Beschouwing \/ De noodzaak van acteurs met een kleur<\/p>\n
\u2018Wat wil je,\u2019 vraagt acteur Howard Kom\u00adp\u00adroe, terwijl hij pa\u00adtat in een zakje schept. \u2018Een patatje teringzooi, pleuriszooi of kankerzooi?\u2019 De flessen met mayonaise, ketchup, mosterd en kerrysaus waarmee hij deze menuvarianten samenstelt, hangen ondersteboven aan zijn broekriem. In zijn legerbroek en morsige hempie ziet Komproe eruit als een Hollandse soldaat die eten uitdeelt in Afghanistan. De riem met sausflessen om zijn middel lijkt op de omgesnoerde explosieven van een zelfmoordenaar. De polderversie van een terrorist \u2013 wij brengen geen bommen, maar patatjes oorlog. \u2018Lekker h\u00e8, Fatima? Het is zonder varkensvlees hoor!\u2019 roept hij joviaal tegen een meisje uit het bergdorp dat hij met het voedsel komt verblijden. Een weigering accepteert de Hollandse weldoener niet, hij heeft opdracht iedereen eten te geven. Als een jongeman uit het dorp zijn vredespatat niet blieft en woedend \u2018Kankerzooi!\u2019 sist, vat de opgewekte fourageur dat op als een bestelling.<\/p>\n
Het is een van de geestige, scherpe sc\u00e8nes waarmee de nieuwe voorstelling van Made in da Shade vol zit. Hrmnnh! luidt de titel van deze productie, uit te spreken als een diepe keelgrom. Het is de kreet van een kung fu-meester, want over deze Aziatische vechtkunst gaat Hrmnnh! De acht spelers hebben zich duidelijk in vechtkunst verdiept: er wordt vervaarlijk met stokken gezwaaid en de choreografie van karatebewegingen die ze soms unisono uitvoeren, ziet er overtuigend uit.<\/p>\n
Nou zijn moves uit de een of andere vechtsport niet bepaald bijzonder in de straatwijze producties die Made in da Shade al meer dan tien jaar maakt. Als het multiculti-theater \u00e9\u00e9n clich\u00e9 kent, dan is dat wel het quasi-agressieve videoclipdansje. Maar wie denkt dat die theatertaal zo langzamerhand aan z\u2019n eigen clich\u00e9s ten onder gaat, moet maar eens naar Hrmnnh! gaan kijken. Ook dit is zo\u2019n grof gemixt geheel van spelsc\u00e8nes en dansjes, voorzien van citaten uit clips en games, aan de man gebracht als \u2018interactief\u2019 spektakel. Maar de overdaad aan vorm is hier drager van een rijke inhoud. In de regie van Marjorie Boston en Maarten van Hinte, de artistiek leiders van de ambitieuze theatermakersclub, is er een ijzersterke voorstelling ontstaan die niet alleen energiek en hip is, maar ook grappig, persoonlijk, politiek en filosofisch.<\/p>\n
Geen sprookjes<\/p>\n
Inspiratiebron voor Hrmnnh! zijn de Kung Fu-films uit eind jaren zeventig, begin tachtig. De films die in grote steden in duistere bioscoopjes draaiden, decennia voordat regisseurs als Quentin Tarantino hun beeldtaal gingen gebruiken in films voor een groter publiek. Het uitgangspunt voor Hrmnnh! is de impact die de eerste films hadden op de kleine jongetjes van toen.<\/p>\n
\u2018Jonge mensen in grote steden gebruikten die films om hun eigen identiteit te vormen,\u2019 zegt Maarten van Hinte na afloop van de voorstelling in de Haarlemse Toneelschuur, waar het enthousiaste publiek het podium opkomt om op uitnodiging van Howard Komproe met de spelers te komen napraten. Tjonrockon, een acteur die vaker met Made in da Shade werkt en die zijn illustere artiestennaam met grote letters op zijn buik heeft getatoe\u00eberd, kwam met het idee voor deze productie, en vervult zelf de rol van de geheimzinnige warlord Haari Tee. Howard Komproe, die we voornamelijk kennen als stand-up comedian, speelt de \u2018woordvoerder\u2019 van deze Oosterse kung fu-meester, en vertelt aan het begin van de voorstelling over de film Shaolin die Tjonrockon met zijn neef zag in bioscoop Parisien aan de Amsterdamse Nieuwendijk. \u2018Zelfs met mijn amper negen jaartjes wist ik: mijn leven zal nooit meer hetzelfde zijn. Eerst letters, Chinese tekens, en dan zo\u2019n stem als die in Michael Jacksons Thriller. En dan zo\u2019n \u2018er-was-eens\u2019 verhaal. Maar geen sprookjes. Ge-schie-de-nis. History.\u2019<\/p>\n
Op de hoge achterwand van het lege podium verschijnen de eerste videoprojecties van woestijnbeelden. En dan beginnen de spelers het verhaal te vertellen over een dorp \u2018op de stoffige hoogvlaktes van ergens\u2019. Achter de bergen raast al tijden een oorlog, maar dit dorpje lijkt vergeten. Tot er aan de horizon een eenzame strijder verschijnt…<\/p>\n
Bloed in de sneeuw<\/p>\n
De martiale choreografietjes die de spelers uitvoeren, zijn geen demonstratie van hun kundigheid op dit gebied. Het gaat om het gevoel dat deze bewegingen bij de spelers oproepen. Zoals kinderen zich met een wc-rol als microfoon een popster wanen, zo projecteren de acht mannen \u00e9n vrouwen van Hrmnnh! hun dromen en verlangens op de kung fu-figuren. Per persoon zijn die dromen verschillend \u2013 de acteurs hebben ieder hun stempel op de voorstelling gedrukt. \u2018Het gaat voor mij niet over het vechten,\u2019 zegt het stoere meisje met de artiestennaam Senna in de voorstelling. \u2018Ik hou van de beweging.\u2019<\/p>\n
Precieze kennis doet niet terzake. Paulette Smit komt met een verhaal over de meedogenloze Lady Snowblood uit een film die zij ooit zag, een vrouwelijke killer die alleen in de sneeuw vocht omdat ze dan het bloed zo lekker in het rond zag spatten. \u2018Dat is Japans,\u2019 onderbreekt Howard Komproe haar ge\u00efrriteerd. \u2018Wat wij doen is Chinees.\u2019 Het antwoord van Smit brengt de voorstelling terug bij de kern. Het doet er niet toe of kung fu Chinees is of Japans. \u2018We hebben het hier over oorlog. En in oorlog doe je wat w\u00e9rkt.\u2019<\/p>\n
Met een groot gemak verbindt Made in da Shade de exotische kung fu-verhalen over de strijd van de Chinezen en de Tartaren met de oorlog die nu mede uit naam van Nederland in Irak wordt gevoerd. Tjonrockon als Haari Tee mag dan een openhangende kimono dragen, de taal die zijn woordvoerder uitslaat, is die van wereldleider Bush met zijn \u2018vredestichtende\u2019 missies. En de eenzame strijder die aan de horizon van het vergeten dorpje verschijnt, is een arrogante hulpverlener, die de plaatselijke bevolking snackbarvoedsel, maar ook normen en waarden komt brengen. Kung fu belichaamt in deze voorstelling niet alleen de dromen van een kind over fysieke en mentale onoverwinnelijkheid, maar ook onze hedendaagse nachtmerrie: de botsing tussen het Westen en de \u2018oosterse\u2019 islam, die dagelijks voelbaar is in de grootsteedse straatcultuur. Hrmnnh! geeft de wijsheden van de oosterse meesters een echo in de woorden van een Nederlandse soldaat die over de Taliban zegt dat de vijand als water is, maar ook in de redenering van een Amsterdams straatjoch die de aanslag op de Twin Towers po\u00ebzie noemt. \u2018Het is groter dan gewone woorden, jeweettoch. Het is\u2026 de beweging. The Art of War.\u2019<\/p>\n
Gooise kakjongen, Turks zusje<\/p>\n
Dit is theater dat de grote gezelschappen niet kunnen maken. Al is het maar omdat ze er de spelers niet voor hebben. De kracht van deze voorstelling zit mede in het kleurrijke spelerspalet, waarbij een zangeres van Marokkaanse afkomst net zoveel inbrengt als een breakdanser met Surinaams bloed of een blonde Hollandse actrice. Dat kleurrijke palet zie je alleen bij jongerengroepen als 020, ISH en Likeminds, en bij de instellingen met een nadrukkelijke multiculturele opdracht, die \u00f3\u00f3k spelers werven en opleiden buiten de offici\u00eble toneelscholen om. De Nieuw Amsterdam (DNA) bijvoorbeeld, die onlangs Ionesco\u2019s absurdistische klassieker Rinoceros volledig van kleur deed verschieten.<\/p>\n
Het is nog steeds bijzonder om te ervaren hoeveel ruimte zo\u2019n diverse cast biedt bij het neerzetten van figuren. E\u00e9n donkere acteur in een wit gezelschap roept vragen op, maar maak de \u2018uitzondering\u2019 de regel en een meisje van Turkse afkomst kan ineens vanzelfsprekend het zusje spelen van een Gooise kakjongen. Als cultuurverschil alomtegenwoordig is, kijk je verder dan huidskleur of achtergrond.<\/p>\n
Het g\u00e1\u00e1t in Hrmnnh! niet over China of Japan. Het gaat om levensvisies. Over de verschillende manieren waarop mensen houvast zoeken, hoe ver mensen bereid zijn te gaan voor hun principes, en hun bereidheid om te vechten \u2013 of dat nou in een clipdansje is of in het tenue van een Nederlandse blauwhelm. Made in da Shade heeft het over \u2018onze grote stadsmythologie\u2019, en daar is niks te veel mee gezegd. Deze voorstelling laat zien hoe de acties van Bush, Balkenende en Bin Laden een plek krijgen in de hedendaagse mythologie, hoe we de helden uit het wereldnieuws verbinden met die uit de beeldcultuur waarmee we zijn opgegroeid. \u2018We hebben de personages in de voorstelling gekleurd met de persoonlijke verhalen van de spelers,\u2019 zegt Maarten van Hinte, \u2018zodat je zoveel mogelijk perspectieven krijgt. Want aan het begrip oorlogvoering zitten ook altijd vele kanten.\u2019<\/p>\n
Dat uitgerekend Paulette Smit een prominente rol speelt in deze voorstelling, is veelzeggend. De van oorsprong Antilliaanse actrice is een van de drijvende krachten geweest achter theater Cosmic, de instelling die met Made in da Shade gaat fuseren. Zij laat in Hrmnnh! zien dat je niet per se achttien hoeft te zijn om straatwijs theater te maken. Ze is de jongere acteurs op het toneel de baas met haar attitude, bekritiseert expliciet de rol van de vrouw in de kung fu-verhalen, en transformeert net zo makkelijk tot een oosterse schone.<\/p>\n
Toneel in prachtwijken<\/p>\n
Door de fusie met Cosmic heeft Made in da Shade zich nauwer verbonden met de traditie van het multiculturele theater in Nederland. Samen met De Nieuw Amsterdam (DNA) is Cosmic\/Shade nu de meest prominente leverancier van theater door makers van niet-Nederlandse komaf. En als Boston en Van Hinte, zoals zij hebben aangekondigd, hun publiek willen verbreden door meer producties te maken die nadrukkelijk ook voor een ouder publiek bedoeld zijn, heeft DNA er een echte concurrent bij.<\/p>\n
Met een nieuw Kunstenplan in zicht rijst de vraag of de overheid geld genoeg over heeft voor twee multiculturele gezelschappen in \u00e9\u00e9n stad. Wethouder Gehrels van Amsterdam heeft de instellingen in haar stad al laten weten dat een van de beoordelingscriteria voor de plannen voor de komende jaren zal zijn of de kunstenaars zich nuttig weten te maken in wat zij de \u2018prachtwijken\u2019 noemt: de gewesten buiten het centrum. Als stadsdeel Westerpark zo\u2019n prachtwijk is, dan zit Cosmic\/Shade wel goed. Nadat Cosmic vanwege problemen met het gebouw weg moest uit de Amsterdamse Nes, heeft de instelling zich gevestigd op het Westergasfabriekterrein, waar een van de hallen het komende seizoen wordt verbouwd tot een eigen theater. \u2018Maar we willen ook op andere plekken blijven spelen,\u2019 zegt algemeen directeur Lucien Kembel als hij de enorme lege hal laat zien die zijn groep voor de helft gaat inrichten. \u2018We verwachten echt niet dat het publiek uit Amsterdam-Oost zomaar hier naartoe komt. De hele stad is ons podium.\u2019<\/p>\n
\u2018Eigenlijk zijn wij pas een stadsgezelschap!\u2019 voegt hij er grijnzend aan toe, met een verwijzing naar de term waar allerlei grote gezelschappen momenteel aanspraak op proberen te maken. Kembel zet zijn vraagtekens bij het idee dat nu de ronde doet om een groot gezelschap als Toneelgroep Amsterdam een paraplu te maken waaronder zowel de opleiding van jonge makers valt als het bedienen van de kleine zalen in een stad. \u2018Dat wordt dus eigenlijk een soort bedrijfsketen. En dat als die keten alleen maar ruimte biedt aan een bepaald soort theater, dan is dat geen goed idee.\u2019<\/p>\n
Wit, Zeeuws nest<\/p>\n
We hebben het dan natuurlijk over het gebrek aan kleur bij de ensembles van de grote gezelschappen. Want ondanks de goede wil die veel artistiek leiders betonen, blijken gezelschappen het nog altijd moeilijk te vinden om acteurs aan zich te binden met een niet-Nederlandse achtergrond. \u2018Het is niet gelukt,\u2019 kopte de Volkskrant in januari bij een artikel van Annette Embrechts over de stand van het multiculturele theater. Die kop was een citaat van Meral Taygun, een van de ge\u00efnterviewden in het boek Nieuw \u2013 20 jaar Multicultureel theater, dat uitgegeven is ter gelegenheid van het twintigjarige jubileum van DNA. De strekking van het artikel was, dat het ondanks de inspanningen van goedwillende theatermakers, instellingen en subsidiegevers, en de toename van kleine multiculti-groepjes, het nog steeds niet gewoon is dat een acteur met een kleur in een repertoirestuk staat.<\/p>\n
\u2018De doorstroming is bar slecht,\u2019 beaamt Lucien Kembel. \u2018Ik was van de week bij De Graaf van Monte Christo van het Nationale Toneel,\u2019 zegt Aram Adriaanse, de artistiek leider van DNA, \u2018en daar speelt Dennis Rudge als enige zwarte acteur dan de slaaf.\u2019<\/p>\n
Er zijn allerlei oorzaken te bedenken voor die \u2018slechte doorstroming\u2019. Embrechts vraagt zich in haar artikel af of er wel genoeg kwaliteit voorhanden is binnen het handjevol cultureel diverse acteurs waar gezelschappen uit kunnen kiezen, en of de makers van multiculti-theater z\u00e9lf wel alles uit de kast halen om verder te komen dan de kleine zaal. Acteur Mimoun Ouaissa vertelde onlangs in een interview met Vrij Nederland hoe hij Toneelgroep Amsterdam uit eigen beweging verliet omdat hij het repertoire te ver weg vond staan van de verhalen die hij wilde vertellen. Volgens Aram Adriaanse heeft het ook te maken met de interesse van de gezelschappen. Voordat hij zeven jaar geleden bij DNA kwam, was hij artistiek leider bij De Paardenkathedraal en bij Toneelgroep De Appel. Zelf afkomstig uit een wit, Zeeuws nest had hij weinig zicht op wat zich buiten zijn blikveld afspeelde. \u2018Als ik nu weer zo\u2019n gezelschap zou leiden, zou ik dat doen met de kennis die ik hier pas heb opgedaan,\u2019 stelt hij.<\/p>\n
Rechtlijnige neushoorns<\/p>\n
Sinds het aantreden van Adriaanse als artistiek leider hebben de voorstellingen van DNA een ander accent gekregen. Vertelde de groep aanvankelijk vooral verhalen over de herkomst van nieuwe Nederlanders, het theater van DNA richt zich momenteel op wat er hier en nu aan de hand is. Meer dan Made in da Shade legt de groep daarbij een link naar het traditionele repertoire. Volgend seizoen komt een bewerking van Shakespeares Koopman van Veneti\u00eb, die De Arabier van Amsterdam gaat heten. En Rinoceros, een regie van Aram Adriaanse, speelde zich na de bewerking van Justus van Oel niet meer af in een stil Frans dorpje, maar in een herkenbaar \u2018stadsdeel Centrum\u2019. De neushoorns waar steeds meer mensen plotseling in veranderen, komen bij Ionesco de verstarde dorpelingen wakker schudden. In Van Oels versie zijn de neushoorns de rechtlijnigen die orde scheppen in een verwarde stad. Aanpassen of niet, daarover gaat deze Rinoceros. De multiculturele samenleving is hier de status quo \u2013 rechtlijnigheid is de bedreiging, die bij elke inwoner kan toeslaan. En dan is het mooi als stadsbewoners zo veelkleurig zijn. Sabri Saad El-Hamus speelde in de voorstelling een van zijn mooiste rollen als de onaangepaste hoofdfiguur die een haat-liefdeverhouding heeft met drank. Dunya Khayame liet zien \u2013 en h\u00f3ren \u2013 dat een bekakte sociologe tegenwoordig echt niet wit hoeft te zijn. Gustav Borremans maakte van de vrome christen uit het stuk een steile Surinamer. En dat het cynische kantoormannetje dat Al Qaeda overal de schuld van gaf, gespeeld werd door Hossein Mardani, werkte geestverruimend.<\/p>\n
Net als bij Made in da Shade wordt het verschil in afkomst van de spelers niet benoemd of gethematiseerd. Maar de beelden die zij neerzetten met inzet van hun hele voorkomen, vertellen genoeg.<\/p>\n
Hier worden tegenbeelden gemaakt, stereotypen gehusseld. Hier wordt ruimte gemaakt tussen mensen en in hoofden. Hier speelt men kleurtje verwisselen. En dat kan alleen als je over meer kleuren beschikt dan wit.<\/p>\n
\u2018Hrmnnh!\u2019 van Cosmic en Made in da Shade is t\/m 9 juni op tournee. www.shade.nl. Informatie over DNA: www.denieuwamsterdam.nl<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Bij multiculti-toneelgroepen als DNA en Made in da Shade wordt het verschil in afkomst van de spelers niet benoemd of gethematiseerd. Stereotypen worden gehusseld, kleuren verwisseld, ruimte geschapen. Zoals in de straatwijze voorstelling Hrmnnh!, ge\u00efnspireerd op oude kung fu-films. \u2018Eigenlijk zijn wij pas een stadsgezelschap!\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Marijn van der Jagt","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/117389"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=117389"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/117389\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Marijn van der Jagt","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=117389"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=117389"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=117389"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}