebruik van maken. Bijna ongemerkt hebben de surrealisten op alle creatieve terreinen de mogelijkheden vergroot. Dat is het \u2018revolutionaire\u2019 van het surrealisme. Daar waren ze zich al goed van bewust toen ze een van hun tijdschriften La R\u00e9volution Surr\u00e9aliste noemden.<\/p>\n
Alle kunstvormen hebben van het surrealisme geprofiteerd, van de literatuur tot het cabaret en de amusementsindustrie, van de beeldhouwkunst tot industrieel ontwerpen en mode. Viktor & Rolf, de fotograaf Erwin Olaf, de zichzelf enscenerende kunstenaar Teun Hocks, de komieken van Monty Python, Paul de Leeuw (speciaal Mooi! Weer De Leeuw), Theo Maassen, Jeroen Henneman en zijn bedrieglijke sculpturen, Alessandro Mendini (ontwerper van het Gronings Museum), de architect Frank Gehry met zijn schots en scheve operahuizen en musea, ze zijn ondenkbaar zonder het surrealisme.<\/p>\n
Mooi! Weer De Leeuw is een uitgesproken surrealistisch tv-programma. Het bestaat voor een groot deel uit het inlossen van de gekste wensen van mensen: de fantasie wordt werkelijkheid \u2013 Dal\u00ed\u2019s definitie van surrealisme. Paul de Leeuw gaat tot het uiterste, zodat het bijna elke week op een fantastische (in positieve zin) absurde, krankzinnige, maffe en surrealistische manier uitpakt. Voor een vrouw die wel eens een koe wil \u2018toucheren\u2019 wordt een koe aangerukt (met de camera op de schijtende aars). Een vrouw mag gekleed als heks door de volle studio vliegen. In twee uitzendingen kwam \u2018de linkerschoen\u2019 van een eenbenige vrouw aan de orde. Zij wilde haar linkerschoenen ruilen met eenbenige mensen die rechterschoenen over hadden. Vara-medewerkers moesten confetti maken met hun perforator. In de uitzending moesten kinderen met (de surre\u00eble) Adje die witte confetti gaan inkleuren. Iemand mag bevallig als een zeemeermin verkleed in de uitzending liggen. De originaliteit van wat zich daar afspeelt, ontstaat door het krankzinnige echt inlossen van uitzonderlijke, bizarre en wonderlijke wensen. Het resultaat is volslagen maf. Het levert een schat aan vermakelijk materiaal op voor cultuurpsychologen en psychoanalytici, net als bij surrealistische kunstwerken. Hier wordt de paradox van het verrassend alledaagse surrealisme werkelijkheid.<\/p>\n
In de populaire cultuur duikt het surrealisme overigens minstens zo vaak op in een treurige gedaante, zoals in de gadgetwinkels van de grote winkelstraten. Daar zijn tassen in de vorm van knuffelberen te koop, pantoffels in de gedaante van een krokodil, Playboy-etuis voor meisjes van tien, bikini\u2019s met tijgermotief en opengesperde bek bij het kruis, oorbellen van haaientanden en brillen met vleugeltjes van nepdiamanten (zoals Peggy Guggenheim ze droeg). Het surrealisme heeft, contre coeur, ook voor een hele industrie van \u2018geinige\u2019 prullaria gezorgd.<\/p>\n
Echtheidsstempels<\/p>\n
Dit combineren van wat eigenlijk niet bij elkaar hoort, was ooit de hoogste vorm van surrealistische originaliteit: toen Meret Oppenheim in 1936 haar kop en schotel van bont bedacht, toen Oscar Dominique in 1937 zijn Brouette ontwierp, een met rood satijn beklede fauteuil in de vorm van een kruiwagen. En toen Leonor Fini een met parelmoer ingelegde stoel in de vorm van een korset maakte. Dat er nu telefoons in alle denkbare uitvoeringen worden gemaakt, gaat terug op de Lobster Telephone die Dal\u00ed in 1938 bedacht: een telefoon met een hoorn in de vorm van een kreeft.<\/p>\n
De paus van het surrealisme, Andr\u00e9 Breton, heeft lang geprobeerd te voorkomen dat het surrealisme in handen kwam van dit soort geinige commercie. Daaraan is te zien dat het surrealisme oorspronkelijk een kritische, antikapitalische stroming was, ge\u00efnspireerd door de idee\u00ebn van Marx en de ontdekkingen van Freud. Walter Benjamin beschouwde het surrealisme als een stroming die \u2018de ru\u00efnes van de bourgeoisie\u2019 onderzocht. Dat gebeurde ook lange tijd, vooral door de clich\u00e9s van de bourgeoisie te parodi\u00ebren. Dal\u00ed maakte in 1947 zijn Venus de Milo with Drawers. Hij veranderde het beeld in een kast met op alle delicate lichaamsdelen laatjes van bont. Het is surre\u00ebel, maar ook een van de eerste uitingen van camp, dat mengsel van eerbied en parodie. Andr\u00e9 Breton was lange tijd zo\u2019n verkrampt surrealist dat hij zelfs Serge Diaghilev, de genereuze en creatieve impresario van het Ballets Russes, wantrouwde. In 1926 maakten Max Ernst en Jean Mir\u00f3 de decors voor het ballet Romeo en Julia dat Diaghilev met het Ballets Russes opvoerde. Louis Aragon en Andr\u00e9 Breton organiseerden meer dan dertig man die voor een fluitconcert moesten zorgen. Ze vonden dat Ernst en Mir\u00f3 zich hadden laten verleiden door vette cheques van Diaghilev. Om namaak tegen te gaan, wilde Breton in de jaren dertig op een gegeven moment ook echtheidsstempels of certificaten gaan leveren bij authentieke surrealistische kunstwerken.<\/p>\n
Een mooi voorbeeld van het doordringen van het surrealisme in de wereld van het kwalitatieve en toch enigszins populaire design is de opkomst van de Italiaanse ontwerpersgroep onder leiding van Ettore Sott\u00adsass: Memphis. Voorbeeld van een object met surrealistische inslag uit die kring is de citruspers van Philippe Starck, de Juicy Salif uit 1990. Hij heeft veel weg van een insect op drie hoge poten en doet onmiddellijk denken aan de op fragiele stelten staande olifanten die Dal\u00ed ontwierp voor de tuin van zijn vrouw Gala. Een ander object in deze categorie is Anna G., het icoon van Alessi, de Italiaanse fabriek die alle ontwerpen een po\u00ebtische inslag wil geven. Anna G. is een door Ales\u00adsan\u00addro Men\u00addini ontworpen kurkentrekker in de vorm van een meisje in een lange jurk. Bijna niemand staat nog stil bij de erotische associatie waar deze kurkentrekker voor kan zorgen, maar die was er wel de inspiratie voor.<\/p>\n
Toneel voor verlangens<\/p>\n
De bevrijding van het ding kon bij de surrealisten vele vormen aannemen. Zoals de verheerlijking van de etalage. Dat begon met de bewondering voor de foto\u2019s van Eug\u00e8ne Atget. Die maakte al vele jaren op een heel zakelijke manier foto\u2019s van wat zich in Parijs voordeed. Hij fotografeerde van alles, waaronder veel etalages. Man Ray beschouwde die foto\u2019s als schatten omdat er zoveel op te zien was, en omdat het briljante foto\u2019s waren. In die volgestouwde etalages zag je de vreemdste voorwerpen. De mode- en stoffenontwerpster Elsa Schiaparelli maakte haar etalage aan de Place Vend\u00f4me tot een bezienswaardigheid door om de paar dagen een andere opstelling van jurken, voorwerpen en decorstukken te maken. Voor Schiaparelli was een etalage iets om bij weg te dromen, een toneel voor verlangens. Dat gold ook voor de jurken die ze maakte. Ze ontwierp zelf de stoffen (zoals het schitterende Une main \u00e0 baiser) of liet het Dal\u00ed, Cocteau of De Chirico doen. Na enige tijd kreeg ze gezelschap van Leo Castelli, die naast haar een spraakmakende galerie met een surrealistisch interieur begon.<\/p>\n
Naast de etalage, de winkelarcade en de passage werd voor de surrealisten het warenhuis een belangrijke factor in de bevrijding van de dingen. In de jaren twintig en dertig was het warenhuis nog niet zo gewoon als nu. Toen was het een droompaleis, zeker als het interieur door echte kunstenaars was ontworpen, zoals het geval was met Harrods in Londen en Galerie Lafayette in Parijs. Warenhuizen waren, net als de betere modetijdschriften, aantrekkelijk om voor te werken, niet alleen vanwege de dingen, maar ook omdat het vrouwelijk lichaam er zo belangrijk in was. Vogue en Harper\u2019s Bazaar hadden in de jaren dertig omslagen van De Chirico, Dal\u00ed en Man Ray. Zulke tijdschriften behoorden tot de mentale sfeer van de surrealisten omdat de vrouw voor de surrealisten de bron van alles was. De doodsdrift was allerminst afwezig in de gedachtewereld van de surrealisten, maar Freuds lustprincipe was belangrijker en doortrok alles, desnoods in gefrustreerde vorm. Man Ray maakte met zijn experimentele foto\u2019s het vrouwelijk lichaam tot een visueel object. Meret Oppenheim, Kiki de Montparnasse, Lee Miller en zijn vrouw Juliet werden allemaal uitvoerig door hem gefotografeerd, maar ze waren ondergeschikt aan het geraffineerde spel met licht en donker dat Man Ray speelde. De fotograaf George Hoyningen-Huene maakte zulke gedistingeerd-zinnelijke foto\u2019s van vrouwen, modellen en mannequins dat Vogue en Harper\u2019s Bazaar alleen al daarom werden gekocht.<\/p>\n
Een tentoonstelling als Surreal Things is een bonbondoos. De ene verrassing volgt op de andere. De samenstellers hebben de proporties goed in de hand gehouden, zodat er gelukkig niet veel wezenloze schilderijen van Dal\u00ed en Max Ernst te zien zijn. De tekeningen, objecten en foto\u2019s van Man Ray, de jurken van Schiaparelli, de decors van De Chirico, de stoffen van Mir\u00f3, de objecten van Oppenheim en de meubels van Carlo Mollino, dat zijn de dingen waar het om gaat. Trouv\u00e9.<\/p>\n
\u2018Surreal Things, Surealism and Design\u2019 is tot 22 juli te zien in het Victoria & Albert Museum in Londen. Catalogus \u00a3 25,\u2013.<\/p>\n
De tentoonstelling zal van 29 september tot 6 januari 2008 te zien zijn in Museum Boymans van Beuningen, Rotterdam<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Een kleine honderd jaar geleden ontstond de populairste kunststroming van de eeuw: het surrealisme. Marcel Duchamp, Man Ray, Ren\u00e9 Magritte en verwante geesten hebben er voor gezorgd dat het surrealisme nu een onderdeel van de gewone werkelijkheid is. Mooi! Weer De Leeuw zou niet bestaan hebben als het surrealisme er niet was geweest. Op de Londense tentoonstelling Surreal Things is te zien waar het hedendaagse surrealisme vandaan komt.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118047"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=118047"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/118047\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=118047"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=118047"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=118047"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}