Interview Gerrit Zalm<\/p>\n
\u2018Ik heb Jan Peter Balkenende pas goed leren kennen toen ik in 2002 fractieleider van de VVD in de Tweede Kamer werd. Ik was toen ook onderhandelaar bij de kabinetsformatie. Net als het jaar daarop. Ik kwam uit het paarse kabinet, ik kende de CDA\u2019ers niet goed. Toen Balkenende fractiewoordvoerder financi\u00ebn was, had ik wel met hem te maken gehad.\u2019<\/p>\n
Vanwege een verbouwing is het ministerie van Financi\u00ebn tijdelijk ondergebracht in een kantoorpand aan de rand van de Haagse binnenstad. Hoog boven het straatgewoel ligt een station van de Randstad Rail, die de bestuurders van de hofstad zoveel hoofdbrekens heeft gekost: begrotingsoverschrijdingen, wissels die niet werken, een VVD-wethouder die tot aftreden werd gedwongen. De tramlijn die vlak langs de ramen van de ambtenaren loopt, maakt een surrealistische indruk \u2013 als een sc\u00e8ne uit de film Metropolis van Fritz Lang. Het enige verschil met die film is dat het supermoderne vervoermiddel niet rijdt. Het station ligt er totaal verlaten bij. Het is 20 februari 2007 en Gerrit Zalm heeft zijn spullen al ingepakt. Over een paar dagen zal zijn opvolger Bos zijn intrede doen. Aan de vergadertafel op zijn ministerskamer kijkt Zalm terug op de viereneenhalf jaar dat hij een van de belangrijkste steunpilaren was van het kabinet-Balkenende.<\/p>\n
Het eerste contact met Jan Peter Balkenende (toen financieel woordvoerder van het CDA) liep niet helemaal bevredigend. \u2018Ik heb hem gechoqueerd. Tijdens de Algemene Financi\u00eble Beschouwingen van 1999 kreeg ik van het CDA het verwijt dat ik de hand niet genoeg op de knip hield. Maar ondertussen wilde die partij zelf meer geld voor zorg, onderwijs en de lage inkomens. Balkenende verweet me in het debat dat ik cadeautjes uitdeelde en dat vond ik hypocriet.<\/p>\n
Daarom zei ik: \u201cDit doet mij denken aan vier mannen die een avondje uitgaan. Drie van hen willen naar Yab Yum, de vierde naar een concert. Uiteindelijk gaan ze toch met zijn vieren naar het bordeel. De volgende dag roept de vierde: \u201cSchande dat jullie naar Yab Yum zijn gegaan.\u201d\u2019 Balkenende reageerde volkomen ontdaan, vertelt Zalm. Zo\u2019n grap kon je in het caf\u00e9 maken, maar niet in een parlementair debat, vond hij. Zo ging je niet met elkaar om. \u2018Na afloop zeiden mijn adviseurs: \u201cDat had je nooit tegen hem moeten zeggen. Hij kan daar helemaal niet tegen.\u201d Toen heb ik hem uitgenodigd voor een lunch bij Calla\u2019s in de Laan van Roos en Doorn. Daar hebben we het bijgelegd. Ik heb gezegd dat ik hem niet wilde kwetsen. Ik heb netjes mijn spijt betuigd.\u2019 Bulderende lach: \u2018Jan Peter heeft \u2013 laat ik het zo zeggen \u2013 een ander gevoel voor humor dan ik.\u2019<\/p>\n
Bij de formatie van 2002 verscheen ook Piet Hein Donner in het leven van Gerrit Zalm. De gereformeerde jurist was door de koningin tot informateur benoemd. \u2018Hij kwam op een zondag bij me thuis op bezoek. Op de fiets. Eigenlijk had ik geen zin om te onderhandelen. Het CDA had tijdens de verkiezingscampagne geroepen dat Paars een zooitje was en ik voelde me daardoor aangesproken. Ik dacht: joh, doe het zelf! Maar Donner zei dat ze de bestuurlijke ervaring van mij en de VVD niet konden missen. Toen ben ik maar gaan onderhandelen en daar ben ik tamelijk goed in.\u2019<\/p>\n
Voor het kabinet met VVD en LPF schreef Donner een regeerakkoord vol christelijke noties als \u2018de onderlinge betrokkenheid versterken\u2019 en \u2018gemeenschappelijke waarden waarborgen\u2019. Zalm leed daar niet vreselijk onder. \u2018De ergste teksten heb ik eruit gegooid.\u2019<\/p>\n
Toch had u het tijdens het debat over de regeringsverklaring over tegeltjeswijsheden.<\/p>\n
\u2018Dat is uit zijn context gehaald. Als fractieleider heb ik een vrij complimenteus verhaal gehouden over die regeringsverklaring. Ik zei: prima, al zitten er wel wat tegeltjeswijsheden in. Ik had geen kritiek op de strekking maar op het taalgebruik. Er zaten nogal wat slagzinnen in als \u201cfatsoen moet je doen\u201d. Ik vond dat literair een beetje plat, een beetje vulgair. Mijn uitspraak over tegeltjeswijsheden is de geschiedenis ingegaan als een aanval op het waarden- en normenverhaal van het CDA, maar dat is echt onzin. Later dat jaar heb ik in de Kamer nog een verhaal gehouden over normen en waarden vanuit liberaal perspectief. Over de categorische imperatief van Kant \u2013 ja ja, ik ben niet van de straat. Het was een heel doorwrocht verhaal, al zeg ik het zelf.\u2019<\/p>\n
Zalm vond het vooral van belang dat het kabinet-Balkenende in sociaal-economisch opzicht veel ambitieuzer was dan de paarse coalitie. Toen de LPF een jaar later werd ingeruild voor D66 en Zalm weer minister van Financi\u00ebn werd, deed het kabinet er nog een schepje bovenop.<\/p>\n
\u2018We wilden veel hervormingen doorvoeren. Het was een record in de Nederlandse geschiedenis. De Wet Werk en Bijstand, vut en prepensioen, de WAO, de stelselherziening in de zorg, de ondernemersbelasting die omlaag moest. Het was veel meer dan Paars had aangedurfd. Inhoudelijk vond ik de kabinetten met het CDA veruit het meest bevredigend.\u2019<\/p>\n
De vakbonden noemden het kabinetsbeleid asociaal.<\/p>\n
\u2018Dat zeggen ze altijd als je aan het hervormen bent.\u2019<\/p>\n
De bonden namen het Balkenende kwalijk dat hij het accent niet meer legde op solidariteit, maar op het dragen van je eigen verantwoordelijkheid.<\/p>\n
\u2018Daar kon ik me juist goed in vinden. Eigen verantwoordelijkheid is een typisch liberaal beginsel.\u2019<\/p>\n
Waren de eerste drie kabinetten-Balkenende meer liberaal dan christen-democratisch?<\/p>\n
\u2018Er zaten wel CDA-elementen in die wij niet uit onszelf bedacht zouden hebben. De inkomenstoeslagen in het zorgstelsel bijvoorbeeld.\u2019<\/p>\n
Balkenende I viel al na zevenentachtig dagen.<\/p>\n
\u2018Dat kwam door de LPF. Daar was het elke week feest.<\/p>\n
Vanaf de eerste dag kwamen de journalisten bij me langs om mijn commentaar te vragen op de laatste verwikkelingen. Het was niet fraai wat er gebeurde. Uiteindelijk ging het niet meer.\u2019<\/p>\n
In oktober 2002 kreeg u het verwijt dat u de stekker eruit trok.<\/p>\n
\u2018Dat zit anders in elkaar. Het CDA en wij waren het erover eens dat het niet meer ging. Maar Balkenende meende op grond van adviezen van zijn staatsrechtgeleerden dat hij dat zelf niet kon zeggen, maar dat de fractievoorzitters het moesten doen. Verhagen wilde het juist aan Balkenende overlaten. Toen heb ik maar gezegd: de stekker moet eruit. Dat was bingo voor mijn tegenstanders. Voor ik het wist werd ik een messentrekker genoemd en was ik \u201cdie man met dat valse lachje\u201d. Daar heb ik behoorlijk last van gehad.\u2019<\/p>\n
Met D66 duurde het langer dan met de LPF, maar uiteindelijk kwam ook Balkenende II ten val.<\/p>\n
\u2018D66 vond ik een stuk collegialer, maar ze begonnen te twijfelen aan hun kabinetsdeelname toen de gekozen burgemeester door de PvdA-fractie in de Eerste Kamer werd afgeknald. Ze hadden geen ruzie met de coalitiepartners, maar kwamen er onderling niet meer uit. Uruzgan gaf problemen, Boris Dittrich trad af, daarna kwam hun overdreven reactie op de brief van Verdonk over Ayaan. Ongelukkig, want we waren lekker bezig met onze hervormingsagenda.\u2019<\/p>\n
Januari 2006 zat u de ministerraad voor. Alexander Pechtold had in \u2018Opzij\u2019 de politiek vuil en vunzig genoemd. De ministers gedroegen zich volgens hem vreselijker dan wie ook. U gaf Pechtold op de persconferentie er stevig van langs. Hij was woedend.<\/p>\n
\u2018Pechtold had zijn collega-ministers beledigd. Dat kun je als vergadervoorzitter niet zomaar laten passeren. In de ministerraad heb ik een ironisch, cabaretesk verhaal over hem gehouden. Ik zei: Alexander, we zijn het helemaal met je eens. Ik heb hem virtueel een bezem overhandigd om de Augiasstal uit te mesten. Het werd stil in de vergadering. Je kon een speld horen vallen. Toen legde Pechtold uit dat het niet op ons sloeg, maar op spindoctors als Jack de Vries.Ik heb gezegd: hoe dan ook, je moet dit goedmaken. Dat heeft hij helaas maar mondjesmaat gedaan. Hij weigerde zijn excuses aan te bieden. Dat vond ik vervelend. De emoties in de ministerraad zijn zelden zo hoog opgelopen als toen.\u2019<\/p>\n
Najaar 2004 \u2013 vlak na de moord op Van Gogh \u2013 gebruikte u de persconferentie ook voor een uitspraak die veel stof deed opwaaien. Namens het kabinet verklaarde u de oorlog aan het moslimterrorisme. De CDA\u2019ers gingen meteen op de rem staan.<\/p>\n
\u2018Zoiets loopt anders dan je denkt. Journa\u00adlisten als Frits Wester bleven maar doorvragen of we niet in oorlog waren. Toen heb ik dat uiteindelijk maar bevestigd. Ik heb daar overigens geen spijt van. Voetbal is oorlog, we zijn in oorlog met de vakbeweging \u2013 dat vind iedereen heel normale termen. Maar als je zegt dat we in oorlog zijn met het terrorisme wordt dat je kennelijk kwalijk genomen. Het werd uitgelegd als een aanval op alle Nederlandse moslims. Zo had ik het natuurlijk niet bedoeld. Integendeel.\u2019<\/p>\n
Bij het begin van het kabinet-Balkenende was u al acht jaar minister van Financi\u00ebn geweest. De premier en alle andere CDA\u2019ers hadden geen enkele regeringservaring. Wat vond u ervan opeens te moeten samenwerken met groentjes in de politiek?<\/p>\n
\u2018Ik heb daar wel voordeel van gehad. Zowel tijdens de formatieonderhandelingen als bij de jaarlijkse gesprekken over de begroting. Maar mijn voorsprong heb ik op een nette manier gebruikt, zonder mijn collega\u2019s te bedriegen.\u2019 Daar is die bulderend lach weer: \u2018Wel ten voordele van mezelf, maar niet ten nadele van anderen. Bij de begrotingsvoorbereiding zei Balkenende altijd: laat Zalm dat maar doen. Dat deed Kok trouwens ook. Ik voerde gesprekken met elke collega afzonderlijk met het doel er samen uit te komen. Als ze zich dan een beetje schappelijk opstelden, was er met mij meestal wel te praten. Van die gesprekken hield ik de premier netjes op de hoogte. Als ik het uiteindelijke resultaat in de ministerraad presenteerde, gingen ze voor me klappen.\u2019<\/p>\n
Vond u Balkenende een goede vergadervoorzitter?<\/p>\n
Lange stilte. Dan: \u2018De premier gaf me veel vrijheid en dat is me uitstekend bevallen. Onder Paars werd ik door Elsevier al de schaduwpremier genoemd. Vanaf 2003 was ik behalve minister van Financi\u00ebn ook vice-premier en aanvoerder van het VVD-smaldeel in het kabinet. Dan kunnen ze niet om je heen. Bovendien had ik door mijn ervaring een voorsprong op de anderen. Alleen Johan Remkes en Hans Hoogervorst hadden eerder in het paarse kabinet gezeten, maar alleen als staatssecretaris. De CDA\u2019ers waren allemaal nieuw. Ik kan me wel vinden in de typering die Cees Veerman laatst op de radio van mij gaf. Zalm was de oplossingsmachine van het kabinet, zei hij. Dat vind ik een leuke typering. Ik verzin graag oplossingen, ook op andere terreinen dan Financi\u00ebn.\u2019<\/p>\n
Hoe zou u uw relatie met Balkenende typeren?<\/p>\n
\u2018Ik kon mijn gang gaan en de minister-president respecteerde dat. Ik vond de samenwerking heel plezierig.\u2019<\/p>\n
Is Jan Peter Balkenende gegroeid in zijn rol als premier?<\/p>\n
Weer een lange stilte: \u2018Tja, zo kijk ik er niet tegenaan. Daar kan ik geen goed antwoord op geven. Ik moet zeggen: in Europa was zijn optreden van meet af aan heel goed. Hij laat zich niet snel door de Fransen en Duitsers imponeren. We hebben een miljard van de EU teruggekregen. Dat is \u00e9cht ook aan hem te danken.\u2019<\/p>\n
Was er een goede persoonlijk chemie tussen Balkenende en u?<\/p>\n
\u2018Er was geen sprake van een bijzondere chemie. We respecteerden elkaar. Het was geen vriendschap maar dat is ook niet nodig. Als je maar een goede werkrelatie hebt. Met Joop Wijn heb ik wel vriendschap gesloten. Maar dat kan niet met iedereen.\u2019<\/p>\n
Het ministerie van Financi\u00ebn vond dat vut en prepensioen moesten worden aangepakt. Dat veroorzaakte een frontale botsing tussen de CDA\u2019ers in het kabinet en de vakbeweging. Uiteindelijk moest u eraan te pas komen om het weer bij te leggen. Raar verhaal.<\/p>\n
Zalm, de enige Nederlander die lid is van FNV, CNV en het Alternatief Voor Vakbond van Mei Li Vos: \u2018Ik ben op een bepaald moment gebeld of ik met Lodewijk de Waal wilde lunchen. Ik denk dat ze bij de vakbeweging dachten: als we met Zalm praten, heeft het tenminste effect. En we zijn eruit gekomen. Ik kon het goed vinden met Lodewijk de Waal. Hij wist dat ik de relatie met de vakbeweging zeer op prijs stel. Toen ik vijfentwintig jaar lid was van de FNV, is hij me persoonlijk het speldje komen opprikken.\u2019<\/p>\n
Niet Aart Jan de Geus maar u legde het bij met de vakbeweging. Opeens was u ook nog schaduwminister van Sociale Zaken.<\/p>\n
\u2018Van mijn gesprekken heb ik De Geus keurig op de hoogte gehouden. Hij heeft gerespecteerd dat ik dat karwei beter kon klaren dan hij op dat moment. Dat vond ik erg goed van hem.\u2019<\/p>\n
Pas helemaal aan het eind van het conflict schoven Balkenende en De Geus bij het overleg aan.<\/p>\n
\u2018Anders was het helem\u00e1\u00e1l het Zalm-akkoord geworden. Dat kon het CDA niet laten gebeuren.\u2019<\/p>\n
Wat zijn uw kwaliteiten als onderhandelaar?<\/p>\n
Lachend: \u2018Ik kan niet alleen rekenen, ik ben ook aardig thuis in het sociaal-economisch beleid als geheel. Het gaat op zulke momenten om flexibiliteit en creativiteit. En een grap op zijn tijd doet het goed. Het is me ook in moeilijke situaties altijd gelukt het ijs te breken.\u2019<\/p>\n
U heeft geen last van lange tenen?<\/p>\n
\u2018Daar heb ik geen last van, nee.\u2019<\/p>\n
Voorjaar 2005 sloten De Geus en u met de fractieleiders een compromis over de uitvoering van de WAO \u2013 na een hooglopend conflict binnen de coalitie. Waarom kwam de premier daar niet aan te pas?<\/p>\n
\u2018O, dat was toeval. De premier moest in de Kamer bij een debat over Europa zijn. Ik zat daar ook bij, maar ik kreeg verlof om weg te gaan. Op de werkkamer van Maxime Verhagen hebben we het probleem weten op te lossen. Daarna zijn we netjes bij Balkenende langs gegaan om daar verslag van uit te brengen.\u2019<\/p>\n
In december van dat jaar viel het tweede kabinet-Balkenende bijna over de wens van het CDA om de burgers te compenseren voor de gestegen energieprijzen. U wilde per se niet voor het CDA buigen. Waarom speelde u het toen zo hard?<\/p>\n
\u2018De koopkracht bleek beter uit te vallen dan verwacht en toch hield de CDA-fractie vast aan de eis dat er een tegemoetkoming voor de energieprijzen zou komen. Toen werd ik boos omdat de redenering niet deugde. Verhagen dacht kennelijk: die Zalm is een aardige man, die geeft wel toe. Maar ik ben dwars blijven liggen. Het CDA heeft zich op mijn halsstarrigheid verkeken. Vervolgens liep het hoog op. Ik had er echt geen zin in.\u2019<\/p>\n
Welke rol speelde Balkenende in dat conflict?<\/p>\n
\u2018Ik heb er veel met hem over gesproken. Maar hij had toen zijn CDA-pet opgezet. Hij zei de hele tijd: we moeten er wel met Verhagen zien uit te komen. Maar ik ben niet door de pomp gegaan. Het CDA wilde driehonderd miljoen euro en het zijn er uiteindelijk zeventig geworden. Jan Peter zei nog: kunnen we niet tussen die bedragen middelen? Nee, zei ik, want ik heb gelijk.\u2019<\/p>\n
Nu regeert het CDA met de PvdA. Wilden ze van de VVD af?<\/p>\n
\u2018In augustus 2006 kwamen ze opeens met een verkiezingsprogramma waarin het accent werd verlegd van hervormingen naar investeren in de maatschappij. Ik vond dat ze daarmee met terugwerkende kracht afstand deden van het kabinetsbeleid. Ik heb ze gezegd dat ik dat een slechte zaak vond. Maar ik ben er niet zeker van dat ze van ons af wilden. Ik vermoed dat het CDA dacht: we moeten de achterban paaien met een sociaal verhaal, maar als we op 22 november samen de meerderheid halen, gaan we verder met de VVD. Balkenende had plezierige ervaringen met ons. En hij had de nachtmerrie van de onderhandelingen met Wouter Bos in 2003 nog scherp op zijn netvlies. Maar dat scenario werd doorkruist door de verkiezingsuitslag. Toen konden ze niet verder met ons.\u2019<\/p>\n
Rita Verdonk had het aan de stok met Ayaan Hirsi Ali. U met Jozias van Aartsen. Verdonk en Rutte vochten elkaar de tent uit. Misschien dachten ze bij het CDA: het is ons teveel een rommeltje bij de liberalen.<\/p>\n
\u2018Ik denk niet dat de perikelen binnen de VVD doorslaggevend zijn geweest voor het CDA.\u2019 Schaterend: \u2018Maar voor de kiezer wel!\u2019<\/p>\n
Het CDA heeft afscheid genomen van de confrontatiepolitiek met het maatschappelijk middenveld. Vanaf nu moet alles weer samen.<\/p>\n
Wegwerpend gebaar: \u2018Ach, flauwekul. Er zijn nog nooit zoveel sociale akkoorden gesloten als met de VVD in de regering.\u2019<\/p>\n
Gaat u de politiek missen?<\/p>\n
\u2018De politiek niet, wel het ministerie van Financi\u00ebn.\u2019<\/p>\n
Waarom heeft u eigenlijk voor een politieke loopbaan gekozen?<\/p>\n
\u2018Ik h\u00e9b niet voor een politieke loopbaan gekozen. Ik wilde minister van Financi\u00ebn worden. De politiek kreeg ik er gratis bij.\u2019<\/p>\n
Thijs Broer en Max van Weezel (red.), \u2018De Geroepene \u2013 het wonderlijke premierschap van Jan Peter Balkenende\u2019, uitgeverij Balans, \u20ac16,95, voor VN-lezers \u20ac14,50, zie de bon op pag. 92 of www.vn.nl\/webshop<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
In het boek De Geroepene \u2013 het wonderlijke premierschap van Jan Peter Balkenende beschrijven vijf redacteuren van Vrij Nederland het leven en de loopbaan van de professor die vanuit het niets premier werd en nu al aan zijn vierde kabinet toe is.Ze spraken onder meer met Gerrit Zalm. \u2018De premier gaf me veel vrijheid endat is me uitstekend bevallen.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[171,27],"tags":[],"acf":[],"author_name":"Max van Weezel, Thijs Broer","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/117233"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=117233"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/117233\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Max van Weezel, Thijs Broer","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=117233"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=117233"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=117233"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}