Beschouwing \/ Het revolutionaire leven van Ernest Mandel<\/p>\n
In de stampvolle zaal van de gereformeerde studentenvereniging VERA stel ik de grote Marx-kenner Ernest Mandel een vraag, naar aan\u00adleiding van zijn bijdrage aan de net verschenen congresbundel over honderd jaar Das Kapital. Mandel overziet met veldheersblik de menigte en zegt even niets. Dan: \u2018Mijnheer, ik ben in mijn hele leven nog niet zo misverstaan geworden.\u2019 Zo werd ik op mijn nummer gezet als \u2018krities\u2019 student. Bedrukt thuisgekomen zocht ik de bijdrage van Mandel op in Kritik der politischen \u00d6konomie heute. 100 Jahre \u2018Kapital\u2019. De uitspraak waarover ik mijn vraag had gesteld, had ik letterlijk geciteerd. Dit bracht ik Mandel in een vriendelijk gestelde brief onder ogen. Uit Brussel kreeg ik enkele weken later antwoord. Ik werd bedankt dat ik hem attent had gemaakt op een grove misvatting die op onverklaarbare wijze in zijn bijdrage was afgedrukt. Daar had ik toen wel schik om, zo\u2019n gewiekstheid.<\/p>\n
Dit Groningse optreden (het moet in 1968 zijn geweest) vond plaats in Mandels glorietijd, die een kleine twintig jaar heeft geduurd. Dit was een periode waarin het er soms op leek dat zijn droombeeld van een socialistische revolutie niet helemaal irre\u00ebel was. De autoriteiten deden er alles aan om de vriendelijke theoreticus van het marxisme in zijn opvatting te sterken. Op het hoogtepunt van zijn roem had hij meer inreisverboden dan waar Karl Marx ooit last van heeft gehad. Niettemin voerde hij overal het woord. Hij duzte met Rudi Dutschke en was kind aan huis bij de studentenbewegingen van die tijd. In Cuba steunde hij Che Guevara met grote redevoeringen ten dienste van wat hij beschouwde als een socialistisch alternatief voor Castro\u2019s communisme, tot met het vertrek van Guevara in 1965 diens politieke nederlaag bezegeld werd. In 1968 stond hij, keurig in pak met stropdas, op de barricaden in Parijs, ook al ging de auto van zijn vrouw daar in revolutionaire vlammen op. In zijn ogen was Frankrijk toen vierentwintig uur van het socialisme verwijderd geweest.<\/p>\n
Welbespraakt in tenminste vier talen was hij een meeslepend redenaar, die feilloos net iets verder ging dan zijn gehoor verwachtte. \u2018De angst medestanders te verliezen weerhield hem ervan de waarheid te spreken,\u2019 schrijft zijn vriendelijke biograaf in een dodelijk terzijde. Zijn gelijk was dat van de stilstaande klok, die tweemaal per etmaal het juiste uur aangeeft.<\/p>\n
Aan het begin van de jaren tachtig was het van de ene dag op de andere voorbij met zijn wereldroem. Zijn boeken werden niet meer bij duizenden verkocht. Het revolutionaire tij was verlopen, nog afgezien van het feit dat de bestaande sociaal-politieke verhoudingen in het Westen nooit werkelijk op het spel hadden gestaan. Mandel overleed in 1995, maar lang daarvoor was hij politiek en publiek uit het zicht verdwenen. Jan Willem Stutje, eerder biograaf van Paul de Groot, die meer dan veertig jaar de Communistische Partij Nederland leidde, heeft nu het leven van Mandel in kaart gebracht, niet zonder een zekere sympathie voor diens politieke idealen.<\/p>\n
Ernest Mandel werd in 1923 in Antwerpen geboren. Zijn ouders waren afkomstig uit de omgeving van Krakau, zijn vader vestigde zich op jeugdige leeftijd in de Scheldestad, onder andere om zich te bevrijden van het orthodox-joodse milieu in zijn geboorteplaats. Hij werd succesvol diamantair, tot de crisis van 1929. Ernest kende aan zijn Joodse achtergrond geen betekenis toe en betitelde zich later als \u2018een Vlaams internationalist van Joodse herkomst\u2019. Zijn vader was politiek ge\u00ebngageerd en sloot zich aan bij de trotskistische beweging; zijn zoon volgde hem.<\/p>\n
Al heel jong werd Mandel trotskist, en dat zou zijn leven bepalen. Trotskist te zijn, dat was het meest fundamentele van de drie levens die hij heeft geleid. De knopen in de rozenkrans van zijn leven zijn de vierjarige congressen van de Vierde Internationale. Dit was de door Lev Trotski opgerichte opvolger van de Derde (communistische) Internationale.<\/p>\n
Trotski was de tweede man naast Lenin in de oktoberrevolutie van 1917. Daarna werd hij architect van de overwinning van het Rode Leger in de Russische Burgeroorlog. Na de dood van Lenin manoeuvreerde Stalin hem politiek buitenspel. Eerst volgde verbanning. Ten slotte werd de opgejaagde rivaal in zijn laatste ballingsoord, Mexico-Stad, op last van de Sovjet-Russische dictator in 1940 vermoord. In zijn ballingschap ontwikkelde Trotski een marxistische theorie over de ontaarding van de Sovjet-Unie en richtte hij een nieuwe \u2018Internationale\u2019 op. Deze beweging is even internationaal geworden als minuscuul gebleven en altijd geteisterd door wat de historicus van het marxisme George Lichtheim in een onvergetelijke frase \u2018gevechten op leven en dood in een druppel water\u2019 noemde.<\/p>\n
Aan die gevechten nam Mandel hartstochtelijk deel, zonder ooit op de gedachte te komen dat zij gedoemd waren tot niets te leiden. Al van de eerste trotskistische partij waarvan hij in 1938 lid werd, de (Belgische) Parti Socialiste R\u00e9volutionaire, schrijft Stutje: \u2018Hooglopende ruzie was eerder regel dan uitzondering.\u2019 Trouwhartig verslaat hij vervolgens de eindeloze partijtwisten, even oninteressant als irrelevant.<\/p>\n
Mandels trotskisme ging tijdens de Tweede Wereldoorlog moeiteloos over in verzetsactiviteiten, die hem op een veroordeling tot twee\u00ebneenhalf jaar dwangarbeid wegens ondermijning van de Wehrmacht kwamen te staan. Dat hij Joods was, bleef verborgen. De straf moest hij uitzitten in Duitsland, waar hij van het ene werkkamp naar het andere werd overgebracht. Op 25 maart 1945 werd hij door Amerikaanse troepen in het laatste, Niederroden, bevrijd. De bevrijding liep niet uit op de door trotskisten verwachte revolutie in Duitsland. Het was de eerste keer dat Mandels geloof in de onvermijdelijkheid van een socialistische revolutie, die zowel het kapitalisme als het ontaarde communisme weg zou walsen, werd gelogenstraft.<\/p>\n
Dat geloof is hem zijn hele leven niettemin bijgebleven. Altijd zag hij tekenen dat het niet lang meer kon duren voor het zover was. Wat Mandel geestelijk op de been moet hebben gehouden was dit onverstoorbare optimisme. Bij zijn eerste bezoek aan Milaan, in 1947, raakte hij opgewonden van de leuze die overal op de muren was gekalkt: \u2018Viva Internazionale\u2019. Hier had het trotskisme, stalinisme en reformisme ten spijt, toch maar wortel geschoten! Dat het om een Milanese voetbalclub ging, drong pas later tot hem door. Zelf zag hij zijn \u2018optimisme\u2019 anders. \u2018Het is niet meer dan het vertrouwen in de historische bestemming van het wereldproletariaat en van de beschaving, waarbij het geenszins op een paar jaar of een paar decennia meer of minder aankomt\u2019, schreef hij in die tijd.<\/p>\n
Na de oorlog combineerde<\/p>\n
Mandel zijn ijveren voor het trots\u00adkisme binnen de Belgische Socialis\u00adtische Partij met een bestaan als journalist van de partijkrant Le Peuple en als adviseur van de linkse vakbondsleider Andr\u00e9 Renard, die hij tot nog linkser optreden trachtte te bewegen. Teveel ballen tegelijk in de lucht, dat bleek al voordat Renard plotseling overleed, na de grootste staking uit de Belgische geschiedenis (1960) georganiseerd te hebben. Daarna voorzag Mandel in zijn levensonderhoud als freelance schrijver voor kranten en tijdschriften in verschillende landen. Over de financi\u00eble basis van zijn bestaan is zijn biograaf overigens niet erg informatief.<\/p>\n
Maar Mandel was veel meer dan journalist. Hij was een intellectueel van formaat. Dit bepaalde zijn tweede leven. Zijn in gestolen uren over een periode van ruim tien jaar geschreven Trait\u00e9 d\u2019\u00e9conomie marxiste (1962) is een groots opgezette en tamelijk unieke poging de economische theorie van Marx te actualiseren. Dat deze is mislukt doet niets af aan de grootsheid van de onderneming. Met later werk, zoals Der Sp\u00e4tkapitalismus, zou hij dat niet meer evenaren. Zijn beste, en ook voor niet-marxisten waardevolle, boek is La formation de la pens\u00e9e \u00e9conomique de Karl Marx uit 1967, dat zoals veel van zijn werk in het Engels en Duits is vertaald. Ik heb dat altijd, met het werk van Roman Rosdolsky, de belangrijkste gids gevonden over de ontstaansgeschiedenis van de grote geschriften van Marx. Maar ik leerde pas uit deze biografie dat Rosdolsky (1898-1967), een eenzame Russische balling in Amerika die Auschwitz had overleefd, goed bevriend was met Mandel.<\/p>\n
Pogingen Mandel een academische positie te bezorgen liepen aanvankelijk stuk op het feit dat hij nooit was afgestudeerd, laat staan een proefschrift had geschreven. De tegenwerking was eerder politiek dan wetenschappelijk. Uiteindelijk promoveerde Mandel in 1972 aan de Freie Universit\u00e4t in West-Berlijn. Omdat hij Duitsland toen niet meer mocht betreden, reisde de promotiecommissie naar Brussel om hem het rigorosum (de strenge mondelinge ondervraging) af te nemen. Mandel slaagde summa cum laude. Hier moest ik denken aan Karl Marx, die bij zijn promotie het Berlijnse rigorosum ontweek door schriftelijk aan de universiteit van Jena te promoveren.<\/p>\n
In 1986 kreeg Mandel een leerstoel aan de Vrije Universiteit in Brussel met als opdracht de studie van de marxistische theorie. Wetenschap en politiek raakten bij hem echter soms op bizarre wijze verstrengeld, hoewel uit deze biografie nergens blijkt dat hij zijn leerstoel als politiek katheder misbruikte. Een van de latere projecten van Mandel was de organisatie van een grote aanval op de neoricardianen. Dat zijn lui die zich baseren op de door Marx hoog geachte klassieke econoom David Ricardo, maar die de arbeidswaardeleer verwerpen waar zowel Ricardo als Marx hun economische theorie op hebben gebaseerd.<\/p>\n
De hoofdman van de neoricardiaanse school was de Italiaan Piero Sraffa (1898-1983), die in de jaren dertig door Keynes werd uitgenodigd om in Cambridge te gaan doceren. Zijn hoofdwerk, Production of commodities by means of commodities (1960) doet bij lezing ook de meest toegewijde kenners het zweet uitbreken. Maar Mandel was er in de jaren tachtig van overtuigd geraakt dat het neoricardiaanse denken op een of andere manier een funeste invloed was gaan uitoefenen op de West-Europese sociaal-democratie. De intellectuele bestrijding ervan was dus van groot politiek belang. Deze kreeg de vorm van een grote bundel (1984) met geleerde verhandelingen waarin de arbeidswaardeleer van Marx tegen neoricardiaanse critici werd verdedigd. Stutje constateert droog dat het resultaat intellectueel allerminst overtuigend was. Over het beoogde politieke effect laat hij zich niet uit.<\/p>\n
In 1972 werd Mandel tot zijn ontzetting uitgewezen uit de Bondsrepubliek, inmiddels een tweede vaderland. De liberale minister van Buitenlandse Zaken Hans-Dietrich Genscher voerde aan dat \u2018professor Mandel de leer van de permanente revolutie niet alleen wetenschappelijk uitdraagt, maar zich er ook actief voor inzet\u2019. Een groter compliment voor een marxistisch ge\u00ebngageerd wetenschapsbeoefenaar valt niet te verzinnen, al werd dit betaald met een even treurige als de lachlust opwekkende aantasting van het vrije woord. Pas in 1978 werd het inreisverbod ingetrokken. Eerder sloten de Verenigde Staten, Frankrijk, Zwitserland en Australi\u00eb hun grenzen voor een man van wie de revolutionaire daden louter woorden waren.<\/p>\n
Zijn leven stond in dienst van de fata morgana van de Revolutie. Toch was hij geen politieke monomaan, maar een erudiet man, geverseerd in literatuur en klassieke muziek, die bovendien een aardige monografie heeft gewijd aan een van zijn liefhebberijen, de detectiveroman.<\/p>\n
Voor zijn derde leven, het persoonlijke, was nauwelijks ruimte. Mandel had de mensheid voor ogen, niet mensen. Na een mislukte jeugdliefde kwam het pas op 42-jarige leeftijd tot een huwelijk, met een Duitse activiste. Zij stierf jong. Er volgde een tweede huwelijk, maar de persoonlijke verhoudingen werden niet vergemakkelijkt door het feit dat Mandel zijn Brusselse woning bleef delen met zijn hoogbejaarde moeder, die niet veel ophad met de echtgenotes van haar zoon.<\/p>\n
Dit is de geslaagde biografie van een man die faalde omdat hij de werkelijkheid niet onder ogen wilde zien. Stutje schrijft goed en hij baseert zich op een grondige documentatie, wat overigens nergens afbreuk doet aan de leesbaarheid. De sympathie die doorschemert voor Mandel, staat een afstandelijke beschrijving van diens denken en handelen niet in de weg. Deze biograaf laat zien maar oordeelt niet, behalve in zijn evenwichtige slotbeschouwing. Daarnaast roept het boek aanstekelijk de sfeer op van het radicalisme van de jaren zeventig, waaraan velen die er toen geestdriftig aan meededen of er \u2018begrip\u2019 voor toonden, niet graag meer herinnerd zullen willen worden. Nu leven we in een volkomen andere wereld, waarin elk beeld van een mogelijk andere samenleving zonder meer als illusie en utopie wordt afgedaan.<\/p>\n
Jan Willem Stutje, \u2018Ernest Mandel. Rebel tussen droom en daad, 1923-1995\u2019, Antwerpen\/Gent, Houtekiet\/Amsab-ISG, 475 pagina\u2019s, \u20ac 32,50<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
De Belgische politieke denker Ernest Mandel (1923-1995) stelde zijn leven in dienst van de fata morgana van de trotskistische revolutie. Hij streed louter met woorden, maar verzamelde in de jaren zestig en zeventig toch meer inreisverboden dan Marx. Daarna werd hij vergeten. Jan Willem Stutje roept de onverbeterlijke optimist met een geslaagde biografie in herinnering.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Bart Tromp","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/117807"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=117807"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/117807\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Bart Tromp","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=117807"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=117807"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=117807"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}