Beschouwing \/ Nieuwe foto-essays van Rudy Kousbroek<\/p>\n
Een vrouw van zesenveertig jaar die in een lingeriecatalogus bladert, ziet precies hetzelfde als een jongen van twaalf jaar die die catalogus doorneemt. De\u00adzelfde schouderbandjes, dezelfde cups, dezelfde pasvormen. Totdat je ze beiden vraagt welke rubriek hun voorkeur heeft, en waarom. Dan blijkt dat ze die catalogus toch heel verschillend bekeken hebben.<\/p>\n
Zo is het ook een beetje met de foto\u2019s die Rudy Kousbroek in de afgelopen jaren in de Haagsche Courant en in de Pro\u00advinciale Zeeuwse Courant selecteerde als uitgangs\u00adpunt voor een korte essayistische beschouwing. Die rubriek droeg als titel \u2018Fotosynthese\u2019, en dat werd gaandeweg een soort genre-aanduiding voor deze combinatie van kijken naar en reflecteren op een foto. Die beschouwingen, gebonden aan de maximale omvang van de rubriek en daardoor allemaal zo\u2019n duizend woorden lang, bundelde de auteur voor het eerst in 2003 in Opgespoorde wonderen. Een tweede verzameling verscheen onder de titel Verborgen verwantschappen in 2005. En nu is er dan het derde deel, met de al even programmatische titel Het raadsel der herkenning. Wie de drie boeken als geheel overziet, ontdekt dat de door Kousbroek voor zijn beschouwingen geselecteerde foto\u2019s grofweg in te delen zijn in twee categorie\u00ebn.<\/p>\n
De meest in het oog springende categorie is die van de merkwaardige foto\u2019s. In Het raadsel der herkenning staat bijvoorbeeld een opname van drie messenslijpers (\u2018\u00e9mouleurs\u2019) op een rijtje, die plat op hun buik liggend boven een ronddraaiende slijpsteen bezig zijn om tafelmessen te slijpen. De foto is genomen in een slijperij in het Franse stadje Thiers (Puy de D\u00f4me), zo te zien in het begin van de twintigste eeuw. Is dit op zich al een vreemdsoortig beeld, de foto wordt nog merkwaardiger door het feit dat op de benen van elk van de drie slijpers een hond ligt. Kousbroeks research, ondernomen in het plaatselijke messenmuseum (Mus\u00e9e de la Coutellerie) brengt aan het licht dat deze \u00e9mouleurs hun honden hadden afgericht om op hun onderlijf te gaan liggen, opdat ze in de winter bij hun toch al uitputtende werk niet ook nog eens koude benen zouden krijgen.<\/p>\n
Kousbroek verbindt aan dit curieuze tafereel een uitweiding, deels ontleend aan het werk van Jorge Luis Borges. Dat is op zich een mooie tekst, maar toch schuilt de grootste bijzonderheid van deze \u2018fotosynthese\u2019 in de vondst van de opzienbarende foto. Dergelijke bijzondere vondsten zijn her en der in de bundel opgenomen, zoals een foto van een meer dan tien meter hoge kerkklok, die midden in de jungle van Birma aan een inmiddels door struiken overgroeide stenen en houten stellage is opgehangen. Of een foto door Eli Lotar van een stuk of dertig afgehakte tweehoevige dierenpoten die even elegant als gruwelijk buiten tegen de muur van een Parijs abattoir staan opgesteld. Ook in deze gevallen is de foto goed voor ten minste de helft van de aantrekkingskracht van de door de auteur ondernomen synthese.<\/p>\n
Maar dan de tweede categorie foto\u2019s. Die vormt naar mijn smaak de ware kracht en attractie van Kousbroeks foto-essays. Dat zijn foto\u2019s zoals iedereen die weleens tegenkomt, foto\u2019s waar zo te zien niet zo heel veel bijzonders mee aan de hand is. Een poes, twee ezels, een paar rijen stoelen, een Engelse postzegel, een matador met een stier, een kwal, een man op een loopbrug, enzovoort. Bij die op het eerste gezicht helemaal niet zo unieke foto\u2019s gaat Kousbroek in zijn begeleidende essay aan de slag om het tweede gezicht onder woorden te brengen. Dat \u2018tweede gezicht\u2019 is voor de auteur het geheim van de foto, het raadsel dat hij in duizend woorden moet zien op te lossen. Het is in de intense, associ\u00ebrende wijze van kijken die Kousbroek op dit soort gewone foto\u2019s loslaat, dat hij mij aan die twaalfjarige jongen met een lingeriecatalogus doet denken.<\/p>\n
Wat Kousbroek uithaalt met een foto van een huis onder een grote appelboom of eentje van het Parijse caf\u00e9 \u2018La Place Blanche\u2019 heeft iets gemeen met het pornografische. Het is niet gewoon kijken, het is een intense verlustiging aan de hand van de naakte alledaagse werkelijkheid. Hij beschrijft niet louter wat hij ziet, maar hij stelt zich alle mooie, verdrietige en opwindende dingen voor waar de foto hem aan doet denken, dingen waar die foto op zijn hoogst een glimp van toont. Als het niet een beetje raar zou klinken, zou je zeggen: de schrijver trekt er zijn geest bij af. Dat laatste is een behulpzame metafoor, maar toch brengt die ons nog niet helemaal bij de kern van Kousbroeks methode. Want er zijn nog twee andere kwesties die om die kern heen cirkelen.<\/p>\n
De eerste is de vraag die ook de titel van deze derde bundel foto-essays stelt, namelijk wat nu precies het raadsel der herkenning is: wat is het dat de auteur in sommige afbeeldingen herkent en dat in andere kennelijk afwezig is? Meer dan in de beide voorgaande delen heeft Kousbroek zich in deze derde verzameling ook zelf met deze vraag beziggehouden. Zijn antwoord kom erop neer dat het moet gaan om een onbedoelde vreemdheid van een foto, waarin een van de grote geheimen van het leven (liefde, dood) op een speelse of diepzinnige wijze besloten ligt. Gemakzuchtige en bewuste afbeeldingen vallen af, het geheim moet niet alleen ondoorgrondelijk zijn, maar ook onvoorzien.<\/p>\n
Kousbroek formuleert dit credo naar aanleiding van een foto van de met bloed bevlekte tuniek van Franz Ferdinand. Het is het kledingstuk dat de Habsburgse kroonprins droeg bij zijn bezoek op 28 juni 1914 aan Sarajevo, toen hij samen met zijn gemalin Sophie von Hohenberg door schoten uit het pistool van de Servische nationalist Gavrilo Princip om het leven kwam. Er bestaan van die moordaanslag foto\u2019s \u2013 genomen vlak voor en vlak na het gebeurde \u2013 en er zijn gedetailleerde getuigenissen, maar voor Kousbroek laat deze bebloede wapenrok ons meer dan enig ander memento het geheim van de dood zien, verborgen in een kledingstuk: \u2018Niet ge\u00ebnsceneerd en niet opzettelijk, maar gevonden \u2013 er in gekropen als het ware.\u2019<\/p>\n
De tweede kwestie die bij Kousbroeks fotosynthese nog een belangrijke rol speelt, laat zich eveneens aan de hand van die bebloede wapenrok aan de orde stellen. De eerste zin van het begeleidende essay luidt namelijk: \u2018Deze foto ken ik al sinds mijn twaalfde.\u2019 Hij stond in een vooroorlogs fotoboek getiteld Zwanzig Jahre Weltgeschichte. Naast het verloop van de recente wereldgeschiedenis ontdekte de jonge Kousbroek in dat boek het geheim van de dood, verborgen in een kledingstuk: \u2018Ik weet nog hoe ik bij de eerste aanblik van die foto probeerde mij voor te stellen hoe er echt iemand in die tuniek had gezeten.\u2019<\/p>\n
De foto\u2019s waar Kousbroek zijn fotosyntheses op loslaat hebben veel\u00adal zo\u2019n autobiografische dimensie, een extra, derde tijdlaag. Er is de tijd waarin de foto is gemaakt, met de wereld die daardoor wordt opgeroepen. Er is het nu, waarin de auteur de foto voor ogen heeft en er zijn associaties en bespiegelingen aan wijdt. En dan is er dikwijls een tussenlaag, de tijd waarin Kousbroek de betreffende foto voor de eerste maal zag of het afgebeelde verschijnsel voor het eerst of op zijn hevigst meemaakte. Die autobiografische dimensie zorgt ervoor dat de becommentarieerde afbeeldingen als het ware van de bladzijde loskomen en ook voor de lezer tot voorstelbare en invoelbare taferelen worden.<\/p>\n
Sommige mensen beschikken over een fotografisch geheugen. Dat is bij Rudy Kousbroek geloof ik niet aan de orde; in elk geval is het niet zozeer de precisie van zijn herinneringen die de meeste indruk maakt. Maar fotografie en geheugen staan in zijn geval wel degelijk in een bijzondere verhouding tot elkaar. Foto\u2019s zijn voor hem bovenal instrumenten om door de tijd te reizen, niet slechts naar het moment waarop ze genomen werden, maar in het bijzonder ook naar momenten uit zijn eigen leven, waar die foto\u2019s rechtstreeks of indirect mee te maken hebben. Zo zijn de foto\u2019s in Het raadsel der herkenning niet alleen op te vatten als reproducties van iets dat ooit in de werkelijkheid bestaan heeft, maar worden zij in de handen van deze schrijver ook afgietsels van zijn eigen herinneringen.<\/p>\n
In vroegere essayboeken (zoals Het meer der herinnering en De vrolijke wanhoop) heeft Rudy Kousbroek zijn beschouwingen al wel opgehangen aan foto\u2019s en andere afbeeldingen. Hij publiceerde zelfs een hele roman, gevormd uit associaties bij negentiende-eeuwse gravures (Vincent en het geheim van zijn vaders lichaam). Kortom, de wisselwerking tussen beeld, herinnering en verbeelding is al jaren een constante in zijn werk. Maar met zijn drie delen \u2018fotosyntheses\u2019, wellicht geholpen door het compacte maximumaantal woorden en begunstigd door het royale formaat waarop de foto\u2019s zijn afgebeeld, lijkt de auteur nu een ideaal te hebben verwezenlijkt: een hoogstpersoonlijke tijdmachine in boekvorm. Een machine in woord en beeld die hem op commando kan vervoeren naar het ontstaan van bepaalde wonderen die hem een leven lang hebben beziggehouden. Een machine ook die hem in staat stelt om terug te reizen naar dierbare en memorabele personen of gebeurtenissen uit zijn eigen leven. En het beste nieuws van alles is dat er in die foto-essayistische tijdmachine van Rudy Kousbroek niet alleen plaats is voor de bestuurder zelf, maar ook voor een duo-passagier: de lezer.<\/p>\n
Rudy Kousbroek, \u2018Het raadsel der herkenning\u2019, uitgeverij Augustus, 126 pagina\u2019s, \u20ac\u00a019,90<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
In Het raadsel der herkenning brengt Rudy Kousbroek opnieuw een bundeling uit van korte essays bij door hem verzamelde foto\u2019s. Het is de vraag waar de auteur precies naar op zoek is. Geheimen van de natuur? De geschiedenis? De wonderen van de fotografie? Of is het iets anders?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[293,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Maarten Asscher","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/117475"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=117475"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/117475\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Maarten Asscher","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=117475"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=117475"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=117475"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}